په دې وړاندې موږ د هغو جلا توریو په اړه خبرې کړې چې ډیری سورتونه پرې پیلیږي. دلته پنځه داسې توري دي، او بیا دا آیت راځي چې وايي: «همدغسې الله، ښه بریالی، ډیر حکمت والا، تا ته او له تا مخکې کسانو ته وحي لیږلې ده» (آیت ۳). یعنې همدغه ډول او همدغه نمونې ته په پام سره، الله ستا ته او له تا مخکې رسولانو ته خپلې وحۍ نازلې کړې دي. دا (قرآن) له هغو کلمو او جملو څخه جوړ دی چې له هغو تورو څخه جوړې شوي چې انسانانو ته پیژندل شوي دي. خلک دا کلمې او جملې پیژني او معناوې یې پوهیږي، خو له هغو توریو څخه چې دوی ډیر ښه پیژني، د هغې په شان یو څه جوړول نشي کولی.

We talked previously about the separate letters that begin several surahs. Here we have five of these, followed by the verse saying: “ Thus has God, the Almighty, the Wise, sent revelation to you, Prophet, and to those who preceded you” (Verse 3) Thus, in this way and following this pattern, God sent down His revelations to you and to messengers before you. It is made of words and phrases composed of those letters known to man. People know these words and phrases and grasp their meanings, but they cannot compose anything like it out of the letters they know so well.

په ورته وخت کې د وحي وحدت هم ثابتیږي. دا هم په ورته سرچینه کې راځي، ځکه چې دا د خدای لخوا نازلیږي، هغه چې ډېر ځواکمن او ډېر حکیم دی.

At the same time, the unity of revelation is established. This comes from the same source as it is revealed by God, the Almighty, the Wise.

هغه کسان چې دا پیغام ترلاسه کوي رسولان دي چې الله په مختلفو نسلونو کې لیږلي دي. ښکاره پیغام په جوهر کې یو دی، که څه هم دا په مختلفو وختونو کې مختلفو کسانو ته ورکړل شوی. پدې ډول موږ الهي پیغام د یوې داسې کیسې په توګه وینو چې په لرې پخوانیو زمانو کې پیل شوې، ډېرې یو له بلې سره تړلې برخې لري، او د ورته اصولو تعقیب کوي، لکه یو پخه ونه چې ډېر شاخونه او محکم او ژور ریښې ولري.

Those who receive it are the messengers He sent across different generations. The message revealed is essentially the same, despite the fact that it was given to different recipients at different times. Thus we see the Divine message as a story beginning far back in ancient times, having numerous intertwined episodes, and following the same principles, like a mature tree graced with a large number of branches and firm, deep roots.

کله چې دا حقیقت د مؤمنانو په زړونو کې ښه ثابت شي، نو دوی احساس کوي چې د دوی ایمان ښه بنسټ لري، ثابت او معتبر دی. په دې سبب دوی د دې وحي د سرچینې، یعنې *"الله، ښه غالب، ښه حکیم"* ته ډېره زیاته مینه او کشش احساسوي. دوی د هغو مؤمنانو سره اړیکې هم ډېرې ښې ګڼي چې په ټولو نسلونو کې د دې ډول وحیو پیروي کړې ده، ځکه د مؤمنانو کورنۍ په تاریخ کې ډېره لرې ته ځي، او ټول په پای کې الله ته رجوع کوي. دوی به د ځان دا څنګه ښایي چې د خدای د پیغام سیده لاره پرېږدي او هغه نور مخالف لارې ونیسي چې پیل یې ناڅرګند دی او هېڅ ځای ته نه رسوي؟

همدا ډول موږ دا قرآن د عربي ژبې په خبرو نازل کړ، ترڅو ته د (مکې) ښار او د هغه شاوخوا خلکو ته وډاروې، او د راتلونکي د ټولیدو ورځې څخه خبرداری ورکړې چې پکې هیڅ شک نشته. د هغې ورځې لاندې یوې ډلې به په جنت کې وي او بلې ډلې به په دوزخ کې وي. که خدای غوښتي وای، نو ټول خلک به یې یوه ټولنه کړي وای، مګر هغه چاته چې غواړي خپل مهربانی ورکوي، او ظالمانو لپاره نه کوم ملګری شته او نه کوم مرستندوی. آیا دوی د خدای پرته نور دوستان نیولي دي؟

So We have revealed to you a discourse in the Arabic tongue in order that you may warn the Mother City and all who dwell around it; that you may forewarn them of the Day of the Gathering, of which there is no doubt, when some shall be in paradise and some in the blazing fire. Had God so willed, He could have made them all one single community, but He admits to His grace whoever He will, whereas the wrongdoers will have no one to protect them and no one to support them. Have they chosen protectors other than Him?

