دغه لاندې آیت د مسلمانانو د ټولنې د تردد پر وجه نیوکه کوي چې د منافقانو په اړه یې ټینگ دریځ نه غوره کاوه. ښکاري چې مسلمانان په دوه ګډو کې وو، او همدې ته په دې اړه د مدینې څخه بهر د منافقانو د یوې ډلې سره د اړیکو په اړه یو څه شخړه رامنځته شوه. نیوکه دا روښانه کوي چې اسلام په داسې مسایلو کې یوازې ټینگ دریځ منې. دا د دې ستونزې په اړه د مسلمانانو د ټولنې په چلند کې هیڅ ډول تردد نه منې. داسې تردد د دې معنا لري چې هغه ښکاره دروغ منل کیږي چې دوی وړاندې کوي.
The next verse criticises the Muslim community’s hesitation to adopt a firm attitude towards the hypocrites. The Muslim community was apparently in two minds, leading to some controversy with regard to its relationship with a group of hypocrites from outside Madinah. The criticism makes it clear that Islam only accepts a firm attitude in such matters. It allows for no hesitation in the Muslim community’s approach to such a problem. Such hesitation means accepting the pretence they offer.
دا یوازې هغه وخت ممکن دی چې د یوې واضح طے شوې عملي پلان پر بنسټ وي۔
This can only be done if it is based on a clearly defined plan of action.
تاسو څنګه د منافقانو په اړه دوه ډلې شئ، کله چې خدای پخپله دوی د دوی د ګناه له امله ردّ کړي دي؟ ایا تاسو داسې څوک لارښودلو ته اراده لرئ چې خدای یې ګمراه پریښی دی؟ او چا لره چې خدای ګمراه پریږدي، تاسو د هغه لپاره هیڅ لاره نشئ موندلی.
How could you be divided into two groups concerning the hypocrites, when God Himself has cast them off because of their guilt? Do you seek to guide those whom God has let go astray? For him whom God lets go astray you can never find any way.
دوه روایات دي چې دې قرآني آیت کې د منافقو کومه ډله مراد ده هغه بیانوي. لومړۍ روایت چې امام احمد نقل کړی، د صحابي زید بن ثابت څخه نقل کوي، چې ویې ویل: نبي ﷺ د احد په لور ووت [د یوه لښکر سره]. خو هغه کسان چې له ده سره وتلي وو، ځینو یې بېرته د ستنیدو فیصله وکړه. د اصحابو ﷺ ترمنځ دې بېرته ستنېدونکو سره د چلند په اړه اختلاف راغی. یوې ډلې وویل چې دوی باید وژل شي. بلې ډلې اعتراض وکړ او وې ویل چې دوی مؤمنان دي. بیا دا قرآني آیت نازل شو چې مسلمانانو باید په دې اړه یو موقف غوره کړي. نبي ﷺ وفرمایل: "دا ښار طابه دی [د مدینې بل نوم، چې معنا یې ښه او پاک ښار دی]. دا بدي داسې لرې کوي لکه د اوسپنې د ویلي کولو کوره چې په اوسپنه کې بهرني توکي لرې کوي." (روایت یې البخاري او مسلم کړی.)
We have two reports to indicate which group of hypocrites is meant in this Qur’ānic verse. The first, related by Imām Aĥmad, quotes Zayd ibn Thābit, a Companion of the Prophet, who says that the Prophet (peace be upon him) went out to Uĥud [with an army]. Some of those who went with him, however, decided to go back. His Companions were divided on how to deal with these retractors. One group said that they must be killed. Another group objected, saying that they were believers. Then this Qur’ānic verse was revealed raising the question that the Muslims should adopt a unified attitude. The Prophet said: “This city is Ţaibah [another name for Madinah meaning that it is a good and virtuous city]. It throws away evil as a smelter throws away foreign elements in iron.” (Related by al-Bukhārī and Muslim.)
دوسرې روایت کې ابن عباسؓ نقل کوي چې دا قرآني آیت هغو خلکو په اړه نازل شوی دی چې ځانونه مسلمانان ښکاره کوله، خو په حقیقت کې د کافرانو ملاتړ کوله. یوځل کله چې دوی د مکې څخه بهر یوه ماموریت ته تللي، نو ویل یې چې که د پیغمبر ﷺ له صحابهوو سره مخ شو، موږ خوندي یو.
