یہ طویل عبارت قانون سازی اور احکام و ضوابط وضع کرنے کے اختیار کے بارے میں ہے۔ اس عبارت کے ساتھ اس سے پہلے کی دو عبارتوں اور ان کے درمیان آنے والی تشریحات میں جو بات حیران کن ہے، وہ یہ ہے کہ یہ مضامین ایک ایسی سورت میں آئے ہیں جو مکہ میں نازل ہوئی، حالانکہ قرآنِ کریم کی ساری وحی کا موضوع ایمان تھا۔
This long passage speaks of legislation and the authority to promulgate laws and regulations. What is surprising about this passage, together with the two preceding it and the comments interspersed within them, is that they are included in a sūrah revealed in Makkah, when the subject matter of all Qur’ānic revelation was faith.
بې شکه د قرآن کریم هغه برخې چې په مکه کې نازل شوې، د اسلامي قوانینو په اړه تفصیل نه لري، مګر یوازې د دغو قوانینو د فکري بنسټ د ټینګولو لپاره. دا ځکه چې په هغه وخت کې د اسلامي قانون د پلي کولو لپاره هیڅ اسلامي حکومت نه و. نو خدای نه غوښتل چې د هغه قانون یوازې نظري بحث یا علمي مطالعه وي، مخکې لدې چې داسې یوه ټولنه رامنځته شي چې یوازې خدای ته تسلیم وي او د هغه د قانون په اطاعت سره هغه عبادت کوي، یا مخکې لدې چې داسې یو خپلواک دولت موجود وي چې دغه قانون د ورځنیو ژوند کې پلی کړي. له همدې امله، د قانوني تفصیلاتو بیانول د خلکو د عملي توان سره تړلی و. دا د اسلامي دین د جدي او په عین حال کې عملي ماهیت یوه بېلگه ده.
Indeed, portions of the Qur’ān revealed in Makkah do not tackle any Islamic laws, except to establish the ideological basis of such legislation. This was due to the fact that there was no Islamic government to implement Islamic law. Hence, God did not wish that His law become a matter of theoretical discourse or academic study before the establishment of a society that submitted to God alone and which worshipped Him by obeying His law, or before the existence of a sovereign state to implement that law in everyday life. Thus, outlining the legal details was linked to people’s practical ability to implement them. This is just one aspect of the serious and yet practical nature of the Islamic faith.
د دې اوږدې قانونجوړونې ټوټې دا حقیقت چې په مکې سورت کې راغلې، د دې پوښتنې د طبیعت څرګندونه کوي. دا په حقیقت کې د عقیدې پوښتنه ده، هغه پوښتنه چې د اسلام دین په عمومي نظر کې ځانګړې درنښت تر لاسه کوي. په حقیقت کې دا د دین اصلي موضوع ده. په دې حال کې، مخکې له دې چې د دې ټوټې او د هغې د حکمونو په اړه په تفصیل سره خبرې وکړو، غواړو د هغې د مینځپانګې یو عمومي لنډیز او د هغې د اهمیت یو لومړنی خوند وړاندې کړو.
The fact that this long passage of detailed legislation occurs in a Makkan sūrah is indicative of the nature of this question. It is indeed a question of faith, one which acquires added seriousness in the general outlook of this religion of Islam. It is indeed its principal issue. However, before we comment on this passage and its provisions in detail, we would like to provide a general overview of its contents and a foretaste of its import.
دا متن د جاهلیت د دورې یو لړ مفکورو او د عربو د مشرکانو هغو عملونو ته لنډ اشاره کوي چې د دوی د کرنیزو محصولاتو، څارویو او اولادونو پورې تړلي وو۔ په بل عبارت، دا عملونه د دوی د اقتصادي او ټولنیز جوړښت سره تړاو لري۔ لاندې مثالونه د بیلګې په توګه راوړل شوي دي:
The passage begins with a brief reference to a host of concepts that prevailed in jāhiliyyah days, and the pagan practices of the Arabs concerning their agricultural produce, livestock and children. In other words, these practices related to their economic and social set-up. The following are given by way of example:
1. دوی د هغه روزي وویشله چې خدای ورکړې وه، خپل کرهڼې او څارويان یې په دوو برخو وویشل؛ یوه برخه یې خدای ته ټاکله او ادعا یې کوله چې دا کار یې د خدای د حکم له مخې کړی دی. بله برخه یې هغو معبودانو ته ټاکله چې جوړ کړي وو او د خدای شریکان یې ګڼل، هغه معبودان چې په خپلو ژوندونو، مالونو او اولادونو باندې واک لري: «دوی د هغو کرهڼو او څارویو څخه چې هغه پیدا کړي، یوه برخه خدای ته ټاکي او وایي: ‹دا د خدای دی› — داسې یې ګومان کوي — او دا برخه د هغو شریکانو لپاره ده چې هغوی یې له خدای سره شریکوي.»
