دا پرانیستې وروسته، سورت د نارینه وو احساساتو او وجدانونو ته خبرداری ورکوي، او د نرمې سرزنښې او پټې ګواښې په ذریعه هغو زړونو ته اغیز کوي چې د بې ارزښته شیانو سره بوخت دي. دا انسان ته د خدای هغه لومړنی فضل یادوي چې هغه یې په دومره سمه، بشپړ تناسب لرونکې بڼه کې جوړ کړ.
After this opening which alerts men’s senses and consciences, the sūrah, by means of gentle remonstrance coupled with an implicit threat, touches the hearts of men who busy themselves with trivialities. It reminds man of God’s very first act of grace towards him, namely, his moulding in such an upright, perfectly proportioned form.
خدای ﷻ کولی شو چې هغه هر شکل چې غوښتل ورکولی شو. خو انسان ناشکره دی: «ای انسانه، څه شی تا له خپل مهربانه رب څخه لرې کړی، هغه چې تا یې پیدا کړ، ښه جوړ کړ او سمه بڼه یې درکړه؟ هغه کولی شي تا ته هر شکل چې وغواړي ورکړي.» (آیتونه ۶-۸) دا خطاب د انسان تر ټولو عالي صفت ته اپیل کوي، یعنې د هغه انسانیت ته، کوم چې هغه له نورو ټولو مخلوقاتو توپیروي او د دوی په منځ کې ورته لوړ مقام ورکوي. دا صفت د خدای د مهربانۍ هغه ښه نعمت او د هغه د پراخ سخا ښودنه ده.
God could have easily given him any form He wished. Yet man is ungrateful: “O man, what has lured you away from your gracious Lord, who created and moulded you and gave you an upright form? He can give you whatever shape He wills.” (Verses 6-8) The address appeals to man’s most noble quality, his humanity, which distinguishes him from all other creatures and assigns to him the highest position among them. This quality represents God’s gracious blessing to man and His abundant generosity.
دا خطاب په زړه پورې اړیکه نیسي، او سمدستي وروسته یو نرم ملامتي خطاب راځي: ﴿يَا أَيُّهَا الْإِنسَانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ﴾؟ (آیت ۶) «ای انسانه! څه شی تا د خپل ډېر کریم رب څخه غافل کړی، څه شی تا د خپل رب د حقونو د پوره کولو څخه بې پروا کړی، او د هغه سره د بې ادبۍ چلند کولو ته مخه کړی، په داسې حال کې چې هغه تا ته انسانیت راکړی، هغه انسانیت چې تا د ټول مخلوق څخه لوړ کوي، او ستا سره د ښې او بدې توپیر کولو وړتیا ږدي؟» د خدای ﷻ د سخاوت ځینې تفصیلات بیا داسې یادېږي: ﴿يَا أَيُّهَا الْإِنسَانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ * الَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّاكَ فَعَدَلَكَ﴾ (آیتونه ۶-۷)۔ دا داسې خطاب دی چې په مستقیم ډول د انسان زړه ته رسېږي. انسان د خدای ملامتي اوري کله چې هغه ده ته د خپل فضل یادونه کوي، په داسې حال کې چې انسان خپلې غلطې لارې او د هغه په وړاندې د بې ادبۍ چلند ته دوام ورکوي۔
This appeal is immediately followed by a gentle remonstrance: “What has lured you away from your gracious Lord?” (Verse 6) What makes you neglect your duties to your Lord and behave impudently towards Him when He has given you your humanity which raises you above all His creation and provides you with the ability to distinguish between right and wrong. A few details of God’s generosity are then added: “man, what has lured you away from your gracious Lord, who created and moulded you and gave you an upright form.” (Verses 6-7) It is an address which appeals straight to man’s heart. He listens to God’s remonstrance as He reminds him of His grace while he continues with his erring ways and impudent behaviour towards Him.
