دا لنډه سورت محمد ﷺ، د خدای پیغمبر ته دا زیری ورکوي چې د خدای مرسته به راځي، بریالیتوب به هم، او خلکو به په ډله ییز ډول د خدای دین ومني. دا سورت هغه ته امر کوي چې په عاجزۍ او مینې سره خپل رب ته متوجه شي، ترڅنګ یې د هغه څخه د بخښنې غوښتنه هم وکړي. سورت دا هم بیانوي چې دا دین او دا ایډیالوجي څنګه دي او څومره صالح دي، او دا ایډیالوجي انسانیت داسې د عزت، فداکارۍ او آزادۍ معیار ته رسوي چې هغه ته به هیڅکله ونه رسیږي، مګر د اسلام د بلنې ځواب ویلو او د اسلامي پیغام په پلي کولو سره.

This short sūrah brings the good news to Muĥammad, God’s Messenger, that God’s help will be forthcoming, as will victory and peoples’ collective acceptance of His religion. It instructs him to turn towards his Lord in devoted adoration coupled with a humble request for His forgiveness. The sūrah also presents the nature and the righteousness of this faith and its ideology, which elevates humanity to a standard of dignity, dedication and freedom that it can never attain except through responding to the call of Islam and implementing the Islamic message.

له دې سورت د نازلیدو په اړه ډیرې روایتونه شتون لري، مګر دلته هغه روایت راوړو چې امام احمد روایت کړی او داسې دی: حضرت عایشې رضی الله عنها فرمایي چې د خدای رسول ﷺ د خپل ژوند په پای کې ډیره ځل دا خبره تکراروله: «سبحان الله وبحمده، أستغفر الله وأتوب إليه» یعنې ټول پاکي او ستاینه د خدای لپاره ده، زه د هغه څخه بخښنه غواړم او د هغه ته توبه باسم. هغه دا هم وفرمایل:

Of the several traditions regarding the revelation of this sūrah, we quote the one related by Imām Aĥmad which runs as follows: “`Ā’ishah said that God’s Messenger used to repeat very frequently, towards the end of his life: All glorification and praises are due to God. I seek His forgiveness; and I repent of my sins.’ He also said:

زما رب ماته وفرمایل چې زما په امت کې به یوه نښه وویني. هغه ماته امر وکړ چې کله دا نښه وګورم، نو د هغه پاکي بیانه کړم او ستاینه یې وکړم، هغه بخښونکی ذات، او د هغه څخه مغفرت وغواړم. بې شکه، ما دا نښه لیدلې ده.

‘My Lord told me I would see a sign in my community. He ordered me to glorify and praise Him, the Forgiving, and ask His pardon when I see this sign. Indeed, I have.

کله چې د الله تعالیٰ مدد او فتح راشي، او تاسو خلک د الله تعالیٰ په دین کې په ډلو ډلو ننوځي، نو د خپل رب پاکي او ستاینه وکړه، او له هغه څخه مغفرت وغواړه. بې شکه هغه ډېر توبه قبلوونکی دی.‘“ [دا حدیث مسلم هم په بل سند سره روایت کړی دی۔] ابن کثیر په خپل د قرآن تفسیر کې وایي: "په دې سورت کې ذکر شوې فتح، لکه څنګه چې په اجماع سره ثابته ده، د مکې فتح ده۔ د عرب قبیلې د قریشو او مسلمانانو تر منځ د اختلاف د فیصلې انتظار کاوه، او وې ویل چې که محمد ﷺ د خپلې قوم باندې غالب شو، نو بې شکه هغه نبی دی۔ له همدې امله کله چې دا کار پوره شو، نو هغوی په ډلو ډلو اسلام قبول کړ۔ د مکې له فتحې وروسته په دوو کلونو کې ټول د عربستان جزیره د اسلام تر واک لاندې راغله، او د الله تعالیٰ په فضل سره هر عربي قبیلې د اسلام په منلو اعلان وکړ۔" امام بخاري په خپل صحیح کې له عمرو بن سلمه روایت کوي چې هغه وویل: "کله چې مکه د اسلام لاندې راغله، هر قبیله د الله رسول ﷺ ته د خپل اسلام قبلولو اعلان کولو ته لېوالتیا وښودله۔

