دا سورت هغه مشهوره واقعه ته اشاره کوي چې د اسلامي پیغام د پیل څخه مخکې د عربي جزیرې کې پېښه شوې وه. دا پېښه ډیر واضح ښیي چې خدای څنګه هغه مقدس سیمه وساتله چې هغه یې د وروستي رڼا مرکز، د نوي دین پالنه ځای ګرځولی و، هغه ځای چې له هغه ځایه دا دین خپل بابرکته سفر پیل کړ ترڅو د نړۍ له ټولو ګوټونو څخه جاهلیت له منځه یوسي او د هغه پر ځای د خدای نا خطا لارښوونه ټینګه کړي.

This sūrah refers to a widely famous incident in the Arabian Peninsula which took place before the commencement of the Islamic message. The incident shows very clearly how God protected the sacred area, which He willed to be the focal point of the last enlightenment, the cradle of the new faith, from where it was to begin its blessed march to exterminate jāhiliyyah from all corners of the world and to establish in its place God’s infallible guidance.

روایاتو کې راغلي دي چې د دې پیښې په اړه مختلف روایات موجود دي: کله چې حبشیانو فارسیان له یمن څخه وویستل او هلته یې خپل واکمني قایم کړه، نو د یمن حبشي والي ابرهه یو ډیر شاندار او ښکلی کلیسا جوړه کړه او هغې ته د هغه وخت د حبشي پادشاه نوم ورکړ. دا یې له دې امله وکړل چې هغه د یمن عربانو او همدارنګه د ټول عربي ځمکې عربانو مینه او جوش وليد چې د کعبې، یعنې مسجد الحرام په مکه کې، سره لري. د کلیسا جوړولو هدف دا و چې عرب د مکې د مسجد سره خپله تړاو پرېږدي او د هغه نوي ښکلي کلیسا خوا ته مخ واړوي.

The various reports about this incident relate that after the Abyssinians had expelled the Persians from Yemen and established their rule there, the Abyssinian governor of Yemen, Abrahah, built a superbly luxurious church giving it the name of the then Abyssinian Emperor. He did this after he had observed the love and enthusiasm of Yemeni Arabs — the same as those felt all over the Arab land — for the Ka`bah, the Sacred Mosque at Makkah. His purpose behind building the church was to make the Arabs forsake their attachment to the Mosque at Makkah and turn instead to his new luxurious church.

لیکن عربوں نے اپنے تاریخی معبد سے منہ نہیں موڑا۔ وہ خود کو ابراہیم اور اسماعیل کی اولاد سمجھتے تھے، جنہوں نے گھر (کعبہ) بنایا تھا، اور یہی نام وہ اکثر کعبہ کے لیے استعمال کرتے تھے۔ ان کے لیے یہ حقیقت باعثِ فخر تھی، جو ان کی اس روایت کے مطابق تھی کہ وہ اپنے آباء و اجداد کا احترام کرتے ہیں۔ اپنی بے مغز اور کھوکھلی حالت کے باوجود، ان کی نظر میں ان کے عقائد پہلی آسمانی کتابوں والوں (یعنی یہودیوں اور عیسائیوں) کے عقائد سے بہتر اور گہرے تھے۔ وہ ان ادیان کو باہم متضاد اور بے سود سمجھتے تھے۔

But the Arabs did not turn away from their historical shrine. They believed themselves to be the descendants of Abraham and Ishmael who built the House, which is the name they often used for the Ka`bah. For them, this fact was a source of pride in line with their tradition of honouring their forefathers. Vain and hollow as they were, their beliefs were, in their eyes, better and more profound than those of the people of earlier revelations [i.e. the Jews and Christians]. They viewed these religions as contradictory and futile.