بې شکه، انسان باید د خپل پیدایښت او دا حقیقت په اړه ژور فکر وکړي چې هغه ته یو جسماني او فزیولوژیکي لحاظ څخه بشپړ جوړښت ورکړل شوی دی. دا فکر باید هغه ته وهڅوي چې د خپل مهربان رب، خدای ﷻ ته خپله ریښتینې مینه، ژور درناوی او حقیقي مننه وښیي، هغه چې هغه ته دغسې جوړښت وبښلی: بشپړ، سمه قامت او ښکلی. د انسان د جوړښت معجزهییزې اړخونه د هغه څه څخه ډیر لوی دي چې هغه په خپل شاوخوا کې ویني او هغه څه چې ځان یې تصور کولی شي. د انسان په جسماني، ذهني او روحاني جوړښت کې بشپړتوب او سمه توازن په اسانۍ سره ښکاره دي. د انسان په ذریعه د تخلیق د بشپړتوب په اړه بشپړ ټوکي لیکل شوي دي. شاید دلته د دې ډول کتابونو څخه یو یا دوې حوالې راوړل ګټور وي.
Indeed, man should reflect deeply over his creation, and the fact that he has been given a physically and physiologically perfect constitution. Reflection should prompt him to show his real love, deep respect and genuine gratitude towards God, his gracious Lord, who has blessed him with such constitution: perfect, upright and handsome. The miraculous aspects of man’s constitution are far greater than what he sees all around him and what he can imagine. Perfection and right balance are easily evident in man’s physical, mental and spiritual constitution. Full volumes have been written on the perfection of creation as evidenced by man. It is perhaps useful to include here one or two quotations from such works.
د انسان بدن د ځانګړو سیسټمونو څخه جوړ دی: ډولۍ (هډوکي) سیسټم، عضلاتي سیسټم، پوټکی، د هضم سیسټم، د وینې دوران، د تنفس سیسټم، د تناسل سیسټم، د لمفو سیسټم، د اعصابو سیسټم، د ادرار سیسټم، او د خوند، بوی، اورېدو او لیدو حواس. د دې ټولو سیسټمونو هر یو حیرانونکی دی او د هر ډول ساینسي لاسته راوړنو څخه ډېر زیات عجیب دی. خو انسان ډېرځله د خپل ځان د جوړښت عجائب هیروي! د برتانوي ساینسي مجلې یو لیکوال لیکي:6
The human body is composed of a number of specialized systems: the skeleton, muscular system, skin, digestive system, blood circulation, respiratory system, procreative system, lymphatic system, nervous system, the urinal system and the senses of taste, smell, hearing and sight. Every one of these systems is miraculous and far more wonderful than any scientific achievement. Yet man tends to overlook the wonders of his own constitution! A contributor to the British Scientific Journal writes:6
د انسان لاس د طبیعت له ډېرو حیرانونکو معجزو څخه دی. داسې وسیله ایجاد کول چې د سادګۍ، اغېزمنتیا، توان او سمدستي تطابق له پلوه د انسان له لاس سره برابره شي، ډېر ستونزمن بلکې ناشونی دی. کله چې تاسو کتاب لولئ، هغه په لاس کې نیسئ، بیا یې د لوستلو لپاره تر ټولو مناسب حالت کې ساتئ. ورته لاس به هر کله چې د کتاب د حالت سمولو اړتیا وي، په خپلکاره توګه هغه سم کړي. کله چې پاڼه اړوئ، ګوتۍ د کاغذ لاندې ږدئ او د پاڼې د اړولو لپاره اړین فشار پلي کوئ. کله چې پاڼه واوښتله، نور فشار نه پلي کېږي. تاسو همدارنګه خپل لاس د قلم نیولو او لیکلو لپاره هم کاروئ.
Man’s hand is one of the most remarkable wonders of nature. It is extremely difficult, indeed impossible, to invent a device which can match the human hand for simplicity, efficiency, ability and instant adaptability. When you read a book you take it in your hand, then you hold it in the position most suitable for your reading. The same hand will automatically correct the position of your book whenever a correction of position is necessary. When you turn a page you place your finger underneath the paper and apply the amount of pressure needed for turning the page. When the page is turned no more pressure is applied. You also use your hand to hold a pen and to write.
