قسم ہے هَوا میں دور تک بکھیرنے والیوں کی، قسم ہے بوجھ اٹھانے والیوں کی، قسم ہے آہستہ آہستہ بہنے والیوں کی، قسم ہے کام کو تقسیم کرنے والیوں کی، بے شک جس کا تم سے وعدہ کیا جا رہا ہے وہ سچ ہے، اور بے شک جزا اور حساب ضرور واقع ہونے والا ہے۔

By those that scatter far and wide; By those that are heavily laden; By those that speed along with gentle ease; By those that distribute by command; That which you are promised is true indeed and for certain, judgement is bound to come, (Verses 1-6)

سورت په یوه چټکه ټکان سره پیل کیږي، او داسې مبهم ځانګړي الفاظ کاروي چې په دې ښیې چې دا یوه جدي موضوع ته اشاره کوي چې زموږ بشپړ پاملرنې ته اړتیا لري.

The surah begins with a quick beat, using ambiguous phrases to imply that it is talking about a serious matter that deserves our full attention.

بې له شکه، په لومړیو کې څلور مبهم لفظونه، یعنې الذاریات، الحاملات، الجاریات او المقسمات، چې د لومړیو څلورو آیتونو کې راغلي، خلکو کې پوښتنې راولي، حتی د اسلام په لومړنیو ورځو کې هم، کله چې دوی د نورو تشریحاتو په لټه کې وو. په همدې اړه ابن کثیر روایت کوي:

Inevitably though, the four ambiguous words used in the first four verses - al-dhariyat, al-hamilat, al-jdriyat and al-muqassimat - have made people ask questions, even in the very early days of Islam, as they sought further explanation. In this respect, Ibn Kathlr reports:

یوم یوم علي رضي الله عنه په کوفه کې په منبر باندې وویل: «که تاسو د قرآن کریم د کومې آیت یا د پیغمبر ﷺ د کومې حدیث په اړه پوښتنه لرئ، زه به تاسو ته ځواب درکړم.» ابن الکواء د «الذاریات» معنا، یعنې هغه څه چې خواروي، پوښتنه وکړه، هغه وویل: «بادونه».

‘All was on the pulpit in Kufah one day when he said: ‘If you have any query about a verse in the Qur’an or a hadith by the Prophet, I will give you an answer.’ Ibn al-Kawwa’ asked him the meaning of al-dhariyat, [those that scatter], and he answered, ‘the winds’.

پس هغه وویل: «الحاملات وقرا څه دي؟» (علي ؓ ځواب ورکړ، «وریځ». بیا سړي د الجاریات یسرا پوښتنه وکړه، او علي ؓ ځواب ورکړ، «کښتۍ». سړي وپوښتل:

Then he said: ‘What about al-hdmilat [those heavily laden]?’ (Ali answered, ‘the clouds’. The man then asked about al-jariyat [those that speed along], and ‘All’s answer was, ‘the ships’. The man asked:

"المقسمات څه دي [هغه څه چې ويشي]؟" "ټولو وويل: 'ملائکې'؟"

‘What about al-muqassimat [those that distribute]?’ ‘All said, ‘the angels’?

صبیغ بن عِسل التمیمی نے عمر بن الخطاب سے ان الفاظ کے بارے میں پوچھا، اور ان کا جواب وہی تھا جو اوپر بیان ہوا۔ تاہم عمر نے محسوس کیا کہ التمیمی محض بحث برائے بحث کر رہا ہے، اور اس طرح وہ ان الفاظ کے مبہم ہونے کی طرف اشارہ کر رہا ہے۔ اس رویے کی سرزنش کے طور پر عمر نے اسے آئندہ کی سماجی محفلوں سے روک دیا۔ بعد ازاں صبیغ التمیمی نے توبہ کی اور نہایت سنجیدگی سے قسم کھائی کہ اب اس کے دل میں اپنے پہلے شبہات باقی نہیں رہے۔ یہ روایت بتاتی ہے کہ ان الفاظ میں موجود ابہام ان لوگوں کی حوصلہ افزائی کرتا تھا جو قرآن کے بارے میں شکوک پیدا کرنے کی کوشش کرتے تھے، اور یہی الفاظ ان کے سوالات کا محور بن جاتے تھے۔ ان الفاظ کی یہی تشریح ابن عباس، ابن عمر، مجاہد، سعید بن جبیر، الحسن، قتادہ، السدی اور بہت سے دوسرے علماء نے بھی بیان کی ہے۔

دا قسم هم د همدې ډول دی: «قسم دی د اسمان په غږۍ(؟)...» — په دې ترجمه کې د پښتو ژبې سم ډول لاندې دی: ځکه د دوهم قسم په اړه هم همداسې ویلی شو: «والسماء ذات الحبک * إنکم لفی قول مختلف * یؤفک عنه من أفک» ... (الذاریات ۷-۹). دا قسم د هغه اسمان په نامه دی چې ډیر ښه جوړ شوی دی، د لارو په څېر چې یو له بل سره په ښه ډول تړلي وي، لکه د زنځير حلقې. دا ممکن د هغو وریځو یوه بڼه وي چې په اسمان کې راټولېږي او د باد له دورې وروسته یا په جریان کې د اوبو یا ریګو د سطحې په شان ښکاري.