ددې پیښې د روایاتو تر منځ د مرغانو د ډلو په تشریح، د دوی په شمېر، د ډبرو په ماهیت او د دوی د اغېز په طریقه کې توپیر شتون لري. ځینې روایتونه دا هم وایي چې هغه کال په مکه کې ماشومکي او سرخوکۍ خپرې شوې. هغه کسان چې د معجزو او ناپیژندل شوو پدیدو د اندازې محدودولو ته تمایل لري او غواړي ټولې پېښې د هغو طبیعي پدیدو په پایلو کې وښيي چې موږ ته پېژندل شوي دي، دې پېښې ته داسې توضیح ورکوي چې لښکر ته واقعي ماشومکي او سرخوکۍ اخته شوې. دوی نور هم وایي چې "مرغان" کېدای شي د جراثیمو لیږدونکې ماشې یا مڼې وي. په عربي کې "طیر" کلمه ټولو هغو شیانو ته ویل کېږي چې الوځي. امام محمد عبده د قرآن کریم د دې برخې په تفسیر کې، د دې سورت په تشریح کې وایي:

Versions of this event vary with regard to the description of the bird flocks, their size, the nature of the stones and the manner of their effect. Some accounts add that smallpox and measles broke out in Makkah that year. Those who are inclined to limit the scale of miracles and unfamiliar phenomena, seeking to explain all events as resulting from the operation of natural phenomena that are familiar to us, prefer to explain this event as an actual outbreak of smallpox and measles that afflicted the army. They further explain that the ‘birds’ could have been flies or mosquitoes carrying germs. The word ‘bird’ in Arabic refers to all that flies. Explaining this sūrah in his own commentary on this part of the Qur’ān, Imām Muĥammad `Abduh says:

دوهمې ورځ د ابرهه د لښکرو ترمنځ د ډوډۍ (چېچک) او د سرې ناروغۍ وبا پیدا شوه. عکرمه وایي: «دا لومړی ځل و چې چېچک په عرب کې ښکاره شو.» یعقوب بن عتبه وایي: «دا هغه کال و چې په عربستان کې سرې ناروغي او چېچک ښکاره شول. دغو ناروغیو د دوی په بدنونو داسې اغېز وکړ چې نږدې یې بېله نظیره و: د دوی غوښې په ټوټو کېدو پیل وکړ. سرتېري او د هغوی قوماندان په ویره ډک شول او تښتېدل. ابرهه هم اخته شو. د هغه غوښه د هغه له بدن څخه یوه په بله ګوته پرېوته، تر دې چې په پای کې د هغه سینه پرې شوه او هغه په صنعاء کې مړ شو.»

On the second day, a smallpox and measles epidemic broke out among Abrahah’s soldiers. `Ikrimah says: “It was the first time smallpox had appeared in the Arabia.” Ya`qūb ibn `Utbah says: “That was the year when measles and smallpox appeared in Arabia. The diseases had an almost unparalleled effect on their bodies: their flesh began to fall apart. The soldiers and their commander were horror-stricken and ran away. Abrahah was also hit. His flesh continued falling off his body, finger by finger, until eventually his chest broke up and he died at Sana`ā’.

دا هغه څه دي چې مختلف روایتونه یې ذکر کړي دي او منطقي لحاظ سره هم منل شوي دي. دا سورت موږ ته ښيي چې ډیرغاښ (ډنډۍ) او سرخکي (ګلابۍ) د هغو سختو ډبرو له امله پیدا شوي چې د ډېرو لوی او ډلو ډلو مرغانو له خوا وړل کېدل او په سرتېرو باندې غورځول کېدل، او دا مرغان د بادونو په مرسته خپل لاره وهلې.

This is what different reports have mentioned and what is logically acceptable. This sūrah shows us that the smallpox and measles were produced by solid stones carried and thrown on the soldiers by colossal flocks of birds that are helped on their way by winds.

