دا سورت په خپل ټول مفهوم کې د مسلمان ټولنې ته یو خطاب دی، چې دې ته دعوت ورکوي چې خپل ایمان په خپله ټولنه کې عملي کړي. ټولنه باید د ایمان د حقیقت مجسمه شي، تر دې چې زړونه داسې وفادار شي چې د هغه په لاره کې د ټولو شیانو، ژوند او مال، احساساتو او جذباتو قربانۍ ته تیار وي. په دې حقیقت سره انساني روحونه لا په دې دنیا کې ژوند کولو په وخت کې هم الهي سطحې ته اوچت کیږي. نو د دوی معیارونه هغه دي چې خدای ټاکلي دي، او د دوی ارزښتونه هغه دي چې د خدای په ترازو کې وزن لري. دا حقیقت زړونو ته دا توان ورکوي چې د خدای حضور احساس کړي، کله چې د هغه یادونه کیږي ځانونه عاجز کړي، او هر هغه شی پرېږدي چې د بشپړ وفاداري سره د هغه په لور له راګرځیدو څخه یې مخه نیسي.

This surah, in its totality, is an address to the Muslim community, calling upon it to fulfil faith within its own society. The community should become an embodiment of the truth of faith, enabling hearts to become so dedicated that they are ready to sacrifice all, life and property, feelings and emotions, for it. With this truth, human souls are elevated to a divine level while they still live on earth. Thus, their standards are those that God has established, and their values are those that are given weight on God’s scales. This truth enables hearts to feel the presence of God, to humble themselves when He is mentioned and to discard everything that may hinder them from turning to Him in complete dedication.

په دې ایمان واقعیت باندې بنسټ، سورت د مسلمانې ټولنې څخه غوښتنه کوي چې د خدای د لاري لپاره خپل ژوند او مال قربان کړي: ‹په خدای او د هغه په رسول ایمان راوړئ، او له هغه مال څخه چې هغه تاسو ته د امانت په توګه راکړی دی، [په لاره کې] ورکړئ. هغه کسان چې ایمان یې راوړی دی او [په لاره کې] یې ورکړی دی، ددوی لپاره لوی اجر دی. تاسو ولې په خدای ایمان نه راوړئ، په داسې حال کې چې رسول تاسو ته بلنه درکوي چې په خپل رب ایمان راوړئ، او هغه له تاسو څخه تړون اخیستی دی، که تاسو مؤمنان یاست؟ هغه خو دی چې خپل بنده ته واضح آیتونه لیږي، ترڅو تاسو له تیارو څخه ور وباسي او رڼاته یې راولي. په یقین سره خدای ستاسو په حق کې ډېر مهربان، ډېر رحم کوونکی دی. تاسو ولې د خدای په لاره کې خرڅ نه کوئ، په داسې حال کې چې د اسمانونو او ځمکې میراث یوازې د خدای لپاره دی؟ هغه کسان چې د فتح نه مخکې یې ورکړی او جهاد یې کړی، دوی د نورو په شان نه دي: دوی د هغو کسانو څخه لوړ درجه لري چې وروسته یې ورکړی او جهاد یې کړی، که څه هم خدای ټولو ته ښه اجر ژمنه کړی ده. خدای د هغه څه څخه چې تاسو یې کوئ ښه خبر دی.› (آیتونه ۷–۱۰)

On the basis of this truth of faith, the surah calls upon the Muslim community to sacrifice life and property for God’s cause: “Believe in God and His Messenger, and give [in charity] of that of which He has made you trustees. Those of you who believe and give [in charity] will have a great reward. Why should you not believe in God when the Messenger calls upon you to believe in your Lord, and He has already taken a pledge from you, if you are true believers? It is He who bestows from on high clear revelations to His servant, to lead you out of the deep darkness into light. God is indeed most compassionate to you, ever merciful. Why should you not spend freely in the cause of God, seeing that God's alone is the heritage of the heavens and the earth? Those of you who gave and fought [for God's cause] before the victory are not like others: they are higher in rank than those who gave and fought afterwards, although God has promised the ultimate good to all of them. God is well aware of all that you do.” (Verses 7—10)

