محمد ﷺ یوازې یو پیغمبر دی، له هغه مخکې ټول پیغمبران تیر شوي دي. نو که هغه مړ شي یا وژل شي، آیا تاسو به خپلو شاوخوا وګرځئ؟ څوک چې خپلو شاوخوا وګرځي، هغه به هیڅ زیان خدای ته ونه رسوي. خدای به د هغو کسانو اجر ورکړي چې شکر ګزاران دي.
Muĥammad is only a messenger: all messengers have passed away before him. If then, he dies or is slain, will you turn about on your heels? He that turns about on his heels will not harm God in any way. God will reward those who are grateful [to Him].
دا آیت د احد د جګړې د یوې ځانګړې پیښې په اړه دی. پیغمبر ﷺ د مسلمان لښکر له شا د غره په سر د یوې ډلې سرتېرو ته ځای ورکړی و. دوی شاتنی ساتونکي وو، چې د کمانونو او تيرو سره مسلح وو، ترڅو د مسلمان لښکر پر شا هر هغه برید دفع کړي چې له شا څخه پیل شي. کله چې ښکارېده چې جګړه پای ته رسېدلې ده، د دوی ډېری کسان د پیغمبر ﷺ د ښکاره حکم پر خلاف خپل ځایونه پرېښودل. په همدې ډول د دښمن یوه ډله د غره شاته تېره شوه او له شا څخه مسلمانانو باندې برید وکړ. پیغمبر ﷺ پخپله ټپي شو: غاښونه یې ماتېدل او مخ یې وینه کېده.
This verse refers to a particular incident which took place during the Battle of Uĥud. The Prophet had stationed a detachment of soldiers on top of the mountain behind the Muslim army. They were the rearguard, equipped with bows and arrows to repel any attack launched against the Muslim army from behind. When the battle appeared to be all over, most of them left their positions, against the express orders of the Prophet. A battalion of the enemy forces were thus able to go round the mountain and attack the Muslims from the rear. The Prophet himself was injured: his front teeth were broken, and his face was bleeding.
صورت حال افراتفري شوه او د مسلمانانو لښکر په بې نظمۍ کې ولويد. په همدې شېبه يو چا چيغه وکړه: "محمد وژل شوی دی!" دا خبره مسلمانانو ته دومره لويه صدمه وه، چې ډېری يې بېرته مدينې ته د ستنېدو لپاره واوښتل. دوي غره ته وختل، ماتې خوړلي، شکست خوړلي او نا اميده. په داسې حال کې چې پيغمبر ﷺ د خپلو ځينو صحابهوو سره ځای په ځای ودراوه. هغه د خپلو صحابهوو ته غږ وکړ کله چې دوي د شاتګ پيل وکړ. کله چې دوي د هغه غږ واورېد، بيا يو ځای شول. خدای دوي ته د معنوي ځواک بيرته ترلاسه کولو کې مرسته وکړه او دوي ته يې د يوې لنډې شېبې لپاره د خوب غلبه ورکړه، ترڅو هغوی ته ځواک، امنيت او ډاډ ورکړي، لکه څنګه چې وروسته به تشريح شي.
The situation became chaotic and the Muslim army was in disarray. At this moment, someone cried out: “Muĥammad is killed!” Such a great shock was this to the Muslims, that many of them turned round to return to Madinah. They went up into the mountain, shattered, defeated, in despair. However, the Prophet himself, with a small group of his Companions, stood firm. He called to his Companions as they began to retreat. When they heard him, they began to rally. God helped them regain their moral strength and allowed them to be overtaken by a momentary slumber so as to give them strength, security and reassurance, as will be explained later.
د قرآن کریم په دې ترتیب سره د وخت د پېښو یادونه کوي ترڅو مسلمانانو ته د ژوند او مرګ او د الهي ایمان د تاریخ په اړه ځینې بنسټیز اصول په ښه توګه وویني.