دې ته ورته فرض، چې د ځمکې له خاورې چې د هغو ناروغیو د جراثیمو په ککړ شوی وي، د ناروغیو لکه ګوتی ۱ او سرې ناروغۍ پیدا کیدل، د هغه پوه امام له لوري وړاندې شوی دی، هغه نظر ته مخالف دی چې په ځینو روایتونو کې راغلی، چې دا ډبرې چې مرغانو غورځولې، د حبشیانو سرونه او بدنونه ټوټه ټوټه کړل. دوی وایې چې دا ډبرې د دوی بدنونو ته داخلیدې او دوی داسې پریښودل لکه د وچو پاڼو ټوټې. زموږ په نظر دواړه تشریحات د خدای د قدرت په ښودلو کې یو له بل څخه غوره نه دي، او د پیښې د بهتر توضیح ورکولو لحاظ هم نه لري. دواړه د امکان او د خدای د قدرت د ښودلو له پلوه یو شان دي. دا چې هغه طبیعي پدیدې چې انسان ته معلومې او پیژندل شوي دي، د هغو خلکو د له منځه وړلو لپاره کار کړی، چې خدای یې د له منځه وړلو اراده کړې وه، که دا چې د هغه اراده د یو الهي قانون او داسې پدیدو په واسطه پوره شوه چې انسان ورڅخه خبر نه دی، زموږ په نظر دا دواړه سره مساوي دي۔

This assumption [of smallpox or measles resulting from clay infected with the germs of those diseases] advanced by the well-versed Imam is contrasted with one included in some narratives, describing the stones thrown by the birds as causing the heads and bodies of the Abyssinians to split. They speak of the stones boring through their bodies, leaving them like remnants of dry leaves. To us, neither of the two explanations outweighs the other in manifesting God’s might, or provides a better explanation of the event. Both are the same with regard to their possibility and the demonstration of God’s power. Whether the natural phenomena known and familiar to man operated to destroy the people God willed to be destroyed, or His purpose was accomplished through some divine rule and phenomena of which man has no knowledge, are in our view exactly the same.

د الهي فطرتي قوانين د انسان د پوهې یا د هغه د ښکاره تجربو په حدودو کې نه محدود کیږي. ځکه انسان یوازې هغه برخه پیژني چې خدای د هغه په مخ کې ږدي، او یوازې هغه څه چې د هغه د پوهې او فکر سره سمون لري. له همدې امله، نو په اصطلاح معجزې هم د هغو فطرتي قوانینو برخه ده چې خدای ټاکلي دي، خو دوی یوازې د انساني پوهې او تجربې په پیمانه معجزې بلل کیږي.

The divine rules of nature are not circumscribed by the boundaries of man’s knowledge or what is familiar to him. For man knows only the fraction which God puts before him, and only that which suits his understanding and thought. Hence, so-called miracles are part of the rules of nature laid down by God, but they are miracles only when measured by human knowledge and experience.

له همدې امله، د ماورايي پېښې له مخې ته کېدو په وخت کې د اندېښنې يا شکّ کومه اړتيا نشته.

Hence, there is no need for unease or doubt when faced with a supernatural event.

نه د دې لپاره کومه اړتیا ده چې د دې توضیح ولټول شي، که چیرې هغه روایتونه چې دا واقعه بیانوي صحیح وي، یا که د متنونو پر بنسټ کافي دلیلونه موجود وي چې دا پیښه ماورائي وه او د پیژندل شویو طبیعي قوانینو څخه بهر وه. دا چې یوه پیښه د پیژندل شویو طبیعي قوانینو له مخې واقع شي، دومره اهمیت یا اغیز کم نه لري څومره چې هغه پیښه چې د ماورائي قوانینو تابع وي. هغه طبیعي قوانین چې انسانانو ته پیژندل شوي دي، د انسان د ځواک او توان په پرتله په حقیقت کې معجزه ده. د لمر راختل یوه معجزه ده، که څه هم هره ورځ پیښیږي، او د هر ماشوم زیږون، که څه هم هره دقیقه پیښیږي، له انساني طاقت پورته دی. که څوک دا خبره ننګوي، نو هغه دې یو ماشوم زیږولو ته هڅه وکړي! د هرې ډول مرغانو کارول چې د ککړ شوي ګاڼو ډبرې (د ناروغۍ د ویروسونو لرونکې) وړي او هغه له هغه لښکر څخه چې د ښار د نیولو او کعبې د ویجاړولو ته نږدې وه، ووهي، په حقیقت کې یوه لويه معجزه ده. د خدای ارادې دې ډول پوره کیدل څو معجزې په ځان کې لري، چې هر یو یې د هغه د قدرت او ارادې روښانه او ښکاره ښودنه ده. که دا لاره تعقیب شوې وای، نو دا به د هغه ډول مرغانو لیږل چې نا پیژندل شوي ډبرې وړي او په ټاکلي وخت کې یې انسانانو ته یو ځانګړی ډول ناروغي ورسوي، څخه کم مهم یا لږ ځانګړی نه وای. دا دواړه لارې یو شان دي؛ دواړه معجزه او له انساني توان پورته دي.