دا مه وکړئ چې ستاسو په لاس کې ټول هغه وسایل شته چې تاسو ته اړتیا لري، لکه چمچه، چاړه یا قلم. تاسو دغه لاس کاروئ ترڅو کړکۍ خلاصه یا تړۍ کړئ او هر هغه شی چې غواړئ یې پورته کړئ. هر لاس کې ۲۷ د هډوکو ټوټې دي، سربیره پر ۱۹ د عضلاتو ډلو.7
With your hand you use all the tools you need such as a spoon, a knife or a pen. You use it to open or close the window and to carry anything you wish to carry. Each hand has 27 pieces of bone in addition to 19 groups of muscles.7
انسانی کان کا ایک حصہ تقریباً چار ہزار چھوٹی مگر پیچیدہ محرابوں کا سلسلہ ہے جو جسامت اور شکل میں نہایت باقاعدگی کے ساتھ درجہ بدرجہ رکھی گئی ہیں۔ ان محرابوں کو ایک موسیقی کے آلے سے مشابہ کہا جا سکتا ہے، اور لگتا ہے کہ یہ آواز کے ہر زیر و بم کو پکڑنے اور کسی نہ کسی طریقے سے دماغ تک پہنچانے کے لیے ترتیب دی گئی ہیں، خواہ وہ بادل کی گرج ہو یا صنوبر کے درختوں میں ہوا کی سرسراہٹ، یا آرکسٹرا کے ہر ساز کے سُروں اور ہم آہنگیوں کا دلکش امتزاج۔ اگر کانوں کی تشکیل میں خلیات کو صرف اس لیے کہ انسان بقا پا سکے، کڑی کارکردگی کے ارتقا پر مجبور کیا گیا تھا، تو انہوں نے اس کی حد کو وسیع کرکے غیر معمولی تیز حِسّیت کیوں پیدا نہ کی؟ شاید ان خلیات کی سرگرمیوں کے پیچھے کارفرما قوت نے انسان کی آنے والی فکری لذت کی ضرورت کا پہلے سے اندازہ کر لیا تھا، یا پھر انہوں نے اتفاق سے وہ کچھ بنا دیا جو وہ خود سمجھ بھی نہ سکتے تھے۔8
A part of the human ear is a series of some four thousand minute but complex arches graduated with exquisite regularity in size and shape. These may be said to resemble a musical instrument, and they seem adjusted to catch, and transmit in some manner to the brain, every cadence of sound or noise, from the thunderclap to the whisper of the pines and the exquisite blending of the tones and harmonies of every instrument in the orchestra. If in forming the ear the cells were impelled to evolve strict efficiency only that man might survive, why did they not extend the range and develop a superacutness? Perhaps the power behind these cells’ activities anticipated man’s coming need of intellectual enjoyment, or did they by accident build better than they knew?8
د لیدو ټول فعالیتونه اصلاً د سترګې له لارې ترسره کیږي، چې د ۱۳۰ ملیونو رټینا رڼا اخیستونکو حجرو لري. د پلکونو او د هغوی د سرونو وېښتان سترګې شپه او ورځ ساتي. د دوی حرکت، چې ناخوداګه وي، د خاورې ذرې او نور بهرني اجسام لرې ساتي. وېښتان د سترګې پر سر سیوری اچوي ترڅو د رڼا شدت کم کړي. سربیره پر دې، د پلکونو حرکت سترګې وچې کیدو نه ساتي. د سترګې شاوخوا مایع، چې موږ ته اوښکې وایو، یو ډېر اغیزمن، خورا قوي ضدعفوني کوونکی دی ...
The visual functions are carried out mainly by the eye with its 130 million retinal light receptors. The eyelids with the eyelashes at their tips protect the eyes day and night. Their movement, which is involuntary, keeps out dust particles and other alien bodies. The eyelashes throw their shades over the eye to lessen the intensity of light. Furthermore, by their movement the eyelids prevent the eyes from becoming dry. The fluid around the eye, which we call tears, is a highly effective, most powerful disinfectant ...