This sequence of events is used in the Qur’ān to drive home to the Muslims certain fundamental principles about life and death and the history of Divine faith:
ﻣﺤﻤﺪ ﺻﺮف ﻳﻮ ﭘﻴﻐﺎﻣﺒﺮ دی، ﭘﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻛﻲ ﺗﺮ ده ﻣﺨﻪ ﻧﻮر ټول ﭘﻴﻐﺎﻣﺒﺮان ﺗﻴﺮ ﺷﻮي دي. ﻧﻮ ﻛﻪ ﻫﻐﻪ ﻣﺮ ﺷﻲ ﻳﺎ ووژل ﺷﻲ، ﺁﻳﺎ ﺗﺎﺳﻮ ﺷﺎ ﻫﻴﺮه ﺷﺌ؟ ﻣﺤﻤﺪ ﷺ ﺻﺮف ﻳﻮ ﭘﻴﻐﺎﻣﺒﺮ دی، ﭼﻲ ﻣﺨﻜﻲ ﻧﻮر ټول ﭘﻴﻐﺎﻣﺒﺮان ﺗﻴﺮ ﺷﻮي ﻳﺎﻱ. ﻫﻐﻪ ﺑﻪ ﻫﻢ ﻫﻐﻪ ﺷﻲ ﻟﻜﻪ ﭼﻲ ﻧﻮر ﭘﻴﻐﺎﻣﺒﺮان ﻣﺨﻪ ﻣﺮ ﺷﻮي ﻳﺎ. دا ﻳﻮ ﺑﻨﺴﺘﻴﺰ ﺣﻘﻴﻘﺖ دی. ﻧﻮ ﺩﺍ ﻭﻟﻪ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺩﻏﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻫﻴﺮ ﻛﻮﻱ ﭼﻲ ﺩ ﺟﻨﮓ ﭘﻪ ﻭﺧﺖ ﻛﻲ ﻫﻐﻪ ﺩﻫﻐﻮﻱ ﭘﻪ ﻣﺦ ﻛﻲ ﻭﻱ؟
“Muĥammad is only a messenger: all messengers have passed away before him. If then, he dies or is slain, will you turn about on your heels?” Muĥammad (pbuh) is simply a messenger, having been preceded by all other messengers. He will die as other messengers have died before him. This is an elementary fact. How is it then that the Muslims show themselves to be oblivious of this fact when it stared them in the face during the battle?
محمد ﷺ د خدای رسول دی، چې د هغه د پیغام رسولو دنده ورته سپارل شوې ده. خدای ازلي دی او د هغه کلام هيڅکله نه مري. مؤمنان هيڅکله نه باید په شا واړوي، که هغه رسول چې د خدای کلام يې دوی ته رسولی وي، مړ شي یا وژل شي. دا هم یو لومړنی حقیقت دی چې مسلمانان، د خپلې لويې حيرانتيا له امله، له پامه غورځولی وو.
Muĥammad (pbuh) is a messenger of God, entrusted with the task of conveying His message. God is Eternal and His word never dies. Believers should never turn on their heels if the messenger who has come to convey God’s word to them dies or is killed. This is also an elementary fact which the Muslims, in their great confusion, overlooked.
انسانان مري او فنا کېږي، خو دین پاتې کېږي. هغه ژوند لاره چې خدای د انسانانو لپاره ټاکلې ده، خپل جلا وجود لري؛ دا له هغو کسانو څخه خپلواک دی چې دا خلکو ته رسوي، که هغه پیغمبران وي او که مؤمنان. هر مسلمان د خدای د پیغمبر ﷺ سره مینه لري. د هغه ملګري د هغه سره داسې مینه درلوده، لکه چې له هغه مخکې هیچا ته داسې مینه نه وه شوې. دوی چمتو وو چې خپل ژوند قرباني کړي، ترڅو هغه ته لږ هم تکلیف ونه رسیږي. د هغه له ملګرو څخه یو ابو دجانه وو، چې د پیغمبر ﷺ د ساتلو لپاره د سپر په توګه ودریده، د شا له خوا ډېرو تیرو ووهل شو، خو بیا هم یو ځای نه شو. کله چې کافرانو په ټینګار سره د پیغمبر ﷺ پر ځان بریدونه وکړل، یوازې نهه ملګري د هغه سره نږدې وو، او دوی ډېر زیات زړورتیا سره د هغه دفاع وکړه، تر دې چې ټول ووژل شول. نور ډېر کسان په هر نسل او په هر ځای کې لا هم په ټول زړه د هغه سره مینه کوي.
Human beings die and perish, while the faith survives. The way of life God has designed for mankind has its own entity; it is independent of those who convey it to people, be they messengers or believers. Every Muslim loves God’s Messenger (pbuh). His Companions loved him as no one had ever been loved before. They were ready to sacrifice their lives in order to spare him the slightest pain. One of his Companions, Abū Dujānah, stood as a shield to protect the Prophet, was hit by numerous arrows in the back and yet he never stirred. Only nine of his Companions were close to him when he was targeted by a determined attack by the unbelievers, and those nine defended him most courageously, until they were all killed. Many others in every generation and in all places continue to love him with all their hearts.