The same may be said about the second oath: “By the sky and its starry pathways you people are at variance in what you say abandoned by whoever wishes to turn away.” Weeses 7-9) This oath is by the sky that is perfectly built, with pathways that are carefully interconnected, like the links of a chain. This may be one form clouds take as they gather in the sky, looking like a watery or sandy surface during or after a windy period.

له بل دې بیان ته هم کیدای شي چې د مدارونو د دایمي نظم په هکله وي چې ښه سمون لري او احتمالاً یو له بل سره تړلي دي.

On the other hand, this description may be true of the permanent order of orbits that are perfectly coordinated and probably interconnected.

دا قسم، د هغه آسمان په نامه چې ښه تنظیم شوی دی، تصدیق کوي چې کافران په هغه خبرو او عقیدو کې اختلاف لري چې وايي او باور لري۔ د دوی دریځ لړزان دی، بنسټ او اساس نه لري۔ خلک کولی شي خپله عقیده په خوښه پرېږدي، یا که غواړي تر ټولو ساتي۔ د هغې د صحت په اړه نه عمومي موافقه شته او نه همغږي۔ حالت د تل پاتې ګډوډۍ او اندېښنې دی۔ باطل همداسې دی: بدلېدونکي بنسټونه او داسې متاهه چې نه نښې لري او نه رڼا۔

This oath, by the perfectly arranged sky, confirms that the unbelievers are at variance in what they say and believe. Their stand is shaky, lacking roots and foundations. People may abandon belief at will, or stick to it if they wish. There is no general agreement or coordination as to its validity. The situation is one of perpetual confusion and worry. Such is falsehood: shifting grounds and a maze without markings or light.

دا همیشه د صحرا د ریګ په شان حرکت کوي، نه یې کوم مضبوط بنسټ دی او نه دقیق پیمانه. کله چې خلک د عقیدې په کومه برخه کې متفق شي، ډیر ژر یې لارې جلا کیږي او په اختلاف کې ځانونه موندي. د دوی ګډوډي د آسمان په شا منظر کې نور هم ښه ښکاري، کوم چې په بشپړ ډول منظم او همغږی دی.

It is always shifting like a desert sand, lacking firm basis and accurate measure. When people agree on some aspect of faith, they soon diverge and find themselves in dispute. Their confusion is seen even more clearly when it is shown against the background of the sky, which is perfectly ordered and coordinated.

دا سورت بیانوي چې کافران د راتلونکي ژوند په لوی پوښتنه کې غلط فهمۍ کې اخته دي. د دوی نظریات هیڅ محکم یا حقیقي بنسټ نه لري. دوی د یوې څرګندې حقیقت په اړه بحث او جنجال کوي.

بعدې، یو مخالف انځور راښکاره کیږي. دا یوې بلې ډلې ته اشاره کوي چې په خپل یقین کې ډاډمنه ده، د ښه کار کولو لیواله ده پرته لدې چې پر هغه وویاړي، او د شپې په وخت کې بیداره وي کله چې خپلې نفلي عبادتونه په خوښه ترسره کوي.

Next, a contrasting image is drawn. This depicts a different group, reassured in their certainty, eager to do what is good without boasting about it, fully awake at night when they volunteer their night worship:

پرهیزګاره به د باغونو او چینو په منځ کې وي. هغوي به د هغه څه څخه خوشحاله اخلي چې د دوی رب به ورکوي، ځکه چې دوی د نیکۍ کولو په کار ډیر حریص وو.

The God-fearing will be amid gardens and springs. They will happily receive what their Lord will grant them; for they were keen to do good.