When God’s help and victory come, and you see people embracing God’s religion in large numbers then extol your Lord’s limitless glory, and praise Him, and seek His forgiveness. He is the One who accepts repentance.’“ [Related also by Muslim with a different chain of transmission.] Ibn Kathīr says in his commentary on the Qur’ān: “The victory mentioned in this sūrah refers, as unanimously agreed, to the conquest of Makkah. The Arab tribes were awaiting the settlement of the conflict between the Quraysh and the Muslims, before making a decision about their acceptance of Islam, saying that if Muĥammad were to prevail over his people, he would indeed be a prophet. Consequently, when that was accomplished they accepted Islam in large numbers. Within two years of the conquest of Makkah, the whole Arabian Peninsula was dominated by Islam, and, all thanks to God, every Arab tribe declared its belief in Islam.” In his Şaĥīĥ al-Bukhārī quotes `Amr ibn Salamah as saying: “When Makkah fell to Islam, every tribe hastened to declare to God’s Messenger its acceptance of Islam.

هغوی دې ته انتظار کاوه چې دا پیښه وشي، او وې ویل: «هغه له خپلو خلکو سره پرېږدئ؛ که هغه پر دوی غالب شو، نو په حقیقت کې به هغه نبي وي...» دا روایات د سورې د الفاظو سره زماني لحاظ سره سمون لري، په دې معنا چې د دې سورې نازلېدل د یوې راتلونکې پیښې نښه وه، او د هغې پیښې د پېښېدو په وخت کې د پیغمبر ﷺ لپاره یو څو لارښوونې هم وې چې هغه باید څه وکړي.

They were waiting for it to take place, saying, ‘Leave him alone with his people. He would indeed be a prophet if he prevailed over them...” These reports are chronologically in line with the wording of the sūrah, in the sense that its revelation was a sign of something to follow, with some instructions to the Prophet on what he should do when this event would take place.

بله یوه بله روایت هم شته چې له هغه سره چې مو مخکې وڅیړله، توپیر نه لري. د پیغمبر ﷺ تره زوی او پوه صحابي عبدالله بن عباس رضي الله عنهما روایت کوي: «عمر به ما د بدر د هغو مشرانو په مجلس کې شاملوه، خو ځینې یې خوښ نه وو او ویې پوښتل چې ولې دې دا ځوان زموږ سره کېني، په داسې حال کې چې د دوی د ځامنو په عمر دی؟ عمر ورته وویل: تاسو پوهیږئ چې دا د کوم کورنۍ څخه دی. یوه ورځ عمر دوی ټول او زه هم راوبلل. زه پوه شوم چې غواړي دوی ته وښيي چې ولې ورته دا ځانګړنه ورکړل شوې. هغه پوښتنه وکړه: د خدای د دې ویناوو په اړه څه وایاست: ﴿کله چې د الله مرسته او فتح راشي﴾؟ ځینو ځوابونه ورکړل: دا امر دی چې کله مو الله مرسته وکړه او فتح راکړه، نو باید هغه ستايو او د بخښنې غوښتنه ورڅخه وکړو. نور خاموش پاتې شول. بیا عمر له ما پوښتنه وکړه: ابن عباسه، ته هم دې نظر سره موافق یې؟ ما منفي ځواب ورکړ. عمر بیا وپوښتل: نو ته څه وایې؟ ما وویل: دا د خدای له لوري د خپل پیغمبر ﷺ ته یوه نښه وه چې د هغه د ژوند د پای نږدې کیدو ته اشاره کوي. معنا یې دا ده: کله چې د الله مرسته او فتح راشي، پوه شه چې ستا د پای وخت نږدې دی، نو د خپل رب پاکي بیان کړه، ستايیې یې وکړه او د بخښنې غوښتنه ورڅخه وکړه؛ هغه د توبې قبلونکی دی.» عمر وویل: «زما په علم کې دا یوازې هماغه معنا لري چې ته یې وویله.» [روایت یې البخاري کړی دی.] نو امکان لري چې د خدای پیغمبر ﷺ، کله چې د خپل رب نښه ولیده، پوه شو چې خپل مأموریت یې په دې ژوند کې بشپړ کړی دی او د تلو وخت راغلی دی، همدا خبره وه چې ابن عباس رضي الله عنهما واقعاً هغه اراده کړې وه.