الله تعالیٰ یوازې د ټولو ساتونکی دی؛ هغه دی چې مړو ته ژوند ورکوي؛ او هغه په هرشی باندې واک لري.

God alone is the Protector of all; He is the One who gives life to the dead; and He has power over all things, (Verses 7-9)

دلته بیا د حق هغه بیان سره راځو چې په پیل کې ښودل شوی و، او اوس د وحی د حق دې نوې اړخ سره چې نږدې تړلی دی. د سورت په پیل کې راغلي جلا توري او دا حقیقت چې قرآن په عربي ژبه نازل شوی، په ښکاره توګه یو بل سره تړلي دي. دا توري د عربي الفبا برخه ده، او قرآن خپل پیغام په عربي ژبه داسې یو ځانګړي موخې لپاره ورکوي: «ترڅو ته د ام القریٰ او د هغې شاوخوا خلکو ته ویره ورکړې.» (آیت ۷) ام القریٰ مکه ده، چې د خدای د مقدس کور په شتون ویاړلې ده، هغه کور چې د عبادت لپاره لومړی جوړ شوی و. خدای غوره کړې چې دغه ام القریٰ او شاوخوا سیمه د هغه ځای وي چیرې چې د هغه وروستی پیغام نازلیږي، او قرآن په خپله عربي ژبه بیانوي، د خپل ځانګړي موخې لپاره: «خدای ښه پوهیږي چې خپل پیغام چاته سپاري.» (۶:۱۲۴)

Here we are back with the truth stated at the beginning, with this new aspect of the truth of revelation now closely intertwined. There is a clear link between the separate letters the surah begins with and the fact that the Qur’an is revealed in Arabic. These letters constitute part of the Arabic alphabet, and the Qur’an delivers its message in Arabic, for a particular purpose: “in order that you may warn the Mother City and all who dwell around it.” (Verse 7) The Mother City is Makkah, which is honoured by the presence of God’s Sacred House, the first ever built for worship. God has chosen that this Mother City and its surroundings should be the place where His final message is revealed, expressing the Qur’an in its Arabic tongue, for His particular purpose: “God knows best whom to entrust with His message.” (6: 124)

کله چې موږ نن ورځ، د شاته کتنې (وروسته پوهې) په ډول، پېښو او حالاتو ته کتو، او هغه لاره چې پیغام یې د خپلو پايلو د رامنځ ته کولو لپاره تېره کړې ده مطالعه کوو، نو يو څه تر يوې اندازې د هغه ځانګړي ځای د انتخاب پشان چې په ځمکه کې دی، او په هغه ځانګړي وخت کې، چې د بشريت ټولو ته خطاب شوي وروستي پیغام بنسټ وګرځي، د خدای (ج) حکمت پوه کېدای شو. د دې پیغام نړیوال ماهیت د هغې له لومړنيو ورځو څخه څرګند شوی و.

په دې وخت کې اسلام نازل شو. دا یو داسې پیغام و چې موخه یې انسانیت د فساد، ظلم، بې حیایۍ او کورني جهالت څخه وژغورل وو، هغه فساد چې ټولو آبادو سیمو ته خپور شوی و. موخه یې دا وه چې انسانیت د خدای لور ته په لاره واچوي او رڼا او لارښوونه ورکړي. له همدې امله ضروري وه چې اسلام واک او اقتدار ولري، ترڅو هغه لوی بدلون ترسره شي چې د انساني ژوند لپاره اړین و.

At this juncture, Islam was revealed. It was a message that aimed to save humanity from the corruption, persecution, immorality and blind ignorance that had spread into all populated areas. It aimed to lead humanity on a way to God, providing light and guidance. Hence, it was necessary that Islam should have power and authority in order to accomplish the great transformation in human life that was required.

دا ضروري وو چې اسلام په داسې يو آزاد ځمکه کې خپل کار پیل کړي، چې د دې امپراتورۍ هېڅ یوه یې باندې واک نه درلود، ترڅو هېڅ داسې ځواک ته اجازه ورنکړل شي چې د هغه د طبیعت څخه بهر وي او په هغه باندې اغېز وکړي. برعکس، لازمه وه چې اسلام دا وړتیا ولري چې د خپل ځانګړي ساحې جوړونه وکړي او خپل شاوخوا ته بڼه ورکړي. د عربي ځزیرې، په ځانګړې توګه د مور ښار او د هغه ګاونډیو سیمو، د اسلام د راڅرګندیدو لپاره په ځمکه کې ترټولو غوره ځای چمتو کړ، او له همدې ځایه به هغه خپل نړیوال پرمختګ پیل کړ.