دوی به د شپې لږ وخت ویده کیدل، او د سهار په وخت کې به یې د بخښنې غوښتنه کوله، او د مال یوه معلومه برخه به یې د هغه چا لپاره ورکوله څوک چې مرسته غواړي او هغه چا ته چې محروم دی۔ (آیتونه ۱۵-۱۹)

They would sleep but little at night, and would pray for forgiveness at the time of dawn, and would give a right fill share of their possessions to the one who asks [for help] and the one who is deprived. (Verses 15-19)

دا ډله په بشپړه توګه خبر ده، د دې احساس لري چې خدای دوی ته ګوري، او له همدې امله خپل چلند په دقت سره څاري. دوی به "د باغونو او چینو په منځ کې" وي. "دوی به هغه څه په خوښۍ ترلاسه کوي چې د دوی رب يې ورکوي." (آیتونه ۱۵-۱۶) خدای دوی ته په دې دنیا کې د کړو ښو کارونو په بدل کې ډېرې نعمتونه ورکوي، هغه کارونه چې دوی یې کوي، لکه له خدای سره داسې عبادت کول لکه څنګه چې دوی هغه ویني، او دا پوهیدل چې هغه دوی ویني: "ځکه دوی د ښېګڼې کولو ډېره لېوالتیا لرل." (آیت ۱۶) د ښه کار کولو دا تمایل په یوه ښکلې بڼه بیانېږي: "دوی د شپې لږه خوب کاوه، او د سهار په وخت کې د بښنې غوښتنه کوله،" (آیتونه ۱۷-۱۸) دوی هغه کسان دي چې شپې کې هغه وخت راویښ وي کله چې نور ډېر ژور خوب کې وي. دوی خپل رب ته رجوع کوي او له هغه څخه د ګناهونو د بښنې غوښتنه کوي. دوی د شپې لږ خوب کوي، او د خپل رب سره خبرې کول او له هغه سره د نږدې اړیکې خوند اخیستل ترجیح ورکوي، هغه وخت چې بل هېڅوک په دې اړیکه نه پوهېږي.

This group are fully alert, sensitive to the fact that God watches them and, therefore, they carefully watch their own behaviour. These will be placed “amid gardens and springs. They will happily receive what their Lord will grant them.” (Verses 15-16) God grants them blessings in abundance as a reward for what they do in this their first life, worshipping Him as if they see Him and realizing that He sees them: “for they were keen to do good.” (Verse 16) Their desire to excel is portrayed in a splendid image: “ They would sleep but little at night, and would pray for forgiveness at the time of dawn,” (Verses 17-18) They are the ones who stay up at night when others are fast asleep. They turn to their Lord, appealing to Him to forgive them their sins. They sleep but little during the night, preferring to address their Lord and enjoy the pleasure of being in close contact with Him, when no one else is aware of that contact.

په ځمکه کې د یقین والو لپاره نښې دي، او په خپلو ځانونو کې هم. ایا تاسو نه ویني؟ او په اسمان کې ستاسو رزق دی او هغه څه چې تاسو سره وعده شوې ده. د اسمانونو او ځمکې د رب قسم، دا ټول حق دي، لکه څنګه چې تاسو ته خبرې کول ورکړل شوي دي.

On earth there are signs for those with sure faith, and in yourselves too: can you not see] And in the sky is your sustenance and all that you are promised. By the Lord of the heavens and the earth, all this is the very truth, just as true as you are endowed with speech.

(Verses 20-23)

(Verses 20-23)

دا آیتونه زموږ توجه د خدای د یووالي په ډیرو نښو ته اړوي، چې هم په ځمکه کې دي او هم زموږ په ځان کې. دوی موږ ته همدا ډول لارښوونه کوي چې خپل روزي د آسمان له لوري وغواړو، ځکه چې ټول شیان په اندازه سره ټاکل شوي دي.

These verses turn our attentions to the countless signs testifying to God’s oneness, both on earth and within ourselves. They also guide us to look to heaven for our means of sustenance, as it is all measured.

دوی د خپل ستر قسم سره پای ته رسوي، د خدای په نفسه چې د آسمانونو او ځمکې رب دی، او دا تاییدوي چې هغه پیغام چې له هغه څخه ورته راکړل شوی، په بشپړ ډول حق دی.

They finish with a great oath by God Himself, the Lord of the heavens and earth, confirming that the message given to them from Him is absolutely true.

په ځمکه کې د یقین والو لپاره نښې دي، او په خپلو ځانونو کې هم؛ ایا تاسو نه ګورئ؟ (آیتونه ۲۰-۲۱) هغه ځمکه چې موږ پرې ژوند کوو، د خدای د نښو او عجایبو یوه لویه نندارتون ده. تر اوسه انسانان یوازې د دې عجایبو یوه لږه برخه لیدلی شوي دي، که څه هم موږ هره ورځ یو نوی او حیرانونکی شی کشف کوو. همدارنګه، زموږ دننه، د انسان په روح کې هم یو هغومره حیرانونکی نندارتون جریان لري، د هغې ځانګړو رازونو سره چې د کائنات رازونه انعکاس کوي. دا دوه لنډ آیتونه د دې دوو لویو نندارتونونو خبره کوي، او د هغه چا لپاره چې غواړي وګوري او ایمان راوړي، دروازې پرانیزي. داسې شخص به په پایله کې خپل ژوند د خوښۍ او خوند، ژورو درسونو او د ریښتینې پوهې د شتمنۍ سره ډک کړي.