1. They divided the provisions of sustenance God gave them, their crops and cattle into two portions, assigning one to God and claiming that they did this in accordance with God’s law. They assigned the other portion to the deities they invented and who they considered as partners with God, having power over their lives, wealth and children: “Out of the produce and the cattle He has created, they assign a portion to God, saying: ‘This is for God’— or so they pretend— and this is for the partners we associate [with Hind.’” (Verse 136)
۲۔ پس دوی هغه برخه چې د خدای لپاره یې ټاکلې وه، په ناحقه توګه ورسره معامله کوي۔
2. Having done so, they deal unfairly with the portion they assigned to God.
دوی د خپلو نورو معبودانو یا شریکانو لپاره ټاکلې برخې ته یوه برخه ورکوي، خو د بلې برخې سره همداسې نه کوي: «هغه څه چې دوی د خپلو شریکانو لپاره ټاکي، هغه خدای ته نه رسیږي، خو هغه څه چې د خدای لپاره ټاکل شوي وي، هغه د دوی شریکانو ته رسیږي۔» (آیت ۱۳۶)
They add a part of it to the portion assigned to their other deities or partners and never do the same with the other portion: “Whatever they assign to their partners never reaches God, but that which is assigned to God does reach their partners.” (Verse 136)
۳۔ دوی په خپله خوښه خپل اولاد وژني، په داسې حال کې چې د خپلو شریکانو له خوا دې کار ته هڅول شوي دي. دا شریکان د دوی پیغلي او قانون جوړونکي دي، چې دودونه پیلوي، او دا دودونه په خپل ځان قوت پیدا کوي، د ټولنیز فشار او د زاړه افسانو په مټ چې مذهبي رنګ لري. د ماشومانو داسې وژل په لومړي سر کې د دوی د لوڼو د ژوند د له لاسه ورکولو لامل شول، د غربت او شرم له ویرې.
3. They willingly kill their children, having been induced to do so by their partners. The partners in this case are their priests and lawmakers who initiate traditions which acquire a force of their own, relying on social pressure and ancient legends with their religious overtones. Such killing of children claimed the lives of their daughters in the first place for fear of poverty and shame.
ځینې وختونه دا کار د یو زوی ژوند هم اخیستی و، په ځانګړې توګه کله چې د زوی ذبح د مذهبي قرباني په بڼه ترسره کیده. د دې یوه بیلګه د عبدالمطلب، د پیغمبر ﷺ نیکه، هغه نذر و چې که خدای ورته لس زامن درکړي چې ده ته مرستې وکړي، نو هغه به یو له هغوی د بتانو لپاره قرباني کړي: «او دغسې د ډیرو مشرکانو لپاره د دوی د شریکانو دا کار ښکلی کړی دی چې خپلو اولادونو ته وژنه ورکړي، ترڅو دوی تباه کړي او په دوی د دین کې شکمن کړي.» (آیت ۱۳۷)
Occasionally, it claimed the life of a son, particularly when the slaughter of a son was made in the form of a religious offering. An example of this was the pledge made by `Abd al-Muţţalib, the Prophet’s grandfather, that should God give him ten sons to protect him, he would slay one of them as an offering to the gods: “Thus have the partners they associate [with God] made the killing of their own children seem goodly to many idolaters, seeking to bring them to ruin and to confuse them in their faith.” (Verse 137)
۴۔ دوی د خپلو څارویو او د ځمکې د ځینو محصولاتو ځینې برخې جلا کړې وې، او په دروغو ویل کیدل چې دا بې له ځانګړې اجازې څخه د خدای له لوري نه خوړل کیدې نشي۔ دوی ځینې څاروي د سپړلو لپاره ناروا ګڼلې، او دا یې منع کړې وه چې د ذبح یا سپړلو په وخت کې د خدای نوم پرې واخیستل شي۔ همدارنګه دوی دا څاروي د حج په وخت کې د سپړلو څخه منع کړي وو، ځکه چې حج کې د خدای لوئې بیانول (تعظیم) شامل دی۔ دوی دا ټول محدودیتونه داسې ادعا کول چې دا ټول د خدای له خوا حکم شوي دي: «وایي: دا څاروي او کرنیز محصولات حرام دي، هیچا ته یې د خوړلو اجازه نشته، مګر هغه چا ته چې موږ یې اجازه ورکړو» — دوی په دروغو داسې وایي۔ او نور څاروي دي چې دوی ویلي دي چې د دوی د ملا په بار اچولو حرام دي؛ او ځینې څاروي داسې دي چې دوی په هغو باندې د خدای نوم نه اخلي، د هغه په نسبت یې په دروغو تهمت تړلی دی۔ (آیت ۱۳۸)
4. They consecrated certain portions of their livestock and certain types of produce, falsely claiming that they could not be eaten without special permission from God. They also made certain animals unlawful to ride, and prohibited that God’s name be mentioned over them at the time of slaughter or riding. They also prohibited such animals from being ridden at pilgrimage time, because pilgrimage involved glorifying God. They further claimed that all these restrictions had been ordered by God Himself: “They say: ‘Such cattle and crops are forbidden. None may eat of them save those whom we permit’— so they falsely claim. Other cattle they declare to be forbidden to burden their backs; and there are cattle over which they do not pronounce Gods name, inventing [in all this] a lie against Him.” (Verse 138)