هر مسلمان چې د محمد ﷺ سره داسې مينه لري، اړ دی چې د پیغمبر ﷺ د شخص او هغه دین ترمنځ توپیر وکړي چې هغه د انسانانو ته رسولی او د ټولو انسانانو د منلو او عمل کولو لپاره یې ساتلی پرې ساتلی دی. دا دین خپل دوام له خدای څخه اخلي، څوک چې هیڅکله نه مري.
Every Muslim who loves Muĥammad (pbuh) in such a way is required to distinguish between the Prophet as a person, and the faith he has conveyed to mankind and left intact for all people to accept and implement. It derives its continuity from God, Who never dies.
دا پیغام د هغو خاوندانو څخه ډیر پخوانی دی چې دا ته یې بلنه ورکوي: «محمد یوازې یو رسول دی؛ ټول رسولان د هغه څخه مخکې تیر شوي دي». دوی ټولو یو شان پیغام تبلیغ کړ، چې ریښې یې د تاریخ له پیل پورې رسیږي. دا د انساني ژوند له پیل څخه پیلیږي او د خپل وجود له لومړۍ ورځې څخه انسانیت ته لارښوونه او سوکالي وړاندې کوي.
The message is much older than its advocates: “Muĥammad is only a messenger: all messengers have passed away before him.” They all preached the same message, the roots of which go back to the beginning of history. It starts with the beginning of human life, providing mankind with guidance and peace from the very first day of its existence.
دا پیغام د خپلو ملاتړونکو څخه هم لوی دی او ډیر وخت پاتې کیږي. د دې ډیرو ملاتړونکو راغلل او لاړل، خو دا پیغام بیا هم راتلونکو نسلونو ته د لارښوونې کار ورکوي. د دې پیروان د خپل پیدا کوونکي، هغه ځانګړي خدای سره خپله اړیکه ساتي چې دا پیغام د انسانانو ته د رسولانو په واسطه ورسولی. هغه تل ژوندی دی او مؤمنان خپلې دعاوې هم هغه ته کوي. د دوی هیڅ یو د خدای د لارښوونې څخه د شا اړولو یا مخ اړولو حق نلري. په همدې موضوع کې دا سخت خبرداری دی چې په دې آیت کې راغلی دی: «آیا که هغه (محمد ﷺ) مړ شي یا وژل شي، نو تاسو به له خپلو شاوخوا څخه واړوئ؟ څوک چې له خپلو شاوخوا واړوي، هغه خدای ته هیڅ زیان نشي رسولی. خدای به شکر ګزارانو ته اجر ورکړي.» (آیت ۱۴۴)
The message is also greater than its advocates and lasts longer. Many of its advocates have come and gone, while it continues to serve as guidance to succeeding generations. Its followers maintain their link with God Almighty, its originator, Who has sent messengers to convey it to mankind. He is Everlasting and believers address their prayers to Him. None of them may turn about on their heels or turn their back on God’s guidance. This explains the stern warning implicit in this verse: “If then, he dies or is slain, will you turn about on your heels? He that turns about on his heels will not harm God in any way. God will reward those who are grateful [to Him].” (Verse 144)
یہاں واپس پلٹنے کی زندہ تصویر کشی قابلِ غور ہے: «کیا تم اپنی ایڑیوں کے بل پلٹ جاؤ گے؟» اس میں بیان کی گئی جسمانی حرکت ایمان کو ترک کرنے کے معنی کو اس طرح زندہ کر دیتی ہے گویا ہم اسے اپنی آنکھوں سے دیکھ رہے ہوں۔ یہ آیت جنگ میں شکست کے نتیجے میں ہونے والی جسمانی پسپائی کی طرف اشارہ نہیں کرتی۔ اس کا تعلق زیادہ اس ذہنی پلٹاؤ سے ہے جب کسی پکارنے والے نے یہ صدا لگائی کہ محمد ﷺ قتل کر دیے گئے۔
The vivid description of turning back is here to be noted: “Will you turn about on your heels?” The physical movement depicted here brings alive the meaning of abandoning faith as if we see it with our own eyes. The verse does not refer to the physical turning away as a result of defeat in battle. It is more concerned with the psychological turning about when a voice cried out that Muĥammad was killed.