There is, nevertheless, a different report which is not difficult to reconcile with the one we have already discussed. `Abdullāh ibn`Abbās, the Prophet’s cousin and learned Companion, reports: “Umar used to let me join the company of elders who were present at Badr, but some of them felt uneasy and asked why I should be allowed with them when I was of the same age as their own children. But `Umar said to them, ‘You know to what family he belongs.’ One day `Umar invited them all and invited me as well. I felt that he wanted to show them why he gave me such a privilege. He asked them, ‘What do you make of God’s saying: When God’s help and victory come?’ Some of them replied, ‘It is an order that we must praise Him and seek His forgiveness when He helps us to triumph and bestows His favours on us.’ Others remained silent. Then `Umar asked me, ‘Do you agree with this view, Ibn `Abbās?’ I answered in the negative. `Umar asked me again, ‘What, then, do you say?’ I replied, ‘It was a sign from God to His Messenger indicating the approach of the end of his life. It means: when God’s help and victory come, you should know that your end is near, then extol your Lord’s limitless glory, and praise Him, and seek His forgiveness. He is the One who accepts repentance.’“ `Umar commented, ‘To my knowledge, it only means what you have just said.” [Related by al-Bukhārī.] So it is possible that God’s Messenger, having witnessed his Lord’s sign, realized that he had fulfilled his mission in this life, and that it was time for him to depart, which was what Ibn `Abbās actually meant.

بل یوه بله روایت چې البیهقی روایت کړې، هم د ابن عباس په واسطه، ذکر کوي چې کله دا سورت لومړی نازل شو، نبي ﷺ خپلې لور فاطمې ته وویل چې راشه، او ورته وې ویل: «ما ته د خپل مرګ خبر راکړل شوی دی.» هغه ژړل. یو څه وروسته هغه خندل. کله وروسته هغې څرګنده کړه: «زه ځکه وژړم چې هغه د خپل نږدې مرګ خبر راکړ، خو بیا یې راته وویل: صبر وکړه، ځکه ته به د کورنۍ له ټولو لومړی زما سره ملاویږې، نو زه خندل شوم.» د دې وروستۍ حدیث له مخې، د سورت د نازلیدو وخت په حقیقت کې د نښې څخه وروسته ټاکل شوی دی؛ یعنې بریا او د خلکو په ډله ایز ډول د اسلام قبلول. کله چې پیښې په دې ډول پیښې شوې، نبي ﷺ پوه شو چې د ژوند پای ډیر نږدې دی. خو بیا هم لومړۍ روایت ډیر صحیح دی او د سورت له مفهوم سره ډیر مناسب خوري، په ځانګړې توګه ځکه چې د فاطمې او د ژړا او خندا پېښه په بله سیاق کې روایت شوې، کوم چې زموږ د غوره کړې نظر سره موافقه لري. دا بله روایت داسې دی: ام سلمه، د نبي ﷺ میرمن، وویل: «نبي ﷺ یوه ورځ د فتحې په کال فاطمه راوغوښته او په خصوصي توګه ورسره خبرې وکړې. هغه وژړل. بیا یې سره بیا خبرې وکړې او هغه خندل. کله چې هغه وفات شو، ما هغې څخه د دې پېښې په اړه پوښتنه وکړه، هغې وویل: د خدای رسول ماته وویل چې هغه ژر به مړ شي، نو زه وژړم. بیا یې راته وویل چې زه به د جنت د ښځو له مشرې وروسته، د عمران لور مریم وروسته، زه به ترټولو مشهوره ښځه وي، نو زه وخندېدم.» [دا روایت ترمذي روایت کړی دی.] دا روایت د قرآن متن عمومي مفهوم سره او هغه څه سره موافق دی چې امام احمد روایت کړي، او دا په صحیح مسلم کې هم راغلي دی. یعنې د خدای او د هغه د رسول تر منځ یوه نښه وه، چې سورت یې څرګندوي. له همدې امله، کله چې هغه بریا تر لاسه شوه چې مکه یې اسلام ته ور ټاکله، نبي ﷺ پوه شو چې هغه ژر به خپل رب سره ملاقات وکړي. له همدې امله هغه د ام سلمې د بیان شوې طریقې سره فاطمې سره خبرې وکړې.