۵۔ دوی د خپلو څارویو په خیټو کې موجود هغه څه هم خپلو نارینه وو ته مخصوص کړي وو او ښځو ته یې حرام ګڼلي وو۔ خو که دا (ځناور) مړه زیږیدلی وای، نو نارینه او ښځې دواړه له هغه څخه ګټه اخیستلای شوای۔ دوی دغه بېبنسټه خبرې خدای ته منسوب کړې وې: «او وایي: هغه څه چې په دې څارویو کې دي، یوازې زموږ د نارینه وو لپاره دي او ښځو ته حرام دي۔ خو که مړه زیږیدلی وي، نو ټول پکې شریک دي۔ هغه به د دوی ټول غلط ادعاوې درته جزا ورکړي، هغه ډیر حکمت والا، ډیر ښه پوهیدونکی دی۔» (آیت ۱۳۹)
5. They also consecrated what was in the bellies of their cattle to their men, prohibiting them to their women. However, if it happened to be stillborn, they would allow both males and females to partake of it. They attributed such absurdities to God: “They also say: “That which is in the wombs of these cattle is reserved to our males and forbidden to our women.” But if it be stillborn, they all partake of it. He will requite them for all their false assertions. He is wise, all- knowing.” (Verse 139)
دا هغه عقیدې او دودونه وو چې د جاهلیت په زمانه کې یعنې د اسلام څخه مخکې د عرب ټولنې ځانګړتیا وه. دا اوږده برخه، چې په مکي سورت کې راغلې ده، غواړي دغه عقیدې او دودونه له منځه یوسي او د خلکو زړونه او روحونه د هغو له اغیزو پاک کړي. قرآن کریم د خپل مقصد د ترلاسه کولو لپاره یو ځانګړی، ورو او په تفصیل سره میتود غوره کړی دی.
Such were the concepts and traditions which characterized Arabian society in ignorant, pre-Islamic days. This long passage, occurring in a Makkan sūrah, seeks to put an end to them and to purge people’s hearts and souls of their effects. The Qur’ān follows a deliberate, slow and detailed approach in order to achieve its purpose.
دا خبرې لومړی داسې پیل کیږي چې هغه کسان چې په خپل جهالت کې خپل اولادونه وژني او هغه څه پر ځان حراموي چې خدای دوی ته روزي کړي دي، په حقیقت کې زیانمن دي. دا تصورات چې دوی يې خدای ته منسوبوي، بې بنسټه او غلط ګڼل شوي دي.
It begins first by declaring that those who in their ignorance kill their children and forbid themselves what God has provided for them are indeed losers. These concepts they attribute to God are declared to be both absurd and erroneous.
قرآن کریم دوی ته دا یادونه کوي چې دا خدای دی چې دوی ته یې خپل مال ورکړی دی، کوم چې دوی یې بد استعمالوي. دا هغه دی چې دوی ته یې باغونه ورکړي دي، هم د کښت شوي او هم د ځنګلي ډول. دا هغه دی چې دوی ته یې څاروي پیدا کړي دي. هغه ذات چې په دې ډول رزق برابروي، هم هغه دی چې د هغه شیانو په کارولو باندې واک لري او قوانین وضع کوي، کوم چې هغه برابر کړي دي. قرآن دلته ډیر شمیر انځورونه کاروي، لکه د حاصلاتو منظرې، میوې، او کښت شوي او ځنګلي باغونه. دا دوی ته د هغه څارویو هم یادونه کوي چې خدای یې پیدا کړي دي، څینې یې د سپاره کیدو او د سامان د لیږدولو لپاره، او نور یې د خوړلو لپاره، پداسې حال کې چې د دوی پوټکی، ویښته او موې په مختلفو ډولونو کې کارول کیدای شي. قرآن د انسانانو او شیطان ترمنځ د ژوند د اوږدې دښمنۍ یادونه کوي. نو دا څنګه ده چې دوی د شیطان پر لارې روان دي او د هغه حکم پوره کوي، پداسې حال کې چې هغه د دوی ښکاره دښمن دی؟
The Qur’ān then draws their attention to the fact that it is God who has given them their wealth which they misuse. It is He who has given them gardens, both of the cultivated and wild types. It is He who has created their cattle for them. The one who provides sustenance in this way is the one who exercises control and promulgates laws concerning the use of what He has provided. The Qur’ān uses here a host of images, such as scenes of produce, fruits as well as cultivated and wild gardens. It also reminds them of the cattle God has created, making some for riding and carrying goods and others for eating, with their hide, wool and hair usable in various ways. The Qur’ān refers to the life-long enmity between human beings and Satan. How is it, then, that they follow the footsteps of Satan and fulfil his bidding when he is their declared enemy?