It was imperative, therefore, that Islam start its operation in a free land, over which none of those empires had any control, so as not to let any power that was alien to its nature influence it. On the contrary, it was necessary that Islam have the power to shape its own domain and to influence its own surroundings. The Arabian Peninsula, especially the Mother City and its neighbouring areas, provided the best place on earth for the emergence of Islam and from where it would start its global march.

په عربستان کې داسې کوم ثابت حکومت نه و چې قوانین، قانون جوړونه، اردو، پولیس یا بشپړ واک ولري او د خلکو باندې سم کنټرول وساتي، لکه څنګه چې د هغو سلطنتونو کې وو چې موږ تشریح کړي دي۔

There was no established government with laws, legislation, an army, a police force or complete authority in Arabia, ensuring proper control over its population as was the case in the empires we have described.

مزید یہ کہ عرب میں کوئی واضح اور متعین دین موجود نہیں تھا۔ بلکہ حقیقت اس کے برعکس تھی: عرب میں مشرکانہ عقائد کا ایک مجموعہ پایا جاتا تھا۔

Moreover, Arabia did not have a clear and well-defined religion. Indeed, the opposite was true: in Arabia there was a medley of pagan beliefs.

عرب په جزیره نما کې مختلفو معبودانو ته عبادت کاوه، چې له ملايکو، جنو، ستورو او بتانو هم شامل وو۔ که څه هم کعبې او قریشو په ټول جزیره نما کې یو ډول مذهبي سیادت درلود، خو دا داسې یوه واقعي قدرت نه و چې نوي دین ته یې په ټینګه مخالفت وکړای شي۔ که د قریشو مشرانو اقتصادي ګټې او خاص حیثیت نه وای، نو دوی به له اسلام سره دومره ټینګ مخالفت نه کاوه، لکه څنګه چې په حقیقت کې یې وکړ۔ دوی دا پوهیدل چې د دوی عقیدې څومره تش او ګډوډې دي۔ په دې ډول، په عربستان کې ډیرې نرمې او کمزورې سیاسي او مذهبي ټولنې د نوي اسلامي دین د راپورته کېدو لپاره ترټولو ښه چاپیریال برابر کړ، داسې چاپیریال چې په هغې کې دین د هغه واقعي قدرت له اغېز څخه خوندي و چې د هغه له طبیعت سره بېګانه وای۔

دې ترتیب سره قرآن کریم په عربي ژبه نازل شو ترڅو د «امِ القریٰ» (مکې) او د هغې شاوخوا خلکو ته خبرداری ورکړي. کله چې د عربستان ټاپوگان له جاهلیت څخه اسلام ته راوښورېد او په بشپړه توګه مسلمانان شول، نو د اسلام بيرغ يې پورته کړ او له ځانه سره يې د ختيځ او لويديځ په لور وړ. دغه مسلمانانو اسلام او هغه انساني نظام چې پر اسلام ولاړ دی، نړۍ ته وړاندې کړ، ځکه چې د خپل طبيعت له مخې دا پيغام ټولې بشريت ته خطاب دی. دوی د دې پيغام د تبليغ لپاره ترټولو مناسب او وړ خلک وو، ځکه چې دا پيغام د هغه ځای څخه راوتلی و چې د زېږېدنې او وده لپاره تر ټولو مناسب ځای و.

Thus the Qur’an was revealed in Arabic to warn the Mother City and its surrounding area. When the Arabian Peninsula moved out of ignorance into Islam and became totally Muslim, it carried the banner of Islam, moving with it to the East and to the West. These Muslims presented Islam and the human system based on it to the world, since, by nature, this message is addressed to all humanity. They were the best and most suitable people to advocate it, stemming as it did from the most suitable place for its birth and growth.

د خدای تعالیٰ په ټاکلي تقدیر سره پیغمبر ﷺ داسې ژوند وکړ څو چې ټول عربستان، د خپل ټول نفوس سره، اسلام قبول کړ. هغه ځمکه چې د اسلام د زېږېدنې ځای غوره شوه، اوس په تل ګړۍ د نوي دین ټول رنګونه غوره کړل.

It was by God’s design that the Prophet lived until Arabia, with all its population, embraced Islam. The land chosen to be the cradle of Islam now permanently adopted the full colours of the new faith.