A different report related by al-Bayhaqī, also on Ibn `Abbās’s authority, mentions that when this sūrah was first revealed, the Prophet asked his daughter, Fāţimah, to come over and told her, ‘My death has been announced to me.’ She was seen to start crying. But a little later she smiled. Some time later she explained, “I cried when he told me of his approaching death. But he then said to me, Be patient, because you will be the first of my household to join me’, so I smiled.” According to this last ĥadīth, the time of the revelation of the sūrah is actually fixed as coming later than the sign. That is, the victory and the people’s collective acceptance of Islam. When events took place in this fashion the Prophet knew that his life would soon come to a close. But again the first account is more authentic and fits in more suitably with the import of the sūrah, especially as the incident concerning Fāţimah and her crying and smiling is related in a different context which agrees with the version we prefer. This other report goes as follows: “Umm Salamah, the Prophet’s wife, said: ‘The Prophet invited Fāţimah one day during the year of the victory and spoke to her in private. She cried. Then he spoke to her again and she was smiling. After he died, I asked her about the incident and she explained, God’s Messenger told me he was soon to die, so I cried. Then he told me that I would be the next most celebrated woman in heaven, next to Maryam bint `Imrān, so I smiled.’“ [Related by al-Tirmidhī.] This report agrees with the general meaning of the Qur’ānic text and with what Imām Aĥmad related, which also appears in Muslim’s Şaĥīĥ. That is, there was a sign between God and His Messenger, which the sūrah specifies. Hence, when the victory that secured Makkah to Islam was accomplished, the Prophet knew that he was soon to meet his Lord. Hence he spoke to Fāţimah in the manner described by Umm Salamah.

یوه انتظار شوې پېښه اوس به موږ د دې لنډې سورت هغه دایمي پیغام او لارښوونې وڅېړو چې په دې کې بیان شوي دي: «کله چې د خدای مرستې او بریالیتوب راشي، او ته ولیدې چې خلک په ډله ایزه توګه د خدای دین قبلوي، نو خپل رب د بې‌حده پاکۍ سره ستاینه وکړه، او د هغه ثنا وایه، او د هغه بخښنه وغواړه. بېشکه هغه ډېر توبه قبلوونکی دی.» (آیتونه ۱-۳)

An Awaited Event We will now consider the permanent import and instructions outlined in this short sūrah: “When God’s help and victory come, and you see people embracing God’s religion in large numbers, then extol your Lord’s limitless glory, and praise Him, and seek His forgiveness. He is the One who accepts repentance.” (Verses 1-3)

دا لومړۍ آیت د دې کايناتو او دې ژوند د پېښو يو ضمني تصور وړاندې کوي. همدارنګه د پيغمبر ﷺ او د هغه د پیروانو هغه حقیقي رول بيانوي چې د اسلام په پرمختګ کې لري، او دا چې دا پرمختګ تر کومې اندازې پورې د دوی د هلو ځلو پورې اړه لري. «کله چې د خدای مرستې او بريا راشي...» ښيي چې دا د خدای له خوا ورکړل شوې مرسته ده، او دا هم چې بريا هغه خپله د خپل ښه وخت، هغه بڼې او هغه موخې سره راولي چې هغه يې ټاکي. پيغمبر ﷺ او د هغه ملګري په دې کې هيڅ برخه نه لري، او له دې څخه هيڅ شخصي ګټه نه تر لاسه کوي. دوی ته دا کافي ده چې خدای دا کار د دوی په واسطه کوي، دوی ته يې د ساتنې دندې سپاري او دا امانت يې ورته سپاري. د خدای له مرستې، بريا او خلکو له لوري د هغه د دين په ډله ييزه منلو څخه دوی ته يوازې همدا برخه رسيږي.

The beginning of the first verse implicitly presents a concept of what goes on in this universe and the events that take place in this life. It also covers the actual role of the Prophet and his followers in the progress of Islam, and to what extent it depends on their efforts. ‘When God’s help and victory...’, denotes that it is help granted by God, and it is He who brings about victory in His own good time, in the form He decides and for the purpose He determines. The Prophet and his Companions have nothing to do with it at all, and they obtain no personal gain from it. It suffices for them that He does it through them, appoints them as its guards and entrusts it to them. This is all they acquire from God’s help, the victory and people’s acceptance en masse of His religion.