سورت بیا د دوی د غواګانو او څارویو په اړه د دوی د عقیدو د بې معنی والي په تفصیل سره خبرې کوي. دا عقیدې داسې ښکاره کېږي چې پوچې، احمقانه او یو له بل سره ناسمې دي. په پای کې دوی ته دا پوښتنه کوي چې دا بې بنسټه قوانین په کوم اساس لري: «آیا داسې ده چې کله خدای دا حکمونه درکول، تاسو په دې وخت کې شاهدان وئ؟» (آیت ۱۴۴) نو ایا دا یو پټ راز دی چې تاسو ته ښودل شوی دی، یا دا یو داسې حکم دی چې یوازې تاسو ته ورکړل شوی دی؟
The sūrah then speaks in full detail of the absurdity of their concepts concerning their cattle. These concepts are made to appear hollow, stupid and inconsistent. It concludes by asking them what basis they have for such absurd laws: “Is it, perchance, that you were witnesses when God gave you these commandments?” (Verse 144) Was it, then, a secret that you have been let into, or a commandment given specially to you?
دا وروسته هغه د هغه جرم ډېر ډېر بد والی بیانوي چې د خدای پر وړاندې دروغ جوړول او خلک د سمې لارې څخه ګمراه کول دي. دا تقبیح (وروزنه) د قرآنی طریقې له ډېرو اغیزمنو اړخونو څخه ده۔
It follows this by describing the ghastly nature of the crime of inventing falsehood against God and trying to lead people astray. This condemnation is one of the most effective aspects of the Qur’ānic method.
قرآن کریم بیا واضحه بیانوي چې شریعت وضع کولو اختیار چا ته دی، او دا هم بیانوي چې دغه اختیار په حقیقت کې مسلمانانو ته کوم شیان حرام کړي دي.
The Qur’ān then states clearly who has the authority to legislate, outlining what this authority has actually made forbidden to Muslims.
دا هم یادونه کوي چې خدای یهودانو ته په ځانګړې توګه څه حرام کړي وو، پداسې حال کې چې مسلمانانو ته یې حلال کړي دي. بیا دا بیانوي چې عرب مشرکان څنګه د خدای د ارادې څخه دا خبره کوله چې دوی په نادانۍ کې ژوند کوي، او دا د دوی د خدای سره د شریکانو ټاکلو او هغه څه د حرام ګرځولو څخه ثابتیږي چې خدای یې حلال کړي وو. د خدای په نظر کې دواړه کړنې د یو شان شرعي حکم لري. دا د دوی خبرې نقلوي: «که خدای غوښتي وای، نه مور او نه زموږ پلرونو به د هغه سره هیڅ شریک نه نیولی، او نه به مور هیڅ څه حرام ګرځولي.» (آیت ۱۴۸) سورت دا څرګندوي چې داسې خبره یوازې هغه کافر کولی شي چې حقیقت انکار کوي. د دې نه مخکې کافرانو نسلونو هم همدا خبرې کولې تر دې چې د خدای د قهر سره مخ شول.