همچنان هغه ژبه چې د دې لپاره وټاکل شوه چې د هغې په واسطه خپل پیغام نړۍ ته ورسول شي، هم په ښه ډول وټاکل شوه. په هغه وخت کې عربي ژبه داسې بشپړ پختګي ته رسیدلې وه چې د خدای پیغام د نړۍ تر ټولو ګوټونو ته د رسولو لپاره تر ټولو مناسبه وه. که عربي ژبه ناقصه یا نا‌پخه وای، نو نه به دا وس درلودای چې پیغام په ځان کې راټول کړي او نه به یې کولی شو چې عربستان څخه بهر خلکو ته یې ورسوي. په لنډه توګه، ژبه، خلک او چاپیریال ټول د دې لوی نړیوال پېښې لپاره تر ټولو غوره او مناسب وو. نو هر لوري ته چې وګورو چې د خدای هدف، حکمت او انتخاب څه دی، نو د مثبتو عواملو یوه اوږده لړۍ به وویني چې ټول سره یوځای شوي ترڅو نوي پیغام ته هغه شرایط برابر کړي چې د هغه د ښه استقبال لپاره تر ټولو مناسب دي. دا د خدای دې ارشاد تصدیق کوي: «خدای ښه پوهیږي چې خپل پیغام چاته وسپاري» (۶: ۱۲۴).

Likewise, the language to express it and deliver it to the world was clearly chosen. Arabic had by that time achieved full maturity so as to be most suitable for delivering God’s message to all corners of the world. Had Arabic been a deficient or immature language, it would not have been able to embody the message in the first place, or to deliver it to people outside Arabia. In short, the language, the people and the environment were all the best suited for this great universal event. Thus, wherever we look in our attempt to understand God’s purpose, wisdom and choice, we find a long list of positive factors converging together to provide the new message with the conditions most suited for its welcome. This confirms God’s statement: “God knows best whom to entrust with His message” (6: 124)

سورت بیا هغه اصلی موضوع ته راګرځي، چې د هر ډول اختلاف په قضاوت کې نهایي مرجع پیژني. دا هغه نوې وحی ده د خدای له لوري، چې د هغه فیصله پکې شامله ده. دا ډاډ ورکوي چې بدلیدونکي شخصي غوښتنې او تېرېدونکي هوسونه د هغه الهي قانون لاندې ژوند باندې اغیزه نشي کولای، کوم چې هېڅ ډول تعصب نه مني.

The surah returns to the central issue, identifying the ultimate point of reference in judging any dispute. It is this new revelation from God, containing His judgement. This ensures that changeable personal preferences and fleeting desires cannot influence life under the Divine code that admits no prejudice:

ستاسو د هرې اختلافي خبرې فیصله خدای ته پریږدئ. دا خدای زما رب دی. په هغه باندې مې توکل دی او هم هغه ته رجوع کوم. هغه د آسمانونو او ځمکې پیدا کوونکی دی. ستاسو لپاره ستاسو له ځانونو څخه جوړې پیدا کړې، او همدارنګه د څارویو لپاره یې هم جوړې پیدا کړې، ترڅو تاسو زیات شئ. هیڅ شی د هغه په شان نه دی. هغه ډېر اورېدونکی او ډېر لیدونکی دی. د آسمانونو او ځمکې کیلي د هغه سره دي. هغه د هغه چا لپاره چې وغواړي رزق پراخوي او د هغه چا لپاره چې وغواړي تنګوي. هغه په هر شي پوره علم لري. (آیتونه ۱۰-۱۲)

Whatever the subject of your disputes, the final word belongs to God. Such is God, my Lord. In Him have I placed my trust, and to Him do I always turn. He is the Originator of the heavens and the earth. He made mates for you from among yourselves, just as He made mates for animals, so that you will multiply. Nothing bears even the slightest comparability to Him. He alone hears all and sees all. His are the keys of the heavens and the earth. He gives abundant sustenance, or gives it in scant measure to whomever He wills. He has full knowledge of everything. (Verses 10-12)

دې آیتونو ډېر حقایق بیانوي، خو دا حقایق څنګه بیان شوي، د دې لنډې برخې ترتیب او یو بل سره یوځای والی حقیقتاً ډېر په زړه پورې دی، او ښه غور ته اړتیا لري. په دې غور کولو سره، د دې دننني او بهرنۍ اړخونو تر منځ اړيکه هم نازکه او دقیقه ده. هرې هغې خبرې په اړه چې خلکو ترمنځ اختلاف رامنځ ته کېږي، باید فیصله یې خدای وکړي: «په هر څه کې چې تاسو اختلاف لرئ، وروستۍ خبره د خدای ده» (آیت ۱۰). خدای خپل حکم په دې قرآن کې واضح کړی دی، او د دې ژوند او راتلونکي ژوند په اړه یې وروستۍ خبره بیان کړې ده. هم دې د ژوند هغه لاره ټاکلې ده چې خلک یې په شخصي او ټولنیزو ژوند کې، په یو بل سره په چلند کې، په حکومتي نظام کې او په اخلاقي ارزښتونو او آدابو کې تعقیب کوي. دا ټول یې ډېر ښه واضح کړي دي، او قرآن یې د انساني ژوند لپاره یو جامع اساسي قانون ګرځولی دی، چې دایره یې د انسانانو د خپلو اساسي قوانینو څخه پراخه ده. نو که د دوی ترمنځ اختلاف رامنځ ته شي، سم فیصله دوی ته چمتو ده، چې په هغه وحي کې بیان شوې ده چې خدای یې د خپل پيغمبر په واسطه دوی ته رسولې ده.