د مسلمانې ټولنې ته هم دا حکم شوی چې د خدای د یادولو او هغه حق ته چې هغه ورکړی دی، ځانونه ټیټ کړي. دا ځکه چې د دوی قربانۍ د ایمان د حق دې عاجزانه قبول کولو پایله وي: ‏﴿أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ﴾ ایا د مؤمنانو د زړونو د خدای د یادولو او هغه حق لپاره چې له لوړه نازل شوی دی، د عاجزۍ وخت نه دی راغلی، او دا چې د هغو خلکو په شان نه شي چې دوی نه مخکې کتاب ورکړل شوی و، او د زمانې د اوږدیدو په سبب د دوی زړونه سخت شول؟ او ډیر د دوی نه فاسقان دي! (آیت ۱۶)

The Muslim community is also called upon to humble themselves at the remembrance of God and the truth He has bestowed. This so that their sacrifices are the result of this humble acceptance of the truth of faith: “Is it not time for believers that their hearts should feel humble at the remembrance of God and the truth that has been bestowed from on high, and not to be like those who were granted revelations before them and whose hearts have hardened with the passing of time? Many of these are now transgressors!" (Verse 16)

دا سورت د دنیا ارزښتونه د حق په ترازو کې د آخرت د ارزښتونو سره پرتله کوي. دا د مسلمانې ټولنې ته بلنه ورکوي چې روښانه ډیر وزن لرونکې پله وټاکي او ریښتینی ارزښت وساتي: «پوه شئ چې د دنیا ژوند یوازې یوه لوبه، لنډ خوښي، یو ښکلی نندارتون، ستاسو تر منځ د ویاړ یوه سبب او د ډیرو مالونو او اولادونو د غوښتنې یوه لټون دی.

The surah puts the values of this world against those of the next world in the balance of the truth. It invites the Muslim community to choose the clearly preponderant scale and to uphold the true value: “Know that the life of this world is but a play, a passing delight, a beautiful show, a cause of boasting among you and a quest for more riches and children.

دا د باران په شان دی چې د هغه په اورېدو سره بوټي وده کوي، او په دې سره کرنه کوونکو ته خوښي ورکوي. بيا دا وچېږي، تاسو يې ژېړ ليدلی شئ، او په پای کې دا د خاورو په شان ماتېږي. په راتلونکې ژوند کې سخت عذاب دی، او همدارنګه د خدای بښنه او د هغه ښه منل. د دې دنيا ژوند له يو فريبنده خوند پرته بل شی نه دی. د خپل رب د بښنې او داسې جنت د ترلاسه کولو لپاره يو بل سره سيالي وکړئ چې پراخوالی يې د آسمانونو او ځمکې په شان دی، او د هغو کسانو لپاره چمتو شوی دی چې په خدای او د هغه پيغمبرانو ايمان لري. دا د خدای فضل دی چې هغه د چا لپاره چې وغواړي ورکوي. او د خدای فضل ډېر لوی دی.» (آيتونه ۲۰-۲۱)

It is like the rain that causes the plants to grow, and thus gives delight to the sowers. Then it withers, and you can see it turn yellow, and in the end it crumbles into dust. In the life to come there is terrible suffering, as well as God's forgiveness and His goodly acceptance. The life of this world is no more than an illusory pleasure. Vie with one another in seeking to attain your Lord's forgiveness, and a paradise as vast as the heavens and the earth, prepared for those who believe in God and His messengers. Such is God's bounty which He grants to whomever He pleases. God's bounty is great indeed." (Verses 20-21)

دې سورت د لارې (سیاق) څخه څرګنده ده چې دا یوه ریښتینې حالت ته خطاب کوي، هغه حالت چې د نازلېدو په وخت کې د مسلمانانو په ټولنه کې موجود و۔

It is clear from the surah's drift that it addresses a real situation within the Muslim community, one that existed at the time of its revelation.

دا حالت په مدینه کې د هجرت له څلورم کال څخه پیل شو او تر هغه وروسته پورې دوام وکړ چې مکه د اسلام په لاس فتح شوه. په دغه وخت کې په مدینه کې لومړني مسلمانان وو، یعنې مهاجرین چې له مکې څخه هجرت کړی وو، او انصار چې دوی یې په خپل ښار کې ښه راغلاست ویلی وو. دواړو ډلو د انساني تاریخ تر ټولو لوړه بیلگه وښودله، په دې چې د ایمان حقیقت یې په عملي واقعیت بدل کړ.