It also mentions what God forbade the Jews in particular, while making it lawful to Muslims. It then discusses how the Arab idolaters used to attribute to God’s will the fact that they lived in ignorance, evidenced by their association of partners with God and the forbidding of what God had made lawful. Both actions carry the same legal status in God’s view. It quotes their statements: “Had God so willed, neither we nor our fathers would have associated any partners with Him; nor would we have declared anything as forbidden.” (Verse 148) The sūrah makes it clear that such a statement can only be made by an unbeliever who denies the truth. Earlier generations of unbelievers maintained the same assertions until they were struck with God’s might:
همدغه شان هغه کسانو هم رد کړه چې له دوی مخکې وو، تر دې چې زموږ عذاب یې وخوړ. {داسې په دې خبره پوه شئ چې څوک د خدای سره شریکان جوړوي یا څوک د خدای له امر پرته څه حلالوي یا حراموي، دا دواړه کارونه د هغو کسانو دي چې د خدای آیتونه رد کوي. پر دوی د دوی د خبرو د بنسټ په اړه یوه استفهامي پوښتنه کېږي: ووایه: آیا تاسو سره کوم یقیني علم شته چې موږ ته یې وړاندې کړئ؟ تاسو یوازې ګومان پیروي کوئ او تاسو یوازې اټکل کوئ.}
“In like manner did those who have lived before them deny the truth, until they came to taste Our punishment.” (Verse 148) To associate partners with God is the same as the unauthorized declaration of anything as forbidden. Both are done by those who deny God’s revelations. A rhetorical question is put to them concerning the basis of their assertions: “Say: Have you any certain knowledge which you can put before us? You follow nothing but conjecture, and you do nothing but guess.” (Verse 148)
ویلې شوې بحث دې ته وړاندیز کیږي چې دوی یو واضح او نه منونکی اعلان او د خپل دریځ روښانه شاهدي وکړي. دا هماغه بلنه ده چې د سورت په پیل کې د ایمان د بنسټ په اړه شوې وه. په دواړو ځایونو کې ورته لفظ، حتی ورته اصطلاح کارول شوې ده، ترڅو ښودل شي چې دواړه اړخونه یو شان دي: خدای ته شریکول او د هغه له اجازې پرته قانون جوړول. «ووایه: خپل هغه شاهدان راولئ چې شاهدي ورکړي چې خدای دا حرام کړی دی. که دوی شاهدي ورکړي، ته له دوی سره شاهدي مه ورکوه، او د هغو کسانو خوښو ته مه ځه چې زموږ آیتونه درواغ ګڼي، او هغه کسان چې د آخرت په ورځ ایمان نه لري او نور یې د خپل رب سره برابر ګڼي.» (آیت ۱۵۰) دا آیت ښکاره کوي چې دا قوانین هغه کسان جوړوي چې پخپله د خپلو خوښو پیروي کوي، د خدای وحي انکار کوي او د آخرت پر ورځ ایمان نه لري. که دوی په هغه څه ایمان درلودی چې خدای نازل کړی دی او د قیامت په ورځ یې باور درلودی، او که د خدای لارښوونه یې منلې وای، نو به یې نه خپل ځان لپاره او نه د انسانانو لپاره داسې قانون جوړاوه چې خدای یې اجازه نه وي ورکړې. نه به یې پرته د خدای له اجازې څه حلال یا حرام بللي وای.
The discussion is brought to a conclusion by inviting them to make an unequivocal declaration and clear testimony of their stand. This is the same invitation as the one made at the beginning of the sūrah concerning the very basis of faith. In both cases, the same expression, indeed the same terminology is used in order to indicate that the two aspects are the same: associating partners with God and legislating without His permission: “Say: ‘Bring forward your witnesses who will testify that God has forbidden this.’ If they so testify, do not you testify with them; and do not follow the wishes of those who deny Our revelations, and those who do not believe in the life to come and who consider others as equal to their Lord.” (Verse 150) This verse makes it clear that those who promulgate these legislations are indeed the ones who follow their own desires, deny God’s revelations and disbelieve in the life to come. Had they believed in what God has revealed and in the Day of Judgement, and had they followed God’s guidance, they would not have legislated for themselves or for mankind anything that God has not permitted. Nor would they have described things as lawful or unlawful without God’s permission.
سورت په دې ادامه ورکوي چې خدای واقعاً څه څیز حرام کړي دي. دلته د ټولنیز ژوند د بنسټیزو اصولو یوه ټولګه راغلې ده، چې په خدای یوالي (توحید) په عقیده پیل کیږي. ځینې دغه اصول یو شمیر امرونه لري، خو مناهي (منع شوي کارونه) یې لوی برخه جوړوي. له همدې امله دا سورت د خپل نوم لپاره همدا منع شوي کارونه غوره کړي دي. خدای د دې څخه منع کړې دی چې د خدای پر ځای بل چا ته د معبود حیثیت ورکړل شي. هغه ټولو خلکو ته امر کړی دی چې د خپلو والدینو سره ښه چلند وکړي، او د غربت له امله د اولادې وژل یې منع کړي دي، او خلک ته یې دا ډاډ ورکړی دی چې هغه دوی ته روزي ورکوي. هغه د هرډول بې حیایي او شرمناکو ګناهونو څخه، پرته لدې چې په ښکاره وي یا په پټه، منع کړي دي، او همدارنګه د انسانانو وژل پرته له حقه منع کړي دي. هغه د یتیم د مال سره ښکیل کیدل هم منع کړي دي، پرته له دې چې د هغه د ښېګڼې لپاره وي، تر دې چې هغه بالغ شي. هغه امر کړی دی چې خلک په عادلانه وزن او پیمانه معامله وکړي، او د هرډول خبرو او شهادت په وخت کې عدل وساتي. همدارنګه هغه امر کړی دی چې خلک د خدای سره خپل عهدونه پوره کړي. دا ټول هغه څه دي چې خدای په خلکو لازم کړي دي، ځکه دوی ته یادونه کیږي چې د دې پوره کول د دوی دنده ده.