“ On earth there are signs for those with sure faith, and in yourselves too: can you not see?” (Verses 20-21) The earth on which we live is a great exhibition of Gods signs and marvels. Until now, mankind has only been able to see a little of these marvels, even though we discover each day something new and remarkable. Likewise, there is a similarly breathtaking exhibition that takes place within us, within the human soul with its marvellous secrets that mirror those of the universe. These two short verses refer to these two great exhibitions, opening their gates wide for anyone who wishes to look and have faith. Such a person will, as a result, fill his life with pleasure and enjoyment, profound lessons and a wealth of true knowledge.

په ځمکه باندې روان بل عجیب شی د راتلونکې آیت په توګه یادیږي:

The other wonder that walks on earth is mentioned in the next verse:

«اور خود تمہارے اندر بھی، کیا تم دیکھتے نہیں؟» (آیت ۲۱) انسان فی الحقیقت زمین پر سب سے بڑا عجوبہ، یا معجزہ ہے، اگرچہ وہ اکثر اپنے حقیقی مقام اور اپنی ساخت میں پوشیدہ عجائبات سے غافل رہتا ہے۔ وہ اپنے ظاہر و باطن میں ایک عظیم عجوبہ ہے؛ اپنے جسم اور روح دونوں میں۔ جب انسان اپنے بارے میں غور کرنے لگتا ہے تو ہمیشہ کسی بڑے عجوبے پر غور کرتا ہے: اس کے اعضاء کس طرح بنائے گئے ہیں، جسم میں ان کی ترتیب، ان کے کام، اور وہ یہ کام کس طرح انجام دیتے ہیں؛ خوراک کیسے ہضم ہوتی اور جذب ہوتی ہے؛ سانس لینے کا عمل؛ خون کی گردش؛ اعصابی نظام؛ غدود اور وہ جو کچھ پیدا کرتے ہیں تاکہ جسمانی نشوونما ہو اور بدن کام کرتا رہے، نیز ان تمام نظاموں کے درمیان کامل ہم آہنگی، توازن اور تعاون۔ ہر عجیب پہلو میں بہت سے دوسرے عجائبات پوشیدہ ہیں۔ درحقیقت، ہر عضو اور عضو کے ہر حصے میں ایک حیرت انگیز عجوبہ موجود ہے۔

“And in yourselves too: can you not see?” (Verse 21) Man is indeed the greatest wonder, or miracle on earth, although he is often oblivious to his own real status and to the secret wonders in his own constitution. He is a great wonder in his outer and inner self; his body and soul. When man begins to think about himself, he always finds some great wonder to contemplate: the way his organs are made, their distribution in his body, their functions and the way they perform those functions; how food is digested and assimilated; the process of breathing; blood circulation; the neurological system; the glands and what they produce to ensure physical growth and keep the body functioning, as also the perfect coordination, harmony and cooperation between all these systems. Every wonderful aspect encompasses many other wonders. Indeed, in every organ and part of an organ there is an amazing wonder.

په انسان کې د روح رازونه هم شتون لري، او د هغه پیژندل شوي او نه پیژندل شوي وړتیاوې هم. څنګه پوهېږي، څنګه معلومات ساتي او بیرته یې راګرځوي؟ معلومات او انځورونه چېرته او څنګه ساتل کېږي؟ دغه انځورونه، مننځې او لیدنې څنګه او چېرته نقش کېږي، او څنګه بیرته راښکاره کېږي؟ دا ټول هغه وړتیاوې دي چې موږ یې پېژنو. هغه څه چې موږ ونه پېژنو، له دې هم ډېر دي. موږ ځینې وخت د ډېرې الهام شېبو کې د دغو وړتیاوو ځینې ځلېدنې ویني، چې دا د هغه څه لوري ته اشاره کوي چې اوس زموږ له لاسرسي بهر دي.

Then there are the secrets of mans soul and its known and unknown abilities: how he understands, retains and retrieves information. Where are information and images stored and how? How and where are such images, scenes and visions printed, and how are they retrieved? In all this, we are speaking about abilities known to us. What is unknown is even greater. We see occasional glimpses of these during moments of great inspiration, pointing to what is beyond our current reach.