This situation existed in Madinah during the period stretching from the fourth year after the Prophet’s immigration up to the time after Makkah had fallen to Islam. In Madinah at that time were the early Muslims, the Muhajirin who had migrated from Makkah, and the Ansar who had welcomed them into their city. Both groups set the highest example ever in human history in translating the truth of faith into practical reality.

هغوی د خپلې عقیدې د لارې لپاره په بشپړه توګه د ژوند او مال قربانۍ ته ژر لاس اچاوه، د هیڅ دنیوي ملاحظې، شخصي خوښې یا وسوسې څخه نه اغیزمن کیدل. خو له دې ټولګې سره، د مسلمانانو په ټولنه کې یوه دویمه ډله هم وه چې هغه لوړ ایماني مقام ته نه وه رسیدلې، په ځانګړې توګه له هغه وخته وروسته چې مکه ﷺ د اسلام لاندې راغله. په هغه وخت کې اسلام په ښکاره بریالی شوی و او خلک په ډلو ډلو اسلام ته راتلل. د دغو نویو مسلمانانو ډیری لا تر اوسه د ایمان بنسټیز حقیقت په بشپړه توګه نه و پوه شوی، او نه یې هم خپل ژوند په هغه ډول دې ته وقف کړی و لکه څنګه چې لومړۍ ډله یې کړی وو.

They hastened to sacrifice life and property in total dedication to their cause, undeterred by any worldly consideration, personal desire or temptation. Yet besides these there was within the Muslim community a second group that did not attain the same high level of faith, particularly after Makkah had fallen to Islam. By then Islam was clearly triumphant and people flocked to it in large groups. Many of these new converts did not yet fully understand the basic truth of faith, nor did they dedicate their lives to it as the first group did.

د دې دوهم ډلې خلکو ته دا ستونزمنه وه چې د الله تعالیٰ د دین لپاره خپل ځانونه او مالونه قربان کړي. دغه دندې ډېرې سختې ښکارېدې، پداسې حال کې چې د دې دنیاوي ژوند راحتونه ډېر ښکلي او نه منل کېدونکي وو. سورت په ځانګړې توګه همدوی ته خپل روحاني خطاب کوي، ترڅو د دغو وسوسو له منځه وړلو سره سره د دوی روحونه د ایمان د لوی حقیقت په اړتیا سره سم لوړ مقام ته ورسوي.

People belonging to this second group found it difficult to make sacrifices of self and property for Gods cause. Such duties seemed too hard, while the comforts of this worldly life were too appealing and impossible to resist. It is to those in particular that the surah makes its inspiring address so that their souls eradicate such temptations and elevate them to the level required by the great truth of faith.

په مدینه کې په دې وخت کې یوه دریمه ډله هم وه چې منافقانو پر مشتمل وه. دا خلک د مسلمانانو له ټولنې څخه بېل نه وو، په ځانګړې توګه هغه وخت چې د اسلام واک په ښکاره ډول ښکاره شو.

There was also in Madmah at this time a third group consisting of hypocrites. These were unseparated from the body of the Muslim community, especially so once Islam’s power became clearly apparent.

دې منافقانو ته دا ضرورت پېښ شو چې خپل ځانونه پټ کړي، د مسلمانانو په توګه ښکاره کیږي حال دا چې زړونو کې شک وو. دوی د مسلمانانو د ټولنې لپاره د ستونزو د پیدا کولو فرصتونه هم لټول او د هر هغه فساد سبب کیدل چې د اختلاف او نفاق لامل وي. سورت د دوی حالت بیانوي کله چې دوی ته خطاب کیږي او له مسلمانانو ټولنې څخه بېلېږي.