The other report quotes Ibn `Abbās as saying that this Qur’ānic verse speaks about certain people who indicated that they were Muslims while, at the same time, they supported the unbelievers. Once, when they went on a mission away from Makkah, they said that they were safe, should they encounter the Prophet’s Companions.
جب مؤخر الذکر لوگوں کو مکہ سے ان کی روانگی کی خبر دی گئی تو ان میں سے کچھ نے تجویز پیش کی کہ وہ "ان بزدلوں سے ملنے اور انہیں قتل کرنے کے لیے ایک مہم چلائیں، کیونکہ انہوں نے تمہارے دشمنوں کی حمایت کی تھی"۔ ایمان والوں کے ایک اور گروہ نے کہا: "تم ان لوگوں کو کیسے قتل کر سکتے ہو جنہوں نے وہی کلمۂ ایمان پڑھا ہے جو تم نے پڑھا ہے؟ کیا محض اس لیے کہ انہوں نے مدینہ کی طرف ہجرت نہیں کی، ان کا قتل اور ان کے مال کی ضبطی جائز ہو سکتی ہے؟" دونوں گروہ اپنے اپنے مؤقف پر قائم رہے، اور نبی ﷺ نے ان میں سے کسی پر بھی ناپسندیدگی کا اظہار نہیں فرمایا۔ اسی لیے یہ قرآنی آیت نازل ہوئی۔
When the latter were told of their departure from Makkah, some of them suggested that they should “mount an expedition to meet those cowards and kill them, because they supported your enemies”. Another group of believers said: “How can you kill people who have made the same declaration of faith which you have made? Is it because they have not migrated to Madinah that their killing and the confiscation of their property can be sanctioned?” Both groups maintained their attitudes, and the Prophet expressed no disapproval of either. Hence, why this Qur’ānic verse was revealed.
اگرچې لومړی روایت د سند او د صحیح مجموعو له مخې ډیر معتبر ښکاري، خو د تاریخي پیښو په پام کې نیولو سره دویمه روایت ډیره سمه بریښي. موږ په یقین سره پوهیږو چې مسلمانانو ته د مدینې منورې د منافقانو په وړاندې د جنګ کولو لارښوونه نه ده شوې. پیغمبر ﷺ هیڅکله د دوی سره جنګ نه دی کړی او نه یې د وژلو امر کړی دی. پر ځای یې د دوی د چلند لپاره بل بشپړ پلان وو، چې دوی یې زغمل تر دې چې په طبیعي ډول له مینځه لاړ شي. د یهودو د ایستلو سره د دوی ملاتړ کمزوری شو، ځکه یهود دوی هڅولو. یهود د مدینې منورې څخه شړل شول، مخکې له دې چې په بشپړ ډول د ټول عربستان څخه وشړل شي.
Although the first report appears to be more authentic from the point of view of its chain of transmitters and its inclusion in the most authentic collections of aĥādīth, the events mentioned in the second report appear to be more correct, considering historical events. We know for certain that no directive to fight against the hypocrites in Madinah was given to the Muslims. The Prophet never fought against them and never ordered their killing. Instead, there was a totally different plan for dealing with them, one which tolerated them until they were naturally cast away. Their support was weakened with the expulsion of the Jews, who used to encourage them. The Jews were forced out of Madinah before they were eventually evacuated from the whole of Arabia.
دا ویل کیدای شي چې د دوی د نیولو او وژلو امر د هغه مهاجرت پورې تړلی دی چې د لاندې آیت په ډول بیان شوی دی۔ نو دا د دوی لپاره یو خبرداری دی چې خپلو کړنو څخه لاس واخلي۔ دوی ممکن دغه خبرداری منلی وای او په دې صورت کې پیغمبر ﷺ ته د دې امر په عملي کولو کې هیڅ لامل نه پاتې کیده۔ خو دا شرط چې دا ګواښ تر هغه وخته پورې دی چې "دوی مهاجرت کړي وي"، دا په بشپړه توګه څرګندوي چې دوی د مدینې د خلکو څخه نه وو۔
It may be said that the directive to take them prisoner and to kill them is made conditional on their migration to Madinah which is provided for in the following verse. It is, then, a warning issued to them to desist from their practices. They might have heeded this warning and the Prophet, therefore, would have had no reason to carry out this order. The condition, however, that this threat applies until “they have migrated”, makes it absolutely clear that they were not of the people of Madinah.