The sūrah goes on to outline what God has actually forbidden. Here we have a collection of the basic principles of social life, beginning with the belief in God’s oneness. Some of these principles include certain orders, but the prohibitions form the larger part. Therefore, they provide the overall title. God has forbidden that divinity be ascribed to anyone other than Him. He has commanded all people to be kind to their parents and He has forbidden the killing of children out of poverty, reassuring people that He provides for them. He has also forbidden all types of indecency and shameful sin, whether committed in the open or in secret, as well as the killing of other human beings except in a just cause. He has also forbidden any tampering with the property of an orphan, except to improve it, until he has come of age. He has ordered that people should deal in fair weights and measures and ordered that justice be maintained in all types of statements and testimony. He has further ordered that people should fulfil their covenants with God. All this has been enjoined by God on people. Hence, they are reminded that it is their duty to fulfil it.
دا تمام تېر متن د ایمان بنسټیز مفهوم او د اسلامي قانون اصولو ته ځانګړې اهمیت ورکوي. دواړه اړخونه په یوه بشپړ منظم بیان کې سره یوځای تړلي دي، چې اهمیت یې هرې هغې کسې ته روښانه کیږي چې د قرآني طریقې او د هغې د موخې پوهه لري. د دې متن په پای کې، د ایمان او قانون په اړه د ټولو خبرو سره، د خدای ﷻ خبره بیخی روښانه ده: «پوه شئ چې دا زما د لاري لارښوونه کوي، سمه لاره ده. نو پرې روان شئ، او نورې لارې مه تعقیبوئ، ځکه هغه تاسو د هغه د لارې څخه بېلوي. دا ټول هغه تاسو ته امر کړي دي، ترڅو تاسو متقي پاتې شئ.» (آیت ۱۵۳) په دې توګه د دې ټول متن موخه په یوه داسې خبره کې ښکاره شوې ده چې روښانتیا او قطعیت دواړه په کې سره یوځای دي۔
The passage as a whole gives prominence to the basic concept of faith and to the principles of Islamic legislation. The two aspects are closely intertwined in a perfectly consistent exposition, the significance of which is made clear to everyone who understands the Qur’ānic approach and what it drives at. At the end of this passage, with all that it has to say about faith and legislation, God’s statement is absolutely clear: “Know that this is the way leading to Me, a straight path. Follow it, then, and do not follow other ways, for they cause you to deviate from His way. All this He has enjoined upon you so that you may remain God- fearing.” (Verse 153) The import of this whole passage is thus highlighted in a single statement which combines clarity with decisiveness.
اسلامي قانون هم د ځانګړي ډول په تړاو د اسلامي عقیدې په شان دی، چې یو شخص یا حالت د جاهلیت یا اسلام په توګه بیانوي. په حقیقت کې قانون د عقیدې یوه برخه ده، یا بلکل خپله عقیده ده، ځکه چې دا د هغې په عملي پلي کېدو اړه لري. دا یو بنسټیز حقیقت دی چې د قرآن کریم په یو شمیر ارشاداتو کې ښکاره شوی دی.
Islamic law is just the same as Islamic faith with regard to describing a person or a situation as pagan or Islamic. Indeed, the law is part of the faith in this respect, or indeed it is the faith, since it is concerned with its practical implementation. This is a basic fact that is made clear in several Qur’ānic statements.
ایمان دا هغه مفهوم چې د دې اسلام دین پیروان یې باور لري، د پیړیو په اوږدو کې په دوامداره توګه د دې بنسټیزې حقیقت څخه لیرې شوی دی. د دې هدف لپاره ډیر ډول ډول بد وسایل او لارې کارول شوي دي. پایله دا ده چې ډیری هغه کسان چې د دې دین په اړه په زړه سوانډې باور لري، د دې دین مخالفانو او هغو کسانو ته چې په دین کې بې پروا دي یې نه ګورو، د قانون جوړونې مسئله د ایمان له مسئلې څخه جلا ګڼلې ده. له همدې امله زړونه یې د قانون جوړونې مسئلې ته هغسې نه تودیږي لکه څنګه چې ایمان ته تودیږي. همدارنګه دوی د قانون لغوه کول یا منسوخول د ایمان څخه انحراف نه ګڼي، لکه د یوه عقیدې یا یوې عبادت لغوه کول. دا دین اسلام د ایمان، عبادت او قانون ترمنځ کومه جلا توب نه پیژني. هغه څه چې نن موږ ویني، د ډیرو پیړیو په اوږدو کې د ښه روزل شویو ځواکونو له لارې رامینځته شوي تدریجي انحراف پایله ده. د دوی موخه تل دا وه چې د قانون مسئلې اهمیت کم کړي او حتی د اسلام د پرځلیدونکو هڅه کوونکو په ذهن کې یې له منځه یوسي. دا مرکزي مسئله په دې مکي سورت کې ده، چې د اسلامي نظام یا اسلامي قانون په بحث کولو نه، بلکه د اسلامي ایمان په بحث کولو ځان وقف کوي. سورت د ادبي او ژبپوهنیزو ټولو ډولونو څخه کار اخلي او د ټولنیزو دودونو پورې اړوند یوې وړې موضوع په بحث کې ډیرې ډولې څرګندونې کوي. دلیل دا دی چې دا وړه موضوع د حاکمیت د پراخې مسئلې سره تړلې ده، کومه چې په خپله د دې دین په بنسټ او د هغه په شتون مستقیم اغیزه لري.