اب ہم خود سورت کے متن کا جائزہ لیں گے اور اس قصے کی اہمیت کو سمجھنے کی کوشش کریں گے۔

Let us now examine the text of the sūrah itself and try to understand the significance of the story.

ایا تاسو نه پوهیږئ چې ستاسو رب د فیل والو سره څه وکړل؟ (آیت ۱) دا یو داسې پوښتنه ده چې د دې پېښې په شاوخوا کې شتو عجایبو ته پام اړوي او د هغې لوی اهمیت ټینګوي۔ دا پېښه عربو ته دومره ښه معلومه وه چې دوی به دې ته د تاریخ یوه ډول پیل ګڼلو۔ دوی به ویل: «دا پېښه د فیل کال کې وشوه»، یا «هغه پېښه د فیل کال څخه دوه کاله مخکې وه»، یا «دا د فیل کال څخه لس کاله وروسته ده»۔ ښه معلومه ده چې نبي ﷺ په همدې فیل کال کې زېږیدلی و۔ شاید دا د الهي ارادې له ډېرو زړه‌راښکونکو کامل ترتیباتو څخه یو وي۔

“Are you not aware how your Lord dealt with the people of the Elephant?” (Verse 1) It is a question that draws attention to the wonders involved in the incident itself and stresses its great significance. The incident was so well known to the Arabs that they used to consider it a sort of beginning of history. They would say, ‘This incident happened in the year of the Elephant’, and, ‘That event took place two years before the year of the Elephant’, or, ‘This dates to ten years after the year of the Elephant’. It is well known that the Prophet was born in the year of the Elephant itself. This is perhaps one of the fascinatingly perfect arrangements of divine will.

دا سورت عربانو ته داسې یو شی نه بیانوی چې دوی یې نه پیژندل. بلکه دا د یوې داسې پېښې یادونه ده چې دوی ته ښه معلومه وه، او موخه یې د دې یادولو له حقیقي یادولو څخه هم لوړه ده.

The sūrah then is not relating to the Arabs something they did not know. It is a reminder of an event well known to them, aiming at achieving something beyond actual remembrance of it.

د دې څرگندونې وروسته، سورت د پوښتنې په بڼه پاتې کیسه بیانوي: «ایا هغه د دوی مکر په ضایع او بې‌اثره کړ نه؟» (آیت ۲)۔ دا پدې معنا ده چې د فیل والاوو تدبیرونه بې‌ګټې وو، هېڅ شی ترلاسه کولو توان نه درلود۔ دوی د هغه څوک په شان وو چې لاره ورکه کړې وي او له همدې کبله خپل منزل ته نه شي رسېدلی۔ شاید دا د قریشو لپاره یوه یادونه وي د هغه نعمت، چې الله تعالی هغوی ته وبښلی و، کله چې هغه کور یې ساتلی او محفوظ یې کړی و، په داسې وخت کې چې قریشو خپل ځانونه د دې زورورو تېرې‌ګرو، یعنې د فیل والاوو په وړاندې ډېر کمزوری احساس کاوه۔

After this opening note, the sūrah tells the rest of the story in the form of a rhetorical question: “Did He not utterly confound their treacherous plan?” (Verse 2) This means that the designs of the people of the Elephant were useless, incapable of achieving anything at all. They were like someone who had lost his way and thus could not arrive at his destination. Perhaps this is a reminder to the Quraysh of the grace God bestowed on them when He protected and preserved the House at a time when they felt too weak to face the mighty aggressors, the people of the Elephant.