دا چې دوی مدینې ته هجرت وکړي، په حقیقت کې ضروري وو، ځکه چې دا ټوله پیښه د مکې د فتحې څخه مخکې وه. په هغه وخت کې هجرت دا معنا درلوده چې د کفر له ځمکې څخه د ایمان ځمکې ته، یعنې مدینې ته، لاړ شي، تر څو د مسلمانانو له ټولنې سره یوځای شي او د اسلامي شریعت پلی کړي. که نه نو هغو کسانو هویت چې مسلمانۍ ادعا کوله، خو هجرت یې ونه کړ، شکمن وو. د سورت په ځینو ځایونو کې هغه لږو مسلمانانو ته چې د مدینې ته د هجرت له امکان سره سره په مکه کې پاتې شول، سخت سپکاوی شوی دی، سره له دې چې دوی د مکې اوسیدونکي وو. دا ټول د دویمې روایت ملاتړ کوي، کوم چې دغه منافقین د مکې یا د هغې د شاوخوا د خلکو یوه ډله بیانوي، چې مسلمانۍ یې ادعا کوله، خو په ورته وخت کې د مسلمانانو د دښمنانو ملاتړ یې کاوه.
Their migration to Madinah was, in fact, required, because this whole episode took place before the conquest of Makkah. During that period migration meant to move out of the land of unfaith into the land of faith, i.e. Madinah, to join the Muslim community and implement Islamic law. Otherwise, the identity of those who did not migrate while claiming to be Muslims was questionable. Later in the sūrah we have a strong denunciation of the attitude of those few Muslims who remained in Makkah despite their ability to migrate to Madinah, even though they were citizens of Makkah. All this serves to support the second report, describing those hypocrites as a group of the people of Makkah or its surrounding area who claimed to be Muslims while at the same time supporting the Muslims’ enemies.
دې ډلې ته د مؤمنانو د تردد والا دریځ په وړاندې دا سخت غندنه په یوه بلاغي پوښتنه کې څرګندېږي: «تاسو د منافقانو په اړه څنګه دوو ډلو ته ویشل شوي یاست، په داسې حال کې چې خدای پخپله د دوی د ګناه له امله دوی له ځانه لرې کړي دي؟ ایا تاسو غواړئ هغه څوک لاره ښودنه وکړئ چې خدای یې ګمراه پرېښي دي؟» (آیت ۸۸) دا پوښتنه ټینګوي چې د منافقت په وړاندې د مسلماني ټولنې تردد خطرناک دی، ځکه دا د دې دین د حقیقي ماهیت په اړه د روښانتیا نشتوالي ته اشاره کوي.
This strong denunciation of the believers’ hesitant attitude towards those people is expressed in a rhetorical question: “How could you be divided into two groups concerning the hypocrites, when God Himself has cast them off because of their guilt? Do you seek to guide those whom God has let go astray?” (Verse 88) This question emphasises that it is dangerous for the Muslim community to hesitate when faced with hypocrisy, because it points to a lack of clarity with respect to the true nature of this religion.
د مؤمنانو یوې ډلې نه شوای کولی تصور وکړای چې منافقان څنګه وژل کېدای شي، کله چې دوی د مسلمانانو په توګه د ژبې څخه خبرې کړې وې. خو همدا خلک پوهېدل چې دوی د مسلمانو ټولنې سره تعلق نه لري. دا د دوی په دې خبره ښکاره کېږي: «موږ د محمد ﷺ له صحابهوو هېڅ ویره نه لرو.» همدا راز د مؤمنانو بلې ډلې هم ښکاره کړه چې دغه منافقان «ستاسو دښمنانو ملاتړ کوي»۔ حقیقت دا دی چې د اسلام سره د تعلق د ژبې د ادعا په پام کې نیولو سره هم، د مسلمانانو د دښمنانو عملي ملاتړ د دوی منافقت په هیڅ شک پرته ثابتوي۔
One group of believers could not imagine how the hypocrites could be killed when they had made verbal statements claiming to be Muslims. Yet those very people were aware that they did not belong to the Muslim community. This is clear in their statement: “We need fear nothing from Muĥammad’s companions.” This is also made clear by the other group of believers who stated that those hypocrites “support your enemies”. The fact is that regardless of any verbal claim to belong to Islam, their practical support of the Muslims’ enemies proves their hypocrisy beyond any doubt.