The concept of faith in the minds of those who believe in this religion of Islam has consistently moved away from this basic fact over a period of centuries. A great variety of evil means and methods have been used for this purpose. The result is that a great number of those who enthusiastically believe in this religion, let alone its opponents and those who are careless about religion altogether, have come to consider the question of legislation as separate from that of faith. Hence, their hearts do not warm to the question of legislation as they do to faith. Nor do they consider its cancellation or abrogation a departure from faith in the same way as the cancellation of a certain belief or a certain act of worship. This religion of Islam does not recognize any separation between faith, worship and law. What we see today is the result of a progressive departure induced by well- trained forces over a number of centuries. Their aim has always been to reduce the importance of the question of law and make it fade away in the minds of even those who are enthusiastic supporters of Islam. This is the central question in this Makkan sūrah, which is not meant to discuss the Islamic system or Islamic law, but rather devote itself to the discussion of the Islamic faith. The sūrah employs all manner of literary and linguistic stylistics and makes all sorts of statements when discussing a matter of detail concerned with social traditions. The reason is that this small matter is related to the much wider question of sovereignty which, in turn, has a direct bearing on the very basis of this religion and its very existence.
هغه کسان چې مشرکانو ته د "جاهلیت" یا "بت پرست" صفت ورکوي، خو هغو کسانو ته چې د کومې ظالمې واکمنۍ څخه خپل قانون اخلي دا صفت نه ورکوي، یا دا ادعا کوي چې دا صفت یوازې په لومړیو پورې اړه لري نه په دوهمو، هغوی نه قرآن کریم په سمه توګه لوستی دی او نه د اسلام ماهیت پوهیږي. دوی باید قرآن کریم داسې ولولي څنګه چې نازل شوی دی، او هغه څه په جدي توګه واخلي چې خدای ﷻ په ښکاره ډول بیان کړي دي: «که تاسو د دوی خبرو ته غوږ ونیسئ، نو تاسو به هم د خدای سره شریکان جوړ کړئ.» (آیت ۱۲۱)
Those who describe idolaters as pagan and do not give the same description to those who receive their legislation from any oppressive authority, or claim that this description applies to the first but not to the second, neither read the Qur’ān properly nor understand the nature of Islam. They need to read the Qur’ān as it has been revealed and to take seriously what God states clearly: “Should you pay heed to them, you will end up associating partners with God.” (Verse 121)
بعض هغه کسان چې د اسلام دفاع په جوش او زور سره کوي، د دې په اړه ډېر بحثونه کوي چې کوم قانون، کوم مقرره، یا حتی کوم خبره د الهي شریعت سره موافقه لري یا مخالفت. کله چې دوي ځیني ځایونو کې ځینې تېروتنې ترسره کېږي وینې، خپه کېږي. د دوی طرز داسې ښکاري لکه اسلام واقعاً پلی کېږي، یوازې د پلي کېدو کې یو څه اصلاح ته اړتیا ده، ترڅو داسې تېروتنې مخ ونیول شي. دا خلک که څه هم د اسلام سره مینه او کلک ژمن دي، خو ناخبره اسلام ته زیان اړوي، ځکه چې دوی خپل پام داسې وړو خبرو ته ځانګړی کوي. هغه څه چې دوی واقعاً کوي دا دي چې د ټولنې کې پاتې د ایمان ځواک داسې فرعي مسئلو ته اړوي. په دې ډول دوی په ضمني ډول د موجوده جاهلي نظامونو تایید کوي، داسې ښکاره کوي چې دوی اسلامي ماهیت لري او یوازې ځینې بدلونونه یا اصلاحي اقدامات ته اړتیا لري ترڅو بشپړ اسلامي شي. حقیقت دا دی چې په داسې ټولنو کې اسلامي ایمان نشته، ځکه دا په داسې جوړښت کې نه ښکاري چې حاکمیت یوازې الله ته ورکړي.