د زمکې او انسان د دوو ښکارندویو وروسته، سورت د پورتنۍ نړۍ یوه دریمه ښکارندویه بیانوي، هغه ځای چې زموږ ادراک ته نه رسي. هم دلته زموږ د رزق او روزي برخې ټاکل کیږي: «او په آسمان کې ستاسو رزق دی او هغه څه چې تاسو ته ژمنه شوې ده۔» (آیت ۲۲)

After the two exhibitions of the earth and man, the surah presents a third from the world above, where our perceptions cannot reach. It is there that our shares of provisions and livelihood are determined: “And in the sky is your sustenance and all that you are promised.” (Verse 22)

دا یو ډېر ښکلی لطیف اشاره ده. د ژوند وسایل او رزق ټول په ځمکه کې دي. انسان سخت کار کوي او تمه لري چې د خپل کار په پایله کې خپله برخه ترلاسه کړي. قرآن کریم خو د انسان توجه آسمان ته، جنت ته، خدای ته اړوي. هلته ده چې برخې ټاکل کېږي. ځمکه پخپله، او د رزق ټول وسایل، د هغو کسانو لپاره نښې دي چې د ایمان یقین لري، او خدای ته اشاره کوي، ترڅو مونږ له هغه څخه د هغه فضل وغواړو. په دې ډول مونږ د دنیا له بوجونو، شخصي حرص او د فوري عاید له وسایلو څخه خلاصېږو، ترڅو دا شیان داسې خنډ نه شي چې موږ د هغه خدای ته له پورته کتلو مخنیوی وکړي چې دا ټول وسایل یې پیدا کړي دي.

This is a remarkable touch. The means of livelihood and provisions are all on earth. Man works hard and expects to receive his share as a result of his work. The Qur’an, however, turns man’s attention to the sky, to heaven, to God. It is there that shares are determined. The earth itself, and all its means of provisions, are signs for those who have certainty of faith, pointing to God so that we ask Him for His bounty. Thus do we get rid of worldly burdens, personal greed and the immediate means of income so that these do not become a barrier preventing us from looking up to God who has created all such means.

ہر مومن دا خبره په سم ډول پوهیږي، او پوهیږي چې دا خبره دا معنا نه لري چې انسان باید خپل معاش پریږدي. هغه پوهیږي چې خدای تعالی په ځمکه د ژوند د جوړولو دنده انسان ته سپارلې ده. هغه پوهیږي چې دا معنا لري چې انسان باید معاش خپل د پام مرکز ونه ګرځوي. هغه باید په ځمکه کار وکړي، په داسې حال کې چې خپل سر آسمان ته پورته کوي. هغه باید د معاش وسیلې وکاروي، پدې پوهې سره چې دا وسیلې هغه څه نه دي چې رزق یې راوړي. دا رزق په آسمان کې هغه ته ټاکل شوی دی، او هغه څه چې خدای ژمنه کړې ده، یقیناً پوره کیږي. په دې ډول زړه د معاش د فوري اندېښنو زنځیرونه ماتوي، او په هغو کې د خپل پیدا کوونکي نښې مومي. په دې ډول انسان د ځمکې پر سر په کلکه ولاړ وي، او د آسمان سره خپله اړیکه بیرته ژوندۍ کوي. دا هغه څه دي چې خدای د انسان لپاره غواړي، هغه انسان چې له خټو یې پیدا کړ، بیا یې له خپل روح څخه پکې پف وکړ، ترڅو هغه د خپلې مخلوقات د ډیرو په پرتله لوړ او سپیڅلی کړي. ایمان هغه وسیله ده چې انسان په غوره حالت کې ږدي، ځکه چې هغه بیرته هغې خالصې فطرت ته بیرته راولي چې خدای ورکړی و، مخکې له دې چې انحراف او فساد پرې اغیزه وکړي.

Every believer understands this statement properly, realizing that it does not mean that one should abandon ones livelihood. He knows that God has assigned to man the task of building life on earth. He understands that it means that man must not make it the focus of his attention. He should work on earth whilst looking up to heaven. He should use the means of his livelihood, realizing that they are not what brings him his provisions. These provisions are assigned to him in heaven, and what God has promised is certain to be fulfilled. Thus his heart breaks the shackles of the immediate concerns about his livelihood, finding in them signs pointing to their Creator. Man thus revives his bond with heaven while standing firmly on the earth. This is what God wants for man, whom He created from clay, then breathed in him of His own spirit, to make him nobler than most of His creation. Faith is the means that puts man in the best situation, because it returns him to that state of pure nature God gave him, before it was affected by deviation and corruption.

موږ د سورت لومړۍ برخه کتلې ده. دویمه برخه د ابراهیم، لوط، موسی، د عاد قوم د نبي هود، د ثمود قوم د نبي صالح، او د نوح د قوم د قصو لنډ حوالې لري. دا برخه د سورت د هغه مخکنۍ برخې او د هغه وروسته راتلونکې برخې سره په نږدې توګه اړیکه لري.