These hypocrites were forced to hide themselves, pretending to be Muslims when deep in their hearts there was doubt. They also looked for opportunities to create problems for the Muslim community and contributed to any cause of strife. The surah describes their situation when they are called out and separated from the Muslim community:

هغه ورځ چې ته به ومویې چې ټول مؤمنان سړي او ښځې د خپلې رڼا له امله، چې د دوی په مخ کې او د دوی په ښي لاس کې خوریږي، [ورته به ویل شي]: «نن ستاسو لپاره زیری دا دی چې تاسو به تل د داسې جنتونو کې اوسئ چې د دوی لاندې ویاړي روان دي. دا پخپله لوی بریا ده». په هغه ورځ منافقان، سړي او ښځې، مؤمنانو ته به ووایي: «موږ ته مهلت ورکړئ، زموږ لپاره له خپلې رڼا څخه یوه ځلا واخلو». ورته به ویل شي: «بیرته ولاړ شئ او بلې رڼا ولټوئ». په دوی او هغوی تر منځ به یو دیوال ودریږي چې یو دروازه به ولري؛ په دې دننه کې رحمت وي، او بهر عذاب وي. هغوی به دننه کسانو ته غږ وکړي: «آیا موږ ستاسو سره نه وو؟» هغوی به ځواب ورکړي: «هو، مګر تاسو خپل ځانونه په فتنه کې واچول، تاسو تردد وکړ، شک مو وکړ، او په غلطو امیدونو مو غولولي وئ تر دې چې د خدای امر راغی، او په حقیقت کې تاسو د خدای په اړه په دوکه کوونکو اټکلونو کې ګرفتار شوئ. نن نه له تاسو او نه له کافرانو څخه هیڅ فدیه نه منل کیږي. اور به ستاسو ځای وي: دا ستاسو مستحق ځای دی؛ او څومره بد ځای دی!»

“Cto the day when you see all believers, men and women, with their light spreading rapidly before them and to their right, [they will be told], ‘The good news for you today is that you shall for ever abide in gardens through which running waters flow. This is indeed the supreme triumph.’ On that day the hypocrites, men and women, will say to the believers, ‘Wait for us! Let us have a ray of your light!" They will be told: ‘Turn back and seek some other light. "A wall with a gate will be raised between them: within it will be mercy, and outside will be suffering. [Those without] will call out to those [within], ‘Were we not with you?" They will reply, ‘Yes, but you allowed yourselves to be led into temptation, you wavered, you doubted, and you were deceived by false hopes until God’s command came to pass, and indeed you let your deceptive thoughts about God delude you. Today no ransom will be accepted from you or from the unbelievers. The fire shall be your home: it is where you belong; and how evil a destination!” (Verses 12-15)

عرب کی سرزمین میں اس وقت یہودیوں اور عیسائیوں کی ایک بڑی تعداد بھی موجود تھی۔ سورت میں ان کی حالت اور ان کے گزشتہ و موجودہ رویوں کی طرف اشارہ کیا گیا ہے۔ ہم پہلے ہی وہ آیت نقل کر چکے ہیں جو مومنوں کو حکم دیتی ہے کہ "ان لوگوں کی طرح نہ ہو جاؤ جنہیں ان سے پہلے کتاب دی گئی تھی، پھر زمانہ گزرنے کے ساتھ ان کے دل سخت ہو گئے" (آیت 16)۔ یہ اشارہ غالباً یہودیوں کی طرف تھا۔ سورت کے آخر میں عیسائیوں کا ذکر ان الفاظ میں آیا ہے: "ہم نے ان (انبیاء) کے نقشِ قدم پر اور رسول بھیجے۔ اور ان کے بعد ہم نے عیسیٰ بن مریم کو بھیجا، اور ہم نے اسے انجیل عطا کی، اور جن لوگوں نے اس کی پیروی کی ان کے دلوں میں ہم نے شفقت اور رحمت ڈال دی۔"

There were, in addition, a number of Jews and Christians who still lived in Arabia. The surah refers to their situation and some of their past and present attitudes. We have already quoted the verse that requires the believers “not to be like those who were granted revelations before them and whose hearts have hardened with the passing of time” (Verse 16) This reference was most probably to the Jews. A reference to the Christians is given towards the end of the surah: “ We sent other messengers to follow in their footsteps. After these We sent Jesus, son of Mary. We gave him the Gospel and put compassion and mercy in the hearts of those who truly follow him.