Some of those of who try to defend Islam with zeal and vigour make much ado about whether a particular law, regulation or even statement is in harmony with the divine law or in conflict with it. They are aggrieved when they see some offences being committed here and there. Their attitude suggests that Islam is actually being implemented, but its application needs some improvement by preventing such offences. Enthusiastic and committed to Islam as these people are, they unwittingly do Islam a disservice, damaging its cause by concentrating on such petty preoccupations. What they actually do is to divert the power of faith that remains in society, concentrating it on such side issues. By so doing, they implicitly endorse the prevailing jāhiliyyah systems suggesting that they have an Islamic character and that they only need to make certain modifications or take some corrective measures in order to be fully Islamic. The fact is that in such societies, the Islamic faith is non- existent since it does not express itself in a set-up that gives sovereignty to God alone.
د اسلام د پیدا کیدو لپاره دا ضروري ده چې حاکمیت یوازې د خدای سره وي. که دا بنسټیز اصل په عمل کې نه وي، نو د اسلام ټول دین نشته. هغه ستونزه چې اسلام نن سبا ورسره مخ دی دا ده چې ځینې ظالم واکمنان د خدای واک غصب کوي او ځانونه د قوانینو د جوړولو حق ورکوي، د خلکو د ژوند، مال، شتمنۍ او اولادونو په اړه ځینې اجازې او محدودیتونه ټاکي. دا همغه ستونزه ده چې قرآن کریم د ډیرو روښانه او قطعي بیانونو سره خبرې کړې ده، او دا یې د خدای د معبود کیدو او د خلکو د خدای په وړاندې د تسلیم کیدو له مفهوم سره مستقیمه اړیکه ټاکلې ده. دا هغه موضوع ده چې اسلام له جاهلیت څخه جلا کوي.
For Islam to come into existence requires that sovereignty belongs to God alone. If this basic rule does not exist in practice, then the entire religion of Islam is non- existent. The problem which Islam faces today is the fact that certain tyrannical powers usurp God’s authority and give themselves the right to promulgate laws, making certain allowances and restrictions concerning people’s lives, fortunes, wealth and children. It is indeed the same problem the Qur’ān addresses with such clear and decisive statements, establishing a direct link between it and the concept of Godhead and people’s submission to God. It is the issue that separates Islam from jāhiliyyah.
هغه اصلي جنګ چې اسلام د ځان د قایمولو لپاره وکړ، د الحاد پر ضد نه و، او نه یې دا موخه درلوده چې یوازې د ځینو اسلامي عبادتونو د منلو پورې محدود وي۔
The main battle which Islam fought in order to establish itself was not against atheism, nor did it aim at the mere adoption of certain Islamic practices.
مزید برآں، دا جنګ د ټولنیز یا اخلاقي فساد په ضد نه و. دا جګړې وروسته راغلې، هغه وخت چې د ایمان د شتون د ثابتولو جګړه بریالۍ شوه.
Furthermore, the fight was not against social or moral corruption. These battles came later, after the battle seeking to establish the very existence of faith had been won.
اسلام د ځان د قائمولو لپاره لومړنی جنګ د حاکمیت او دې د تعلق په اړه و، چې حاکمیت چا ته تعلق لري. دا په حقیقت کې هغه جنګ و چې په مکه کې وشو، کله چې اسلام د ایمان د قائمولو لپاره هڅه کوله، او دې کې د اسلامي قانون یا ټولنیز نظام ته هیڅ اشاره نه کیده. د دې هڅې موخه دا وه چې د خلکو په ذهنونو کې دا خبره قائمه شي چې حاکمیت د یوه مسلمان لخوا نشي ادعا کیدای، او نه مسلمان کولای شي دا ومني چې حاکمیت د خدای پرته بل چا ته تعلق لري. کله چې د ایمان دا بنسټیز تصور د مکې د کوچني مسلماني ټولنې په ذهنونو کې حقیقي توګه قائم شو، نو خدای د مدینې ته د هجرت په وخت کې د دې د عملي کولو اسانتیاوې ورته برابرې کړې. اوس دې هغه پرشوقه مدافعین د اسلام ته ګوره چې نن ورځ څه کوي او څه باید وکړي، کله چې د اسلام حقیقي معنا په سمه توګه درک کړي.
The main battle Islam fought in order to establish itself was over sovereignty and to whom it belonged. This was indeed the battle fought in Makkah, when Islam was striving to establish the faith, making no reference to its law or social system. The aim of that effort was to establish in people’s minds that sovereignty cannot be claimed by a Muslim, nor can a Muslim accept that it belongs to anyone other than God. When this basic concept of faith was truly established in the minds of the small Muslim community in Makkah, God facilitated for them its implementation when they migrated to Madinah. Let those enthusiastic advocates of Islam today take another look at what they do and what they should do, after they properly understand the true meaning of Islam.
اَب ہم اس عبارت کی آیات کا تفصیل سے جائزہ لیتے ہیں۔
Let us now consider the verses of this passage in detail.