So far we have looked at the first part of the surah. The second part includes brief references to the stories of Abraham, Lot, Moses, the ‘Ad Prophet Hud’s people, the Thamud Prophet Salih’s people, and Noah’s people. This part closely relates to what preceded it in the surah and to what follows.

آیا تاسو د ابراهیم علیه السلام د عزتمنو میلمنو قصه اورېدلې ده؟ دوی د هغه په کور ننوتل او ورته یې وویل: «سلام». هغه وویل: «سلام»، او په خپل زړه کې وویل: «دا خو نامعلوم خلک دي». بیا هغه ژر د خپل کور ته لاړ او یوه موټې‌ غوایه بچی راوړه. هغه یې دوی ته کېښود او وې ویل: «ایا تاسو نه خورئ؟» بیا هغه د دوی څخه یرېدلی، خو دوی ورته وویل: «مه یرېږه». دوی ورته د یو زوی زېری ورکړ چې علم ورکړل شوی به وي. نو د هغه ښځه په چیغو راووته، خپل مخ یې ووهه او وې ویل: «زه یوه بې اولاده بوډۍ یم!» دوی وویل: «همداسې به وي. تا ته ستا رب همداسې ویلي دي. هغه ډېر حکیم، ډېر علیم دی». ابراهیم وویل: «ستاسو مخکې کار څه دی، ای استازو؟» دوی وویل: «موږ یو داسې قوم ته لېږل شوي یو چې په ګناه کې ډوب دي، ترڅو په دوی د ګلو خښتو تیږې وغورځوو، چې ستا د رب له خوا د هغو کسانو لپاره نښه شوي دي چې له حد څخه تېرېږي». موږ هغه مومنان وویستل چې هلته وو؛ خو موږ هلته د یو کور پرته د داسې کسانو څوک ونه موند چې ځانونه موږ ته تسلیم کړي وي. موږ هغه ځای د هغو کسانو لپاره نښه پرېښوده چې د دردوونکي عذاب څخه ویره لري۔

Have you heard the story of Abrahams honoured guests? They went in to see him and bade him peace. He answered, ‘Peace,9 [and added to himself] ‘These are strangers.* He turned quickly to his household and brought out afat calf He placed it before them, saying: ‘Will you not eat!* He then became apprehensive of them, but they said: ‘Do not be afraid. ’ They gave him the good news of [the birth of] a son who would be endowed with knowledge. His wife then came in with a loud cry, struck her face, and said: ‘A barren old woman!* Replied they: ‘Thus will it be. This is what your Lord said. He is the Wise, the All-Knowing.* Said Abraham: ‘What is your errand, messengers!* They replied: ‘We have been sent to a people lost in sin, to bring down on them stones of clay, marked as from your Lord for those who transgressed all bounds. We brought out such believers as were there; but We did not find there any who had surrendered themselves to Us apart from a single house. We left there a sign for those who fear the grievous suffering. (Verses 24-37)

دا آیتونه د الهی پیغام په تاریخ کې د یوې نښې یا ډیرو نښو خبره کوي، ځکه چې ورته نښې په ځمکه او په انسان کې دي چې سورت یې یادونه کړې ده. دا د یوه ژمنې یا ډیرو ژمنو هم یادونه کوي چې پوره کیږي، ځکه چې ورته ژمنې دي چې سورت دمخه یادې کړې دي.

These verses speak of a sign or signs in the history of the divine message, just like those signs in the earth and in man to which the surah referred. It also refers to a promise or promises that are fulfilled, just like the promises the surah mentioned earlier.

د موسی علیه السلام د تاریخ څخه یو بل نښه یادېږي. د خدای د پیغمبرانو د تاریخ د نښو په سیاق کې د دې په اړه یوه لنډه اشاره کیږي.

Another sign is cited from the history of Moses. A brief reference to this is made within the context of the signs from the history of Gods messengers:

او په موسی کې هم یوه نښه ده: مونږ هغه د روښانه دلیل سره فرعون ته ولېږلو، خو فرعون د خپل واک په غرور مخ واړاوه او وې ویل: "دا یو جادوګر دی، یا شاید دیوانه." نو مونږ هغه او د هغه لښکر ونیول او ټول یې په سمندر کې وغورځول؛ هغه ملامت وو.