These verses express a number of facts, but the way these are stated and their sequence and juxtaposition in this short passage is truly remarkable, requiring proper reflection. Upon such reflection, the interlinking between their inner and outer aspects is both subtle and precise. Everything over which dispute arises between people should be judged by God: “Whatever the subject of your disputes, the final word belongs to God” (Verse 10) God has made His judgement clear in this Qur’an, stating His final word concerning this life and the life to come. He also established the code of living which people should follow in their personal and community lives, in their dealings among themselves, their system of government and their moral values and manners. He has made all this abundantly clear, making the Qur’an a comprehensive constitution for human life, with a scope that is broader than their own constitutions. Therefore, should dispute arise between them, the right judgement is ready for them, outlined in His revelation delivered to them by His messenger.

بیا هم سورت خپل مرکزي موضوع بیا په ګوته کوي:

Once more the surah addresses its central theme:

په عقیدې کې، هغه تاسو ته هماغه شیان مقرر کړي دي چې نوح ته یې حکم کړی و، او هغه څه چې مون تاسو ته [اې محمده ﷺ] وحي کړي دي، او هغه څه چې مون ابراهیم، موسی او عیسی ته حکم کړی و:

In matters of faith, He has ordained for you the same as He had enjoined on Noah — that which We have revealed to you [Muhammad] - and as We enjoined on Abraham, Moses and Jesus:

«په دین کې ثابت قدم پاتې شئ او په فرقو مه ويشل کېږئ.» د مشرکانو لپاره هغه څه ډېر سخت دي چې تاسو يې دوی ته د منلو بلنه ورکوئ. خدای هر چا چې وغواړي خپل ته کاږي او هر هغه چا ته چې د هغه لوري ته رجوع کوي، خپل سمه لار ښيي. دوی يوازې له هغه وروسته توېر راغلي چې علم يې ورسېد، د يو بل په لوړېدو د حسد له امله. که د تاسو د رب له خوا يوه مقرره موده تر ټاکل شوې پورې د پرېکړې خبره نه وای شوې، نو ترمنځ يې ټول کار پای ته رسېدلی وای. خو اوس هغه کسان چې د دوی وروسته د الهي کتاب وارثان شوي، په دې اړه ډېر اندېښمن شک کې دي. نو تاسو خلک هغه دين ته رابلله، او لکه څنګه چې تاسو ته حکم شوی، سمې لارې ته ولاړ شئ. د دوی د خوښو او ناخوښو پېروي مه کوئ، او ووايئ: زه په هغه وحي ايمان لرم چې خدای له لوړه نازل کړې ده.

'Steadfastly uphold the faith and do not divide into factions. ’ Hard for the idolaters is that which you call on them to accept. God draws to Himself whoever He pleases and guides to Himself everyone who turns to Him. They became divided, out of selfish rivalry, only after the knowledge had reached them. Had it not been for a decree that had already been issued by your Lord, until a term set [by Him], all would have been decided between them. As it is, those after them, who inherited the Divine book, are in grave, disquieting doubt about it. Therefore, call people to that faith, and follow the straight path as you have been commanded. Do not follow their likes and dislikes, but say: 7 believe in whatever revelation God has bestowed from on high.

مجھے حکم دیا گیا ہے کہ میں تمہارے درمیان عدل قائم کروں۔ اللہ ہمارا رب بھی ہے اور تمہارا رب بھی۔ ہمارے لیے ہمارے اعمال ہیں، اور تمہارے لیے تمہارے اعمال۔

I am commanded to ensure justice between you. God is our Lord and your Lord. To us shall be accounted our deeds, and to you, your deeds.

زموږ او ستاسو ترمنځ هیڅ جنجال نشته. خدای به موږ ټول سره راټول کړي، او هغه ته به موږ ټول بېرته ستنېږو۔ (آیتونه ۱۳–۱۵)

Let there be no argument between us and you. God will bring us all together, and to Him we shall all return. (Verses 13—15)

سورت د ټولو الهي دینونو د سرچینې د یووالي په عمومي ذکر پیل شوې: «همدا رنګه الله، ډیر ځواکمن، ډیر حکیم، تا ته او له تا نه مخکې کسانو ته وحي لیږلې ده.» (آیت ۳)

بیا هم سورت د هغو کسانو یادونه کوي چې د پخوانیو رسولانو پیروان وو، څوک چې په دین کې ويشل شول او ډلو ته وېشل شول، پداسې حال کې چې رسولانو یو شان دین تبلیغ کاوه. «دوی یوازې هغه وخت په ډلو ويشل شول، چې علم دوی ته رسېدلی و، ځکه چې دوی یو بل ته د حسد او سیالۍ له امله سرکښي کوله. که ستا د رب له لوري یو حکم نه وای شوی، چې تر یوه ټاکلي وخته پورې دی، نو د دوی تر منځ به فیصله شوې وای. خو اوس هغه کسان، چې د دوی له وروسته د الهي کتاب وارثان شول، په دې هکله په یوه ژورې او اندېښمنه شکمنتیا کې دي».