له همدې امله د داسې دریځ لپاره نه شته ځای د زغم یا تېرېدو. دلته زغم د یوې کمزورۍ په توګه دی چې د مسلمانې ټولنې لپاره ګواښ جوړوي. له همدې امله په قرآن کریم کې دا ډول زغم په کلکه غندل شوی دی.
Hence, there is no room for tolerance or overlooking such an attitude. Tolerance here is a weakness threatening the Muslim community. Hence, it is strongly denounced in the Qur’ān.
دا حال د مدینې د منافقانو نه دی. هلته مومنان د خپل منافقت په اړه واضح وو. بیا هم یوه مشهوره پلان وو چې د وخت لپاره به یې ږغ برداشت کیږي او د دوی دعوې به منل کیږي. د دې آیت په کې یادې شوې حالت او دې توپیر دا دی چې ځینو مسلمانانو د مدینې نه لیرې اوسیدونکو خلکو سره د زغم وکالت کاوه، یوازې په دې دلیل چې دوی په ژبه ځان مسلمانان ښیې او په عمل کې د اسلام د دښمنانو ملاتړ کوي. له همدې امله، د دغو خلکو په اړه د خدای نظر په واضح ډول بیان شوی دی: {کله چې خدای پخپله د دوی د ګناه له امله دوی له ځانه لرې کړي دي۔} (آیت ۸۸) کله چې خدای یو ځانګړی دریځ غوره کړي، نو هیڅ مسلمان لپاره د بل دریځ غوره کول ممکن نه دي. خدای دوی د خپلې بدکاري او بدو نیتونو له امله له ځانه لیرې کړي دي۔
The same is not the case with the hypocrites of Madinah. The believers there were clear about their hypocrisy. There was, however, a well-known plan to tolerate them and accept their claims for the time being. The difference in the two cases is that in the one referred to in this verse, some Muslims advocated tolerance towards people living away from Madinah simply because they claimed verbally to be Muslims while at the same time practically supported the enemies of Islam. Hence, God’s view of those people is stated clearly: “When God Himself has cast them off because of their guilt.” (Verse 88) When God adopts a certain attitude there is no way a Muslim can adopt a different one. God has cast them off because of their wickedness and bad intentions.
دې وروسته بله سرزنش راځي: «آیا تاسو غواړئ هغه کسان لارښود کړئ چې خدای یې ګمراه کړي دي؟» (۸۸ آیت) دا احتمال لري چې هغه ډله مسلمانان چې زغم یې غوښتی و، دا وړاندیز کړی وي چې که مسلمانان ورته فرصت ورکړي، نو شاید دا خلک په پای کې د اسلام په منلو کې خپل تردد له منځه یوسي. خدای مؤمنانو ته وایي چې له بلې خوا دا خلک د هغه د عذاب مستحق دي، نو د دوی حالت ناهیله دی.
This is followed by another reproach: “Do you seek to guide those whom God has let go astray?” (Verse 88) This probably suggests that the group of Muslims who advocated tolerance might have suggested that if the Muslims were to give those people a chance they might eventually overcome their reluctance in accepting Islam. God tells the believers that since these people merited His punishment, theirs was a hopeless case.
خدای تعالی هغه څوک د ګمراهۍ پر لاره پرېږدي چې پخپله دا لاره غوره کړي. دا پدې مانا چې کله خلک په حقیقت کې ګمراه کیږي، نو خدای تعالی دوی ته اجازه ورکوي چې د سمې لارې نه نور هم لرې شي. هغه دوی پرېږدي چې په خپلو ګمراهو لارو روان وي، او د الهي هدایت نه ډېر او ډېر لرې ځي. دوی پخپله د الهي هدایت پر ځای ګمراهي غوره کړې ده، او دا کار دوی په پوره آګاهۍ سره کړی، کله چې دوی د هغه کړنلارې په اړه پوه شوي چې خدای ته منل شوې ده.
God allows to go astray only those who choose to do so. This means that when people actually do go astray, God allows them to go further away from the right path. He lets them continue their erring ways, moving further and further away from Divine guidance. It is they who have chosen error in preference to Divine guidance and they have done this consciously after being fully aware of the course of action acceptable to God.