بعض مسلمانان په دې احساس وو چې د مشرکانو سره جګړه ته دوام ورکول بې ځایه دي، ځکه چې د محمد ﷺ له وفات سره دا دین او د بت پرستۍ پر وړاندې جګړه پای ته رسیدلې ده. دا رواني اغیز د "شاته مخ اړول" په ډول بیان شوی دی، هغه حرکت چې په حقیقت کې د جنګ پر مهال پیښ شو. همدغه رویه وه چې د رسول الله ﷺ یو صحابي، انس بن نضر، خپلو مسلمانو ملګرو ته خبرداری ورکړ، کله چې ولیدل چې ډیری یې وسلې ایښې دي. د دوی دې عذر ته چې محمد ﷺ مړ دی، د هغه ځواب دا و:
Some Muslims felt that there was no point in continuing the fight against the idolaters, since the death of Muĥammad (pbuh) signalled the end of this faith and the end of combat against idolatry. This psychological effect is delineated in terms of turning about on one’s heels, which was a movement that actually took place during the battle. It is this very attitude which Al-Nađīr ibn Anas, a Companion of the Prophet, warned his fellow Muslims against when he saw that many of them had lain down their arms. His retort to their excuse that Muĥammad was dead, was:
د هغه له وفات وروسته ستاسو د ژوند څه ارزښت دی؟ پورته شئ او هغه قضیه ته ومرئ چې د خدای رسول ﷺ د هغې لپاره خپل ژوند قربان کړ۔" "هغه څوک چې په خپلو پلونو بیرته ګرځي، هیڅ زیان نه رسوي خدای ته په هیڅ ډول۔" په حقیقت کې دا هغه څوک دي چې تاوان یې کړی دی۔ هغه څوک چې د ایمان له لارې انحراف کوي، پخپله ځان ته زیان رسوي او خدای ته هیڅ زیان نه رسوي۔ خدای د انسانانو یا د دوی له عبادت هیڅ اړتیا نه لري۔ دا د هغه د فضل له امله دی چې هغه خپلو بندګانو ته دا قانون د دوی د خپل ښېګڼې او بښنې لپاره ورکړی دی۔ هر هغه څوک چې له دې څخه مخ واړوي، له ګډوډۍ او بدبختۍ سره مخ کیږي۔ بنسټیز شیان بیا غلط ځای ته ږدي۔ ژوند پخپله انحرافي کیږي۔ خلک د هغه یوازینۍ قانون څخه د مخ اړولو بد پایلې ګالي، کوم چې د ژوند کې همغږي راولي او انسان، د هغه فطرت او شاوخوا کائنات ترمنځ همغږي رامنځته کوي۔
“What use is life to you after he has died? Get up and die for the cause God’s Messenger (pbuh) has sacrificed his life for.” “He that turns about on his heels will not harm God in any way.” It is indeed he who is the loser. He who deviates from the path of faith harms himself and causes God no harm. God is in no need of mankind or their worship. It is out of His grace that He has given His servants this constitution for their own good and happiness. Everyone who turns his back on it suffers from confusion and misery. Everything is thus set on the wrong footing. Life itself becomes deviant. People suffer the evil consequences of turning away from the only constitution which provides harmony in life and which achieves harmony between man, his nature and the universe around him.
خدای ﷻ په هغو کسانو اجر درکوي چې هغه ته شکر ادا کوي. دوی د هغه لوی احسان پیژني چې خدای خپلو بندګانو ته کړی دی، په دې چې دغه د ژوند لاره یې دوی ته تاکلې ده. دوی دغه لاره تعقیبوي او د هغه ستاینه کوي، او په دې توګه خپل شکر ادا کوي. دوی د دغه ژوند د طریقې ګټې ترلاسه کوي او بشپړ خوښۍ ته رسیږي. دا د دوی د شکر ښه اجر دی.
“God will reward those who are grateful to Him.” They know the great bounty God has given His servants by establishing for them this code of living. They show their gratitude to Him by following this code and praising Him. They reap the benefits of this way of life and achieve total happiness. This is good reward for their gratitude.
مګر دوی ته په آخرت کې د خدای له لوري د ثواب په ترلاسه کولو سره د خوښۍ زیاتوالی هم حاصلیږي. دا یو ډیر لوی اجر دی او د دنیا د ټولو هغو خوښیو برخلاف چې انسان یې دلته تجربه کوي، دا تل پاتې دی.