په دې نظریه کې، پیغمبر ﷺ او د هغه صحابه کرام چې خدای تعالی دوی ته د خپل دین د بریا وسیله کیدو شرف ورکړ، دا دنده وه چې د بریا په اوج کې د ستاینې، شکر ادا کولو او بښنې غوښتنې په ډول خدای ته مخه واړوي. شکر او ستاینه د دې لپاره ده چې هغه دومره سخی دی چې دوی یې د خپل دین د لوړ کولو لپاره ټاکلي دي؛ د هغه د مهربانۍ او احسان لپاره چې د خپل دین د غلبې په واسطه یې ټولې انسانیت ته کړی دی؛ او د مکې د فتحې او خلکو د دین د اسلام د ډله ییز قبول کولو لپاره.

According to this concept, the duty of the Prophet and his Companions whom God chose and gave the privilege of being the instruments of victory for His cause, was to turn to Him at the climax of victory in praise, expressing gratitude and seeking forgiveness. Gratitude and praise are for His being so generous as to have chosen them to be the standard-bearers of His religion; for the mercy and favour He did to all humanity by making His religion victorious; and for the conquest of Makkah and people’s collective acceptance of Islam.

د هغه هر ناسم احساس لپاره چې په پټه زړه کې ساتل کیږي، لکه غرور، چې ځینې وخت د اوږدې مبارزې وروسته کله چې بریالیتوب ترلاسه شي، په زړه کې راځي، بخښنه غوښتل کیږي. د انسانانو لپاره دا شی مخنیوی کول تقریباً ناممکن دي، ځکه د خدای بخښنه غوښتل پکار دي. همدارنګه د هغه شی لپاره هم بخښنه غوښتل کیږي چې د اوږدې او ظالمانه مبارزې په ترڅ کې ممکن په زړه کې وسوسه شوی وي، او د هغه بې صبرۍ لپاره چې د بریا د ځنډ په تصور کې راځي، یا د هغه ناامیدۍ اغیزو لپاره چې تشنج ډول وي، لکه څنګه چې قرآن کریم په بل ځای کې ویلي دي: {آیا تاسو گمان کوئ چې جنت ته به ننوځئ حال دا چې تاسو لا هغه ډول مصیبتونه نه دي لیدلي چې له تاسو مخکې تیرشوي خلکو ته پیښ شوي دي؟}

His forgiveness is sought for any defective feeling, privately entertained, such as vanity, which sometimes creep into one’s heart when victory is attained after a long struggle. It is almost impossible for human beings to prevent this happening and therefore God’s forgiveness is to be sought. Forgiveness also has to be sought for what might have been insinuated within one’s heart during the long and cruel struggle and for petulance resulting from a conceived delay of victory, or the effects of convulsive despair, as the Qur’ān mentions elsewhere: “Do you reckon that you will enter paradise while you have not suffered like those [believers] who passed away before you?

او دوی ته سختۍ او تکلیفونه ورسیدل، او دومره ولړزول شول چې رسول او هغه مؤمنان چې د هغه سره وو وویل: «د خدای مرسته کله راځي؟» خبردار اوسئ، د خدای مرسته نژدې ده.

Affliction and adversity befell them, and so terribly shaken were they that the Messenger and the believers with him would exclaim, ‘When will God’s help come?’ Surely, God’s help is close at hand.” (2: 214)

په دې سره سره، انسان ته لازمه ده چې د خپلو کمزورتیاوو په اړه د الله تعالی بخښنه وغواړي، په دې چې هغه د الله تعالی ستاینه او شکر په هغو بې حسابه نعمتونو کې نه شي کولی چې په هره زمانه کې ورکول کیږي. ﴿وَإِن تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا﴾ (النحل: ۱۸). د دې په اړه هر ډول هڅې چې وشي، هغه هيڅکله هم بسنه نه کوي.

It is also necessary to seek God’s forgiveness for one’s shortcomings in praising God and thanking Him for His infinite favours which are granted at all times. “If you were to count God’s favours, never will you be able to number them.” (16: 18) However great one’s efforts in this respect are, they are never adequate.

د بریالیتوب په وخت کې د بخښنې غوښتل داسې احساسات راپاروي چې انسان ضعف او نیمګړتیا محسوس کړي، هغه وخت چې د غرور او تکبر رویه طبعي ښکاري. دا ټول عوامل تضمین کوي چې مغلوب شوي کسان به د هیڅ ظلم سره مخ نشي. بریالي مشر ته دا احساس ورکول کیږي چې دا خدای دی چې هغه ټاکلی، هغه سړی چې د ځان ځواک نلري او هیڅ قوت نه لري، د یوه ټاکلي هدف لپاره؛ له همدې امله بریالیتوب، فتح او دین ټول د هغه دي، او ټول شیان په پای کې هغه ته راګرځي.