په انسانانو کې د خوند احساس د ژبې له لارې ترسره کیږي، د هغو د خوند حجرو له ډلو په واسطه چې د ژبې د مخاطی سطحې د خوند غنچو کې موقعیت لري. دا غنچې بېلابېل شکلونه لري: ځینې نخي شکله، ځینې سپرۍ شکله او ځینې عدسي شکله دي. دوی د ژبې د خوند د عصب (د ګلوسوفارینجیال عصب) د وړو څانګو او هغه عصب په واسطه چې د خوند احساس لېږدوي، تغذیه کیږي. کله چې موږ خواړه خورو، د خوند عصب دا وړې څانګې محرکېږي او د خوند احساس تکانونه دماغ ته لېږدوي. دا سیستم د ژبې په مخ کې موقعیت لري، ترڅو موږ هغه څه رد کړو چې د زیان وړ احساسوو. همدا سیستم موږ سره مرسته کوي چې احساس کړو چې هغه څه چې خورو ترخه دي یا خواږه، تودې دي یا یخ، ترش دي یا مالګین، او نور. په ژبه کې د دې وړو خوند غنچو نهه زره شتون لري، چې هر یو یې له یو څخه ډیرو عصبونو په واسطه له دماغ سره وصل دی. له همدې امله موږ حیران کیدای شو: موږ څو عصبونه لرو؟ د دوی کچې څومره دي؟ دوی په انفرادي ډول څنګه کار کوي او څنګه سره یوځای کیږي ترڅو دماغ ته د هغوی بېلابېل ډول احساسات ورکړي؟
In human beings, the taste function is carried out by the tongue, through groups of the taste cells which are located in the taste buds of the mucosal surface of the tongue. These buds are of different shapes: some are filamentary, some mushroom-shaped and others are lenticular. They are supplied by fine branches of the glosso-pharangeal nerve as well as the nerve which carries the taste sense. When we eat, these fine branches of the taste nerve are stimulated and convey the impulses of the taste sensation to the brain. This system is located at the front of the tongue, so that we may reject what we sense to be harmful. It is this system which helps us sense whether what we eat is bitter or sweet, hot or cold, sour or salty, etc. The tongue contains nine thousand of these fine taste buds, each of which is linked with the brain by more than one nerve. Hence we may wonder: How many nerves have we? What are their sizes? How do they function individually and how do they combine to give the brain their various types of sensation?
عصبي نظام چې بدن په مؤثره توګه کنټرولوي، د ډېرو نازکو عصبي حجرو (نیورونونو) څخه جوړ دی چې د بدن هر برخه پوښي. دغه نیورونونه د لوی عصبونو سره نښلېږي، او دوی بیا د مرکزي عصبي نظام سره اړیکه لري. کله چې د بدن کومه برخه هر ډول احساس وکړي، حتی د تودوخې لږ توپیر، نیورونونه دغه احساس د محیطي عصبونو ته لېږدوي، او دوی بیا دا احساس دماغ ته رسوي ترڅو هغه ته اړین عمل امر وکړي.
The nervous system, which effectively controls the body, is composed of fine neurons which cover every part of the body. The neurons are linked to larger nerves which are, in turn, linked to the central nervous system. Whenever any part of the body feels any sensation, even the slightest change of temperature, the neurons convey this sensation to the peripheral nerves which, in turn, convey it to the brain so that it may order the necessary action.
په نرو کې سیګنالونه د ۱۰۰ متره په یوه ثانیه کې لیږدول کیږي.9
The signals are carried through the nerves at the speed of 100 metres per second.9
که موږ هضم (هاضمه) د کیمیاوي لابراتوار د یوې پروسې په توګه وګورو، او هغه خوراک چې موږ یې خورو د خامو موادو په توګه وګڼو، نو موږ سمدستي وینو چې دا یوه حیرانوونکې پروسه ده چې هرڅه چې خوړل کیږي هضم کوي، پرته له معدې څخه.
If we think of digestion as a process in a chemical laboratory and of the food that we eat as raw materials, we immediately discover that it is a wonderful process which will digest anything edible except the stomach itself.