Again the surah speaks of the followers of earlier messengers who divided into sects and groups although the messengers preached the same faith: “ They became divided, out of selfish rivalry, only after the knowledge had reached them. Had it not been for a decree that had already been issued by your Lord, until a term set [by Him], all would have been decided between them. As it is, those after them, who inherited the Divine book, are in grave, disquieting doubt about it.” (Verse 14)

نہ ان کا اختلاف جہالت کی وجہ سے ہوا، اور نہ اس لیے کہ وہ اس واحد سرچشمے کو نہیں جانتے تھے جس نے ان کے رسولوں اور دینوں کو ایک لڑی میں پرویا تھا۔ وہ علم دیے جانے کے بعد ہی جدا ہوئے۔ یہ تفرقہ خود غرضانہ رقابت اور باہمی حسد کی وجہ سے پیدا ہوا۔ یوں وہ نہ صرف حق کے ساتھ ناانصافی کرنے والے بنے بلکہ اپنی ذات کے ساتھ بھی۔ ان کے تفرقے کے لیے سچے دین پر مبنی کوئی ایک معقول وجہ موجود نہ تھی۔ اگر وہ اپنے دین کے وفادار رہتے تو متحد ہی رہتے۔

Their divisions did not come about as a result of ignorance, or because they did not know the single source that grouped their messengers and faiths together. They divided after knowledge was given to them. This division was caused by selfish rivalry and mutual envy. Thus, they were not only unjust to the truth but also to themselves. There was no single reason based on the true faith for their division. Had they been true to their faith, they would have remained united.

دوی باید په خپل اختلاف او انحراف کې سمدستي حساب ته کښل شوی وای، مګر الله ﷻ په خپله حکمت سره دوی ته د یوه ټاکلي وخت پورې مهلت ورکولو حکم کړی و، چې هغه یوازې هغه پوهیږي: «که چېرې ستا د رب له لوري یو مقرر وخت ته د مهلت ورکولو حکم نه وای شوی، نو هغوی به ترمنځ فیصله شوې وای» (آیت ۱۴). په دې ډول حق ثابتېږي او باطل خپل حقیقي بڼه ښکاره کوي.

They deserved to be immediately taken to task in requital for their division and deviation, but God, in His wisdom, had already ordained to allow them time, up to a specified point only He knows: “Had it not been for a decree that had already been issued by your Lord, until a term set [by Him], all would have been decided between them” (Verse 14) Thus, the truth is established and falsehood is seen in its true guise.

دنیا کی اس زندگی میں معاملات فیصل ہو چکے ہیں، لیکن فیصلہ قیامت کے دن تک مؤخر کر دیا گیا ہے۔ وہ نسلیں جو اس تفرقے کے بعد آئیں جس نے ہر پیغمبرِ خدا کے پیروکاروں کو بانٹ دیا تھا، ایمان اور الٰہی کتاب کو اس حال میں پاتی ہیں کہ اس کی صداقت میں شک ہے۔ تفرقے نے شک اور الجھن کو راہ دی، یہاں تک کہ لوگ یہ طے نہ کر سکے کہ بےشمار عقیدوں اور گروہوں میں سے کون سا درست ہے: ‏{وَإِنَّ الَّذِينَ أُورِثُوا الْكِتَابَ مِن بَعْدِهِمْ لَفِي شَكٍّ مِّنْهُ مُرِيبٍ} (سورۃ الشوریٰ، آیت 14)

دا بل یو دور پیل شوی دی ترڅو د سورت مرکزي موضوع مونږ ته په ښه توګه ذهن نشین کړي.

Yet another round is started to drive the central theme of the surah home to us:

دا هغه خدای دی چې حق یې په کتاب کې نازل کړی دی، او میزان یې هم نازل کړی دی. ستا څه پوهیږې، شاید قیامت نږدې وي.

It is God who has bestowed revelation from on high, setting forth the truth, and established the balance. For all you know, the Last Hour may well be near. Those who do not believe in it seek to hasten it, whereas the believers stand in awe of it and know it to be the truth.