In Moses, too, there is a sign: We sent him to Pharaoh with clear authority; but Pharaoh turned away in the pride of his power and said [ofMoses]: ‘He is but a sorcerer, or maybe a madman. ’ We seized him and his hosts, and cast them all into the sea: he was the one to blame. (Verses 38-40)

هغه واضح قدرت او اختیار چې خدای موسیٰ ته ورکړ، د هغه زورور دلیل او نه ردیدونکی دلیل وو، او همدا راز دا چې خلک د هغه د شتون څخه ویره او درناوی لرل.

The clear authority God gave to Moses was his powerful argument and irrefutable proof, as well as that people were in awe of his presence.

مګر فرعون مخ واړاوه، د خپل واک په غرور کې، او واضح حق او قطعي دلیل یې رد کړ. کله چې موسی هغه معجزې ورته وښودې چې خدای ورکړې وې، فرعون وویل چې موسی "یو جادوګر یا دیوانه دی". دا خبره ثابتوي چې معجزې هغه زړه نه لاروي چې د ایمان لپاره چمتو نه وي. دوی هغه غږ نشي چپ کولی چې د دروغو خبرو تکرار ته ټینګ دی.

Yet Pharaoh turned away, proud of his power, and rejected the clear truth and the decisive proof. When Moses showed him the miraculous signs God had given him, Pharaoh said that Moses was ‘a sorcerer or a madman . This confirms that miracles will not guide a heart that is not prepared to believe. They cannot silence a voice that insists on repeating fabrications.

دې سورت کې د موسیٰ علیه السلام د قصې تفصیلات نه راځي، بلکې دا سورت سیدھ خپل پای ته رسیږي: ﴿فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ﴾ ﴿فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ﴾ [سورة القصص: ۴۰]... Correction: the verse text is a Qur'an verse and should appear only within braces, and the translation of verse 40 is the required rendering. Here is the corrected version: دې سورت کې د موسیٰ علیه السلام د قصې تفصیلات نه راځي، بلکې دا سورت سیدھ خپل پای ته رسیږي: {ده او د هغه لښکرې مو ونیولې، او ټولې مو په سمندر کې وغورځولې، پس وګورئ چې د ظالمانو پای څنګه و!} [سورة القصص: ۴۰]. فرعون په بیشکه د خپل سرکشۍ او د خدای د پیغام د رد کولو له امله ټول ملامتي وو.

The surah does not give details of Moses’ story. It proceeds straight to its conclusion: “ We seized him and his hosts, and cast them all into the sea: he was the one to blame” (Verse 40) Pharaoh certainly deserved all blame because of his transgression and rejection of God’s message.

او موږ آسمانونه په قدرت جوړ کړل، او بیشکه موږ د دې پراخوالی هم ډیر کړی دی. او موږ ځمکه خوره کړه، نو څومره ښه خوارونکي یو! او موږ هر شی په جوړه جوړه پیدا کړی، ترڅو تاسو نصیحت واخلئ. نو خدای ته پناه واخلئ! زه د هغه له خوا تاسو ته د ښکاره ویروونکي په توګه لیږل شوی یم. او د خدای سره بل څوک شریک مه کوئ؛ زه د هغه له خوا تاسو ته د ښکاره ویروونکي په توګه لیږل شوی یم.

We built the skies with power; and We gave it a vast expanse; and We spread out the earth: how well have We prepared it! All things We have created in pairs, so that you may take thought. Flee, then, to God! I am sent by Him to give you clear warning; and do not associate partners with Him: I am sent by Him to give you clear warning! Verses 47-51)

دا آیتونه موږ بیرته هغه لوی نړیوال نندارتون ته وړي چې سورت یې په پیل کې وړاندې کړی و، او قرآن کریم دلته بل انځور زموږ د سترګو او ذهنونو مخې ته ږدي. د الله تعالیٰ د نښو په اړه نور حوالې راځي، چې د نوح علیه السلام او د هغه د قوم څخه ورکړل شوې نښه له اسمانونو، ځمکې او نورو مخلوقاتو سره تړي. دا ټول په داسې یوه بلنې ختمیږي چې انسانان خپل رب ته تښتي، خپل ځانونه ده ته تسلیم کړي او له ده سره هیڅ شریک نه ګرځوي.

These verses take us back to the great universal exhibition the surah presented in its opening, providing here yet another image the Quran puts before our eyes and minds. Further references are added to Gods signs, linking that provided by Noah and his people with that of the heavens, the earth and other creatures. This culminates with a call to mankind to flee to their Lord, submitting themselves to Him and associating no partners with Him.