Seeking forgiveness at a moment of triumph also arouses feelings of weakness and imperfection at a time when an attitude of pride and conceit seems natural. All these factors guarantee that no tyranny will afflict the vanquished. The victorious leader is made to realize that it is God who has appointed him, a man who has no power of his own and who is devoid of any strength, for a predetermined purpose; consequently the triumph and the conquest as well as the religion are all His, and to Him all things ultimately return.

دا هغه لوړ او وقار لرونکی آرمان دی چې قرآن کریم خلکو ته د هڅولو او د هغې په لوري د کوښښ کولو امر کوي، هغه آرمان چې په هغه کې د انسان لوړتیا د خپل ځان غرور له مینځه وړلو کې ده، او چېرې چې د هغه د روح آزادي د خدای تعالی په مقابل کې د عاجزۍ او تسلیمۍ کې ده. ټاکل شوی موخه د انساني روحونو بشپړ خلاصون دی له هغو نفساني زنځیرونو څخه چې دوی ترې تړلي دي، او د دوی یوازینی هڅه دا ده چې د خدای تعالی رضا ترلاسه کړي.

This is the lofty, dignified ideal the Qur’ān exhorts people to toil towards, an ideal in which man’s exaltation is in neglecting his own pride and where his soul’s freedom is in his subservience to God. The goal set is the total release of human souls from their egoistic shackles, their only ambition being to attain God’s pleasure.

دې خپرونې سره داسې کوښښ هم باید وشي چې انسان په دنیا کې ښه ژوند وکړای شي، انساني تمدن ته وده ورکړي، او داسې سمه لارښوونه، بې عیبه، سازنده، عادله رهبري وسپاري چې د خدای ته ډېره وقف وي.

Along with this release there must be exerted effort which helps man flourish in the world, promotes human civilization and provides a rightly-guided, unblemished, constructive, just leadership devoted to God.

په مقابل کې، هغه هڅې چې انسان د ځان د ازادولو لپاره کوي، کله چې د نفسانیت په چنګ کې وي، د دنیوي شیانو په مینه تړلی وي، یا د خپلو غوښتنو له لاسه ماتې خوړلی وي، په بشپړ ډول بې ګټې ثابتېږي، تر هغه وخته پورې چې هغه د شخصي خواهشاتو او بلنډ همتونو څخه ځان نه وې ازادوی. د خدای سره د هغه وفاداري باید له نورو ټولو شیانو څخه لوړه وي، په ځانګړې توګه د بریا په شیبه او د غنیمت د راټولولو په وخت کې. دا ډول چلند، چې خدای غوښتل انسانان یې ترلاسه کړي، د ټولو پیغمبرانو ځانګړتیا وه ﷺ.

By contrast, man’s efforts to liberate himself while in the grip of egoism, shackled by his zest for worldly things, or overpowered by his cravings, turn out to be absolutely useless unless he frees himself from personal desires and ambitions. His loyalty to God must be made to override everything else, particularly at the moment of triumph and the collection of booty. Such behaviour, which God wants humanity to attain, was the characteristic feature of all the Prophets.

په داسې حال کې چې یوسف علیه السلام د خپلې موخې او د خوب په ریښتیا کېدو ځان ته ورسېد: «او هغه خپل مور او پلار د پاچاهۍ په تخت کېناوه، او دوی ټول د هغه په مخ کې سجده وکړه. هغه وویل: ‹ای پلاره! دا د ما د پخوانی خوب تعبیر دی. زما رب هغه ریښتیا کړ. هغه ماسره احسان وکړ، ماته یې له زندانه خلاصی راکړه، او تاسو ټوله یې له دېښتې راوستل، وروسته له هغې چې شیطان زما او زما د ورونو تر منځ فساد اچولی و. بېشکه زما رب د هغه څه لپاره چې غواړي لطیف دی. بېشکه هغه ډېر پوه، ډېر حکیم دی›.» (یوسف: ۱۰۰)

Such was the case with the Prophet Joseph, when all he wanted was achieved and his dream came true: “And he raised his parents to the highest place of honour, and they fell down on their knees, prostrating themselves before him. He said: ‘Father, this is the real meaning of my dream of long ago. My Lord has made it come true. He has been gracious to me, releasing me from prison, and bringing you all from the desert after Satan had sown discord between me and my brothers. My Lord is gracious in whatever way He wishes. He is All-Knowing, truly Wise.” (12: 100)