هغه کسان چې د قیامت په اړه جدال کوي، ډېر لرې گمراهۍ ته ولاړ دي. الله تعالی د خپلو مخلوقاتو سره ډېر مهربان دی. هغه چاته چې وغواړي رزق ورکوي.

Those who argue about the Last Hour have gone far astray. God is most kind towards His creatures. He provides for whoever He will.

هغه زبردست، ډیر مهربانه دی. څوک چې د آخرت کرهڼه غواړي، موږ به د هغه کرهڼه زیاته کړو، او څوک چې د دنیا کرهڼه غواړي، موږ به یې له هغې څخه ورکړو، خو په آخرت کې به هغه ته هیڅ برخه نه وي.

He is the Powerful, the Almighty. To anyone who desires a harvest in the life to come, We shall grant an increase in his harvest; whereas to the one who desires a harvest in this world, We shall give a share of it, but he will have no share in the life to come. (Verses 17-20)

دا خدای دی چې خپل کتاب یې د حق د بیانولو لپاره نازل کړی، او هم هغه دی چې عدل یې مقرر کړی، او خپل کتاب یې د پخوانیو دینونو پیروانو تر منځ او هم د خلکو تر منځ د ټولو شخړو د قضاوت معیار ګرځولی دی. هغه ټول خپل احکام په حقیقي او دقیق عدل ولاړ کړي دي، چې د ارزښتونو، حقونو او عملونو د تولولو ترازو ته ورته دی. همدغه آیت د قیامت ساعت هم ذکر کوي، چې د قرآن کریم په یو عام ذکر شوي اصطلاح کې د قیامت ورځ ته اشاره ده. دا ذکر ډېر مناسب دی، ځکه دا هغه وخت دی چې د مطلق عدل پر بنسټ د وروستي قضاوت لپاره ټاکل شوی دی. د قیامت ساعت د هغه بڼې پورې اړه لري چې د انساني ادراک له رسا څخه بهر دی، له همدې امله هېڅوک نشي کولای په یقین سره ووايي چې دا به کله راځي.

It is God who revealed His book to set forth the truth, and it is He who ordained justice, making His book the criterion to judge in all disputes among the followers of earlier religions, as also in all disputes that arise between people. He based all His laws on true and accurate justice, which is comparable to a balance that weighs values, rights and actions. The same verse also mentions the Last Hour, which is a frequent Qur’anic reference to the Day of Judgement. Its mention is appropriate because it is the time set for the final judgement based on absolute justice. The Last Hour belongs to the realm that is beyond the reach of human perception. Hence, no one can be sure of when it is due:

دا بنسټیز حقیقت چې د سورت مرکزي موضوع ده، بیا د نورو بحث لپاره راځي.

The basic truth providing the central theme of the surah again comes in for further discussion:

آیا دوی د خدای لپاره شریکان لري چې د هغو په حکم هغه دین جوړ کړي چې خدای ېې اجازه نه ده ورکړې؟ که د قیامت د ورځې په اړه د خدای فیصله نه وای، نو دوی ترمنځ به ټول کار فیصله شوی وای.

Do they believe in alleged partners [of God] who ordain for them things which God has not sanctioned? Were it not for God's decree on the final judgement, all would have been decided between them.

ظالمانو ته دردناک عذاب انتظار کوي. ته به ظالمان وینې چې د هغو کارونو له امله ډېر ویرېږي چې کړي یې دي، او دا ویره په دوی باندې راتلونکې ده. او ته به هغه کسان وینې چې ایمان یې راوړی او نیک عمل یې کړي دي، چې د جنت د باغونو په شنو ښکلو ځمکو کې دي.

Painful suffering awaits the wrongdoers. You will see the wrongdoers full of fear on account of what they have done, which is bound to fall back on them. And you will see those who believe and do righteous deeds in the flowering meadows of the gardens of paradise.

دوی به د خپل رب په نزد هغه څه ولري چې غواړي. دا هغه لوی فضل دی. همدې فضل ته خدای خپلو هغو بندګانو ته زیری ورکوي چې ایمان لري او نیک عملونه کوي. ووایه: زه دې کار په بدل کې له تاسو نه هیڅ اجر نه غواړم، یوازې د خپلوانو سره د مینې یوه ورکړه ده.9

They will have whatever they wish from their Lord. This is indeed the supreme bounty. It is of this [bounty] that God gives good news to His servants who believe and do righteous deeds. Say: ‘No reward do I ask of you for this. It is only an act of affection due to kin.9

څوک چې نیکي کوي، موږ به یې ده لپاره زیاته کړو. بیشکه خدای ډیر بخښونکی، ډیر قدر کوونکی دی۔ (آیتونه ۲۱-۲۳)