په رهبانیت، هغه څه چې دوی یې پیل کړل، موږ دوی ته فرض نه و کړی؛ دوی دا د الله (ج) د رضا په هیله ځانونه پرې اخته کړل، خو بیا هم دا یې لکه څنګه چې باید وی، ونه ساتله. نو له دوی څخه هغو کسانو ته چې ایمان یې راوړی و، ښه اجر ورکړ، مګر ډیر له دوی څخه فاسقان وو.

As for monastic asceticism, We did not enjoin it upon them. They invented it themselves out of a desire for God's goodly acceptance. Even so, they did not observe it as it should properly be observed. So We gave those of them who truly believed their due reward, but many of them were transgressors.” (Verse 27)

په ایمان کی د لوی حقیقت د زړونو میں د ټینګولو لپاره سورت یو الهام بخښونکې لاره تعقیبوي، د مکی سورتونو په شان، چې د ډیرو اغیزو داسې یو ترکیب ترتیبوي چې زړونه او احساسات مجذوب کوي۔ په ځانګړې توګه د دې پیل یو ډیر الهام بخښونکي نغمې ترکیب کوي، د خدای ځینې صفتونه پیشکش کوي چې د هغه په اړه د اسلامي تصور ټینګار کوي۔ دا د خدای د یووالي د حقیقي معنا په پوهیدو سره، د هغه د کائنات په مکمل کنټرول، دا چې هرڅه بالاخره هغه ته راګرځي، د هغه دا علم چې خلک په زړونو کې څه ساتي او دا چې ټول مخلوقات هغه ته تسلیم دي او د هغه د شان بیانوي، د ځان په بشپړ ډول د خدای لپاره وقف کولو یوه لطیفه خو مجذوبه بلنه څرګندوي: "په اسمانونو او ځمکې کې هرڅه د خدای د بې پایه شان بیانوي۔ هغه ډیر زورور او ډیر حکیم دی۔ د اسمانونو او ځمکې پاچاهي د هغه ده۔ هغه ژوند ورکوي او مرګ راولي، او هغه په هرڅه قادر دی۔ هغه لومړی دی او وروستی دی، ظاهر دی او پټ دی۔ هغه د هرڅه پوره علم لري۔ هغه هغه ذات دی چې اسمانونه او ځمکه یې په شپږو ورځو کې پیدا کړل او بیا یې په عرش باندې قرار ونیوه۔ هغه هرڅه پوهیږي چې ځمکې ته ننوځي او هرڅه چې له هغې راوځي، او هرڅه چې له اسمانه راښکته کیږي او هرڅه چې په اسمان ته پورته کیږي۔ هغه ستاسو سره دی هرچیرې چې یاست، او خدای هغه ټول څه ویني چې تاسو یې کوئ۔ د اسمانونو او ځمکې پاچاهي د هغه ده۔ ټول شیان خدای ته راګرځي۔ هغه شپه په ورځ اړوي او ورځ په شپه، او هغه د هغه څه ښه پوهیږي چې د خلکو په زړونو کې دي۔" (آیتونه ۱-۶)

In establishing the great truth of faith in peoples hearts the surah follows an inspiring course, akin to Makkan surahs in aligning a host of influences that captivate hearts and feelings. Its opening in particular strikes a combination of highly inspiring notes, presenting a number of God’s attributes that emphasize the Islamic concept of Him. This includes a subtle but captivating invitation to dedicate oneself totally to God as a result of understanding the true meaning of His oneness, His total control of the universe, the fact that everything eventually returns to Him, His knowledge of what people harbour in their hearts and the fact that all beings submit to Him and extol His glory: “Everything in the heavens and earth extols God's limitless glory. He is the Almighty, the Wise. His is the dominion over the heavens and the earth. He grants life and causes death; and He has power over all things. He is the First and the Last, the Outer and the Inner. He has full knowledge of all things. It is He who created the heavens and the earth in six days and established Himself on the throne. He knows all that goes into the earth and all that comes out of it; all that descends from the skies and all that ascends to them. He is with you wherever you may be; and God sees all that you do. His is the dominion over the heavens and the earth. Everything goes back to God. He causes the night to pass into the day, and the day to pass into the night; and He has full knowledge of what is in people's hearts.” (Verses 1-6)