ہم دا ښه ډول لابراتوار ته مختلف خواړه د خامو موادو په توګه اچوو، پرته لدې چې د لابراتوار یا د هضم د کیمیا د کار په اړه لږترلږه پام وکړو. موږ غوښه، کرښې، مکۍ او وریځ شوی کب خورو، د اوبو ډیرې مقدار سره یې وڅښو، او بیا الکولو، ډوډۍ او لوبیا ورسره یوځای کوو. موږ ممکن د پسرلي د درملو په توګه ګوګړ او ګوړ هم اضافه کړو. د دې ټولو موادو څخه معده هغه شیان غوره کوي چې ګټور وي، هر خواړه د خپلو کیمیاوي مالیکیولونو په ټوټو کې ماتوي، ضایع شوې برخه لرې کوي، او پاتې شوني بیا د نویو پروټینونو په توګه جوړوي چې د مختلفو حجرو خواړه کیږي. د هضم لاره کلسیم، ګوګړ، آیوډین، اوسپنه او نور ټول اړین مواد غوره کوي، ګوري چې اړین مالیکیولونه ضایع نشي، هورمونونه جوړیدای شي، او د ژوند ټول مشروع اړتیاوې په منظمو اندازو کې موجود وي، څو هره اړتیا پوره کړي. دا لاره د لوږې په څیر پیښو لپاره شحمي ذخیرې او نور ذخایر هم ساتي، او دا ټول کار د انسان له فکر یا عقل پرته ترسره کیږي. موږ دې بې شمیره ډولونو موادو ته په داسې حال کې لاره ورکوو چې موږ ډیر لږ پام کوو چې څه اخلو، ځکه باور لرو چې د ژوند ساتلو لپاره یوه خودکاره لاره شتون لري. کله چې دا خواړه ماته او بیا چمتو شي، دوی په دوامداره ډول زموږ په میلیاردونو حجرو ته رسول کیږي، چې شمیر یې د ځمکې ټولو انسانانو څخه ډیر دی. هرې انفرادي حجرې ته سپارنه باید دوامداره وي، او یوازې هغه مواد اخیستل کیږي چې هغه ځانګړې حجره یې د هدیوګانو، ناخنونو، غوښې، ویښتانو، syرګونو او غاښونو د جوړولو لپاره اړتیا لري. دا یو داسې کیمیاوي لابراتوار دی چې د انسان د هنر له هر هغه لابراتوار څخه ډیر مواد تولیدوي چې جوړ شوی. دا یو داسې د سپارنې سیستم دی چې د نړۍ د هر هغه ترانسپورټ یا توزیع د طریقې څخه لوی دی چې تاسو پیژنئ، او ټول په بشپړ نظم سره ترسره کیږي.
First into this laboratory we put a variety of food as a raw material without the slightest regard for the laboratory or how the chemistry of digestion will handle it. We eat steak, cabbage, corn and fried fish, wash it down with any quantity of water, and top it off with alcohol, bread, and beans. We may add sulfur and molasses as spring medicine. Out of this mixture the stomach selects those things which are useful by breaking down into its chemical molecules every item of food, discarding the waste, and reconstructs the residue into new proteins, which become the food of the various cells. The digestive tract selects calcium, sulphur, iodine, iron and any other substances which are necessary, takes care that the essential molecules are not lost, that the hormones can be produced and that all of the valid necessities of life are on hand in regulated quantities, ready to meet every necessity. It stores fat and other reserves to meet such an emergency as starvation, and does all this in spite of human thought or reason. We pour this infinite variety of substances into this chemical laboratory with almost total disregard of what we take in, depending on what we consider the automatic process to keep us alive. When these foods have been broken down and are again prepared, they are delivered constantly to each of our billions of cells, a greater number than all the human beings on earth. The delivery to each individual cell must be constant, and only those substances which the particular cell needs to transform them into bones, nails, flesh, hair, eyes, and teeth are taken up by the proper cell. Here is a chemical laboratory producing more substances than any laboratory which human ingenuity has devised. Here is a delivery system greater than any method of transportation or distribution the world has ever known, all being conducted in perfect order. 10