Whoever does good, We shall increase it for him. God is Most- Forgiving, Most-Appreciative. (Verses 21-23)

سورت پخوا داسې بیان کړې وه چې هغه څه چې خدای د مسلمانانو د ټولنې لپاره مشروع کړي دي، هماغه دي چې هغه نوح، ابراهیم، موسیٰ او عیسیٰ ته سپارښتنه کړې وه. په بل عبارت، دا ټول د هغه څه په کې شامل دي چې خدای محمد ﷺ ته نازل کړي دي۔ په دې ځای کې سورت د منکرانو د عقیدو او عملونو په اړه داسې یوه پوښتنه راوړي:

The surah earlier stated that what God has legislated for the Muslim community is the same as He had enjoined on Noah, Abraham, Moses and Jesus. In other words, all this is embodied in what God revealed to Muhammad (peace be upon him). At this point, the surah employs a rhetorical question addressing the unbelievers' beliefs and practices:

یوں سورت دوبارہ اپنے مرکزی موضوع کے پیچھے کارفرما بنیادی حقیقت کی طرف اشارہ کرتی ہے:

Once more the surah refers to the basic fact behind its central theme:

دا وایي، «هغه د خدای په اړه دروغ جوړ کړی دی»؟ که خدای وغواړي، نو په زړه دې مهر کړي او ټول باطل له منځه وړي، او په خپلو خبرو حق ثابت کړي. هغه د خلکو د زړونو پټ شیان ښه پوهیږي۔ (آیت ۲۴)

Do they say, 'He has invented a lie about God?' If God so willed, He could seal your heart and blot out all falsehood, and establish the truth by His words. He has full knowledge of what is in people's hearts. (Verse 24)

دا آیت د منکرانو هغه آخری بهانه ځوابوي چې دوی د وحي د قبلولو د نه کولو لپاره وړاندې کوي: «آیا دوی وايي چې دا [محمد] د الله پر تړاو دروغ جوړ کړی دی؟» (آیت ۲۴) ایا دا هغه سبب دی چې دوی د پيغمبر ﷺ په منلو کې سستي کوي، دا ادعا کوي چې الله ده ته هيڅ شی نه دی نازل کړی؟ داسې ادعا ناسمه ده. الله تعالی به داسې کس ته اجازه نه ورکوي چې د هغه پر تړاو دروغ جوړ کړي او د ده څخه د وحي د ترلاسه کولو دعوی وکړي حال دا چې ده ترلاسه نه وي، پرته لدې چې هغه ته سزا ورنه کړي. هغه په اسانۍ سره د داسې کس زړه مهر کولای شي، دا چې هغه داسې څه ونه شي ويلای لکه قرآن. هغه دا هم کولای شي چې د داسې کس دروغ ښکاره کړي او حق ثابت کړي: «که الله وغواړي، نو ستا زړه به مهر کړي او ټول باطل به له مينځه يوسي، او حق به د خپلو کلماتو په واسطه ثابت کړي.» (آیت ۲۴) د محمد ﷺ ټولې فکرې الله ته معلومې دي، حتی له دې مخکې چې محمد ﷺ هغې ته خوله ورکړي: «هغه د خلکو د زړونو په حال باندې پوره پوهيږي.» (آیت ۲۴)

This verse tackles the last excuse the unbelievers offer to justify their attitude to revelation: “Do they say, 'He has invented a lie about God?'” (Verse 24) Is this why they do not believe the Prophet, claiming that God has not revealed anything to him? Such a claim is invalid. God would not allow anyone to fabricate lies about Him, claiming to receive revelations from Him when he does not, without taking that person to task. He is easily able to seal such a persons heart rendering him incapable of saying anything like the Qur’an. He is also able to expose the falsehood such a person says and establish the truth: “If God so willed, He could seal your heart and blot out all falsehood, and establish the truth by His words” (Verse 24) All Muhammad’s thoughts are known to God, even before Muhammad (peace be upon him) expresses them: “He has full knowledge of what is in people's hearts” (Verse 24)

دې وروستی عذر په دې ډول بې بنسټه او بې اساسه ثابتیږي. سربیره پردې، دا د خدای د پوهې سره هم ټکر کوي چې د هرچا د زړه خیالونه پوهیږي، د هغه د قدرت سره هم چې هغه څه ترسره کولی شي چې اراده یې وکړي، او د هغه د قانون سره هم چې پاتې دی، حق ثابتوي او ټول باطل له منځه وړي. نو د قرآن نازلول حقیقتاً له خدایه دی، او محمد ﷺ هغه څه وايي چې حق دي. له دې څخه بل ډول ادعا کول یوازې یوه دروغجنه تور تراشي ده، هغه تور چې په تېروتنه کې ډوب دی.