پس په هغه شیبه کې، چې د لوړتیا او ښادیو وخت و، یوسف د خوښیو او غیږو څخه ځان جلا کړ تر څو خپل رب ته مخ واړوي، او د ریښتینې شکرguzاري په احساس سره هغه ستایي: «زما ربه! ته ماته واکمني راکړې او ماته د خبرو د حقیقي معنا یو پوهه راکړې. ای د آسمانونو او ځمکې پیداکونکیه! ته په دنیا او په آخرت کې زما ساتونکی یې. ما داسې مړه کړه چې تا ته غاړه ایښې وي، او ما د نېکانو سره یوځای کړه۔» {12: 101}

Then, at that moment of climax, Joseph took himself away from the jubilations and embracing arms to turn towards his Lord, praising Him with a pure sense of gratitude: “My Lord, You have given me power and imparted to me some understanding of the real meaning of statements. Originator of the heavens and the earth! You are my guardian in this world and in the life to come. Let me die as one who has surrendered himself to You, and admit me among the righteous.” (12: 101)

په دې ترتیب د هغه هرې ډول خودپسندۍ او د خپلې کورنۍ سره د بیا یووالي څخه ترلاسه شوې خوښۍ هیڅ اثر پاتې نه شو، او زموږ په مخ کې داسې یو شخصیت پاتې کیږي چې یوسف دی، هغه د خدای په درګاه کې دعا کوي چې هغه ته د مرګ تر وخته پورې د خپل ځان تسلیم ساتلو توفیق ورکړي، او د خپل رحمت او فضل له مخې هغه د خپلو صالحو بندګانو له ډلې سره یوځای کړي.

Thus any sense of his own egotism and happiness brought about by his reunion with his family vanished, and the picture we are left with is that of an individual, Joseph, praying to God to help him remain submissive to Him until he dies and to let him, out of His mercy and grace, join His righteous servants.

هم دا کار د نبي سلیمان علیه السلام سره هم وشو، کله چې هغه د سبا د ملکې تخت خپل وړاندې راوړل شوی ولید: {کله چې هغه دا تخت خپل حضور کې ایښودل شوی ولید، ویې ویل: "دا زما د رب د فضل څخه دی، ترڅو ما وازمویي چې آیا زه شکر کوم یا ناشکری کوم. څوک چې شکر کوي، هغه خپل ګټې لپاره شکر کوي، او څوک چې ناشکری کوي، نو زما رب بې‌نیازه او ډېر سخی دی."} (سورۍ النمل: ۴۰)

o, it was also with the Prophet Solomon, when he saw the Queen of Sheba’s throne brought into his very reach: “When he saw it set in his presence he said: ‘This is of the bounty of my Lord, that He may try me whether I give thanks or remain ungrateful. He who gives thanks does so for his own good, and he who is ungrateful, well, my Lord is all sufficient and bountiful.” (27: 40)

او همداسې وه محمد ﷺ د خپل ژوند په ټولو دورو کې. د بریا په شیبه کې، کله چې د مکې فتح بشپړه شوه، هغه د خپل اوښ په شا باندې سر ټیټ کړ او مکې ته ننوتل. هغه د بریا خوښي هیره کړه او د خپل رب د بخښنې غوښتنې لپاره په شکرگزارۍ سره سر ټیټ کړ، که څه هم هغه همدا اوس مکه فتح کړې وه، هغه خلک چې په ښکاره او بې شرمۍ سره یې هغه ځوروولی او شړلی و. دا دود د هغه وروسته د هغه ملګرو هم و.

And so indeed it was with Muĥammad throughout his life. In the moment of triumph, as the conquest of Makkah was accomplished, he entered the city on the back of his camel with his head bowed low. He forgot the joy of victory and thankfully bowed his head seeking his Lord’s forgiveness, even though he had just conquered Makkah, whose people had openly and unashamedly persecuted and expelled him. This also was the practice of his Companions after him.

په خدای باندې د ایمان له امله هغه لوی نسل د انسانیت ډیر لوړ کړ شو، او د بې‌ساري لوړتیا، ځواک او آزادۍ کچې ته ورسید.

Thus, upon belief in God, was that great generation of humanity raised very high, reaching an unparalleled standard of greatness, power and freedom.