«اور ہم نے آسمان کو قوت سے بنایا، اور ہم ہی اسے وسعت دینے والے ہیں» (آیت 47)۔ قوت آسمانوں کے مضبوط، پختہ اور خوب ہم آہنگ ڈھانچے کا سب سے واضح عنصر ہے، خواہ ہم اس اصطلاح سے کچھ بھی مراد لیں: مختلف ستاروں اور سیاروں کے مدار، وہ ستاروں کے جھرمٹ جنہیں ہم عام طور پر کہکشاں کہتے ہیں اور جن میں کروڑوں ستارے شامل ہوتے ہیں، وہ عظیم خلا کی تہہ جس میں سیارے اور ستارے بکھرے ہوئے ہیں، یا اس کے کئی دیگر معانی میں سے کوئی بھی۔ وسعت ایک اور واضح طور پر پہچانا جانے والا عنصر ہے۔ یہ کروڑوں عظیم ستارے اس بڑی وسعت میں تیرتے ہوئے محض چھوٹے ذرات ہیں جو کائنات کہلاتی ہے۔

“ We built the skies with power; and We gave it a vast expanse? (Verse 47) Power is the clearest element in the solid, firm and well-coordinated structure of the 1 skies, whatever we take the term to mean: the orbits of the different stars and planets, any of the star clusters we normally call a galaxy which includes many millions of stars, a stratum of the huge space in which planets and stars are scattered, or any other of its many meanings. Vastness is another clearly recognizable element. These millions of huge stars are no more than small particles floating in the great expanse that is the universe.

د سورت په پای کې راغلې یادونه د دې معنا بیانوي چې د خدای ته تښتېدل او د ټولو بار او رکاوټونو لرې کول، ترڅو هغه مقصد پوره شي چې د دې لپاره خدای انسانان پیدا کړي دي.

The last note in the surah explains the meaning of fleeing to God and shedding all burdens and encumbrances in order to fulfil the mission for which He created people:

{ما خلقت الجن والإنس إلا ليعبدون * ما أريد منهم من رزق وما أريد أن يطعمون * إن الله هو الرزاق ذو القوة المتين } Note: The original gives the verses in English, so here is the Pashto translation of the same text: زه جنات او انسانان نه يم پيدا کړي مګر دې لپاره چې زما عبادت وکړي. زه له دوی نه رزق نه غواړم او نه غواړم چې دوی ما ته خواړه راکړي. بېشکه الله دی رزق ورکوونکی دی، د ځواک خاوند دی، ډېر زورور دی.

I have not created the jinn and mankind to any end other than they may worship Me. No sustenance do I require of them, nor do I require that they should feed Me. God is indeed the Provider of all sustenance, the Lord of Power, the Ever Mighty. (Verses 56-58)

دا لنډ بیان د یو له لوی ترین نړیوالو حقیقتونو مجسم کوي.

This short statement embodies one of the greatest universal truths.

په حقیقت کې، د دې حقیقت د بشپړ پوهیدو لپاره اړینه ده چې په ځمکه کې د انسان ژوند سم لاره ته واچول شي. دا خبره د فرد، ټولنې او د تاریخ په ټولو دورو کې ټولې انسانیت په یوشان ډول پلي کیږي. د دې حقیقت پوهیدل د مفهومونو او معنیو یوه لویه لړۍ پرانیزي. د دې حقیقت لومړۍ نکته دا ده چې د انسانانو او جنو د ځمکې پر مخ د شتون یو ښکاره هدف شته. دا هدف په یوه دندې کې څرګندیږي: څوک چې دا دنده پوره کړي، د خپل شتون هدف ته رسیږي، او څوک چې له دې څخه غفلت وکړي، هغه بې هدفه او بې مقصده ژوند تیروي. څوک چې له دې څخه غفلت وکړي، نو په حقیقت کې هغه له هغه قانون څخه جلا کیږي چې د هغه د شتون په وخت کې پر هغه پلي شو، او په بشپړ زیان کې پای ته رسیږي. دا دنده چې انسانان او جن د کائنات له قانون سره تړي، د خدای عبادت یا د هغه بندګي ده. په دې ډول به یو بنده وي چې عبادت کوي او یو رب وي چې عبادت کیږي. د انسان ژوند په دې بنسټ سم کیږي.

Indeed, to fully understand this truth it is necessary for human life on earth to be set on the right track. This applies in equal measure to the life of the individual, the community and all humanity throughout history. Understanding this truth opens up a whole host of concepts and meanings. The first point in this truth is that there is a clear objective for the existence of humans and jinn on earth. This objective is represented in a task: whoever fulfils it achieves the objective of his existence, and whoever neglects it leads a life without purpose or objective. He who neglects it thus breaks away from the law that applied to him when he came into existence, and he ends in utter loss. This task which binds humans and jinn to the law of the universe is worship or servitude to God. Thus, there will be a servant who worships and a Lord who is worshipped. Mans life is thus set aright on this basis.