دا پیل پرانستہ ہی زړونه په زوره لړزوي، د ویرې او ځیرتیا احساس پیدا کوي، او د خدای په لاره کې د ځان قربانۍ کولو غوښتنه په زړونو کې پیاوړې کوي۔ انسانان باید د هغو ټولو څیزونو له مخې چې د خدای په لاره کې د قربانۍ مخه نیسي، لیرې شي او خدای ته رجوع وکړي۔ د سورت پاتې برخه بیا د ځینو داسې عناصرو لرونکې ده چې د قربانۍ دغه بلنه بیا تاییدوي، لکه د ایمان لرونکو نارینه و او ښځو هغه روښانه انځور چې دوی د "ړندې روښانتیا" سره پر خپل مخ او بې لاسه ښي خوا خپریږي۔ (آیت ۱۲) بل انځور دا ژوند او د هغه ارزښت د آخرت د ژوند په پرتله بې ارزښته ښیي۔

This very opening is enough to strongly shake people’s hearts, inspiring them with awe and strengthening their desire to dedicate themselves to God. They should turn to God after discarding all that constitutes a hindrance to sacrifice for His cause. The rest of the surah, however, includes a number of elements that reaffirm this call to sacrifice, such as the bright picture it paints of believing men and women, who are seen “with their light spreading rapidly before them and to their right.” (Verse 12) Another image shows this life and its value as trifling, compared with those of the life to come.

دا سورت د خدای د اراده کامل کنټرول هم په ټول نړۍ باندې بیانوي: «په ځمکه کې هیڅ ناوړه پیښه نه رارسیږي او نه په ځانونو کې، مګر دا چې مخکې له دې چې موږ هغه پیدا کړو، په یوه لیکلي فرمان کې ثبت وي — دا د خدای لپاره اسانه ده — ترڅو تاسو د هغه څه لپاره خپګان ونه کړئ چې له لاسه مو ورکېږي، او د هغه څه لپاره خوښ مه شئ چې تاسو ته ورکول کېږي. خدای له هغو کسانو سره مینه نه کوي چې متکبر او فخر کوونکي وي؛ [او نه له هغو کسانو سره] چې بخیل وي او نورو ته هم بخیلي امر کوي. او هغه کسان چې مخ اړوي، باید پوه شي چې یوازې خدای بې‌نیازه او د ستاینې وړ دی.» (آیتونه ۲۲-۲۴) دا آیتونه زموږ زړه او روح ته هغه ټول ډاډ ورکوي چې اړین دی، هرڅه چې هم د ښه یا بد په توګه زموږ سره پیښ شي، په داسې حال کې چې موږ د هغه د منلو په لټه کې یو. نه به موږ له ناهیلۍ سره مخ کېږو او نه به د خوښۍ له امله ځان له لاسه ورکوو، که دواړو څخه کوم یو زموږ سره پیښ شي؛ او نه به موږ هغه څه چې پیښېږي د کوم سبب، پیښې یا حالت له امله ګڼو. ټول څه د خدای په اراده او د هغه د پلان سره سم پیښېږي. ټول په پای کې هغه ته بیرته ستنیږي.

The surah also portrays how God’s will is in complete control of the whole world: “No incident can take place, either on earth or in yourselves, unless it be recorded in a decree before We bring it into being — that is easy for God — so you need not grieve for what you miss or be overjoyed at what you gain. God does not love those who are arrogant and boastful; [nor] those who are niggardly and bid others to be niggardly. Those who turn away should remember that God alone is self sufficient, worthy of praise.” (Verses 22-24) These verses give our hearts and souls all the necessary reassurance, no matter what befalls us of good or evil as we proceed along the way seeking His acceptance. We will neither despair nor be mad with joy when either eventuality happens to us; nor will we attribute whatever happens to any cause, event or circumstance. All takes place by God’s will, in accordance with what He has planned. All ultimately return to Him.

دا سورت د دوو سره نږدې تړلو برخو په توګه ویشل کیدای شي، چې موږ به اوس هره یوه جلا جلا وڅیړو.

The surah may be divided into two closely interrelated parts, each of which we will now deal with separately.