But they also have an increase of happiness with the reward they receive from God in the hereafter. That is a much greater reward and, unlike everything enjoyed in this world, it is everlasting.
«د خدای ﷻ» پر ځای؟ No — the rule says write the Pashto word for God, and no ﷻ symbol is required here since only the Prophet Muhammad gets ﷺ. Translation:
«خدای به هغو کسانو ته اجر ورکړي چې د هغه شکر ادا کوي.» هغه کسان چې د خدای د نعمتونو قدر کوي او د هغه د لارښوونې پیروي کولو او د هغه د تسبیح او لوئی بیانولو له لارې د خپل شکر ښکاره کوي، په خپل ژوند کې خوښي مومي. په دې ډول دوی د خپل شکر له امله اجر ترلاسه کوي، او په راتلونکي ژوند کې به ترې هم ښه اجر ترلاسه کړي.
“God will reward those who are grateful to Him.” Those who appreciate God’s bounty and show their gratitude to Him by following His guidance and by glorifying Him find happiness in their lives. Thus are they rewarded for their gratitude, and they will receive an even better reward in the life to come.
په ظاهره الله تعالیٰ غوښتل چې د پیغمبر صحابه کرام د هغه په ژوندۍ کې د هغه سره د ډیر جوش او ډیرې مینې له امله څنډه کړي. د دوی تعلق لومړی د خپل ځان اسلام سره وي. د دوی عهدونه په مستقیم ډول د الله تعالیٰ سره وي او دوی باید په مستقیم ډول د هغه په وړاندې ځان مسؤل وګڼي. په دې ډول به دوی احساس کړي چې د پیغمبر ﷺ له وفات وروسته هم د دوی مسؤولیتونه دوام لري. شاید الله تعالیٰ غوښتل چې مسلمانه ټولنه د هغه سخت صدمې لپاره تیاره کړي چې په حتمي توګه د پیغمبر ﷺ د وفات په وخت کې به ورته پیښ شي. هغه په یقین سره پوهیده چې د هغه وفات به دوی ته یو ډیر سخت اغیزمن ټکر وي. له همدې امله، که دوی ته دا احساس ورکړل شي چې د دوی مستقیم اړیکه د هغه او د هغه د پیغام سره ده، نو دوی به د خپل صدمې څخه بریالي شي.
Apparently God wanted to wean the Companions of the Prophet from their over- enthusiastic attachment to him in person while he was alive among them. Their attachment should be, in the first place, with Islam itself. Their covenants should be made with God directly and they should be made to feel that they are responsible to Him directly. Thus they would feel that their responsibilities continue after the death of the Prophet. Perhaps God also wanted to prepare the Muslim community for the inevitable shock which they were bound to receive when the Prophet died. He certainly knew that his death would be a stunning blow to them. Hence, if they were made to feel that their direct relationship was with Him and His message then they would be able to overcome their shock.
کله چې پیغمبر ﷺ په حقیقت کې وفات شو، نو اصحابو حیران او دهشت زده شوي وو، تر دې حده چې عمر (رضي الله عنه) خپله تورې راوويستله او هغه چا ته يې ګواښ وکړ چې وايي محمد ﷺ مړ دی. يوازې ابوبکر (رضي الله عنه)، چې د خدای په رښتيني مؤمن کې غوره نمونه وو، وکولای شول چې پيښه په خپل سم لید کې وګوري. هغه مسلمانانو ته دا آيت ولوست، او دا د دې لپاره کافي شو چې هغوی پوه شي چې دا يوازې يوه طبيعي پيښه ده. په دې سره دوی وکولای شول چې خدای ته مخ واړوي. قرآن کريم په دې آيت کې د انسان د مرګ د ويرې خبره کوي. دا ويره داسې له منځه وړي چې د ژوند او مرګ، او همدارنګه د ژوند وروسته پېښېدونکو شيانو يو هميشه سم اصل بيانوي.
When the Prophet actually died his Companions were stunned, so much so that `Umar drew his sword and threatened anyone who claimed that Muĥammad was dead. Only Abū Bakr, the best example of a true believer in God, was able to take the event in its proper perspective. He read out this verse to the Muslims and it was enough to make them realise that it was only a natural event. With this they were able to turn to God. The Qur’ān in this verse touches on man’s fear of death. It dispels that fear by stating the ever-correct principle of life and death and also of what comes after life.