لکه څنګه چې مخکینۍ سورت، سورتِ الانعام یا (څارویان)، په مکه کې نازل شوی، دغه سورت هم په مکه کې نازل شوی دی۔

Like the preceding sūrah, al-An`ām, or Cattle, this sūrah2 was revealed in Makkah.

پس، د دې سورت اصلي موضوع ایمان دی، چې د مکې نازل شوو وحیو په ټولو برخو کې خپور دی.

Hence, its main subject matter is faith, which runs throughout Makkan revelations.

دا دواړه سورتونه چې په کومو ساحو کې کار کوي، دواړه ساحې يو له بل سره ډېرې توپیر لري.

But the two domains in which these two sūrahs work are widely different.

هر سورۀ قرآن کریم خاص کردار او ځانګړنې لري. دا سورت یو ځانګړی لاره غوره کوي، یو ځانګړی انداز کاروي او خپل موضوع په واضح ډول روښانه کولو لپاره یوه ځانګړې ساحه ځانته خاصوي. ټول قرآني سورتونه یو عام موضوع لري او یو عمومي هدف شریکوي. په دې حال کې هر یو خپلې ځانګړې ځانګړنې او بې ساري لاره لري. په دې اړه دوی د انسانانو سره ورته والی لري، چې ټول په ورته ځانګړنو او بیولوژیکي او فزیولوژیکي جوړښت شریک دي. سربیره پر دې، دوی د پای نه لرونکي تنوع ښې ښکاره کوي. په ځینو تفصیلاتو کې ممکن زموږ د دوی تر منځ ورته والی وګورو، مګر هر یو یې د خپل ځان لپاره ځانګړی نمونه جوړوي، کوم چې د ګډو انساني ځانګړنو نه نه وای، نو هر یو به یې په بشپړ ډول بې ساري کړی وای.

Every sūrah of the Qur’ān has its unique character and distinctive features. It adopts a special approach, uses a particular style and allows itself a specialized area in explaining its theme, making it clearly understood. All Qur’ānic sūrahs have a common theme and share in a common objective. Each, however, has its special characteristics and unique approach. They are similar, in this respect, to human beings who all share the same characteristics and biological and physiological constitution. Apart from that, they exhibit an endless range of variety. We may see similarities between them in certain details, but we find each of them making a special pattern of his or her own which would have made him or her absolutely unique, had it not been for common human qualities and characteristics.

ما د قرآن کریم سورتونه د دې رڼا په کې غور کړي او د هغو سره معامله کړې ده، ځکه چې د ډېر اوږد وخت لپاره مې له هغو سره "ژوند کړی" او هغه مې لوستي دي. په دې ترتیب سره زه د هرې سورت ځانګړتیاوې پیژندلی شوم. پایله دا ده چې زه د قرآني سورتونو کې د مختلفو نمونو له امله راځندې ډول ډول والی، د نږدې شخصي چلند له امله منسوب ملګرتیا، او هغه خوند چې همېشه نوی کېږي، ومومم. دا ټول سورتونه داسې ملګري دي چې ملګرتیا، مینه او خوند ورکوي. هر یو تاسو ته د ځانګړي والي د ښودلو لپاره بل سلسله الهامونه ورکوي. د یوې سورت سره له پیل تر پای پورې سفر کول د ډېرو نړیوالو ته کتل، د ډېرو حقایقو او ریښتیانو تفکر کول، د انسان د روح په ژورتیاوو کې ننوتل، او همدارنګه د کایناتو د لوی منظرونو تفکر کول پکې شامل دي. په هرحال، هر یو یو ځانګړی سفر دی چې یقیناً تاسو ته یو ځانګړی شی ورکوي.

I have reflected on, and dealt with, the Qur’ānic sūrahs in this light, after having ‘lived’ with them and recited them over a very long period of time. I have thus been able to identify the distinctive characteristics of each. As a result, I find in the Qur’ānic sūrahs a great variety resulting from different patterns, a friendliness which can be attributed to the close personal approach, and an enjoyment that is ever renewed. All of these sūrahs are friends imparting an air of friendliness, love and enjoyment. Each gives you a different set of inspirations to impress on you its uniqueness. To take a journey with a sūrah from beginning to end involves looking at a great many worlds, contemplating a large number of facts and truisms, and delving into the depths of the human soul as well as contemplating the great scenes of the universe. However, each is a special journey that is bound to give you something unique.

جیسا چې مخکې ویل شوي، دا سورت او دمخه سورت دواړه د ایمان موضوع لري. مګر سورۃ الانعام، چې دمخه ده، د ایمان ماهیت او جوهر بیانوي. دا د جاهلیت سره، یعنی هغه حالت سره چې په هغه وخت کې په عربستان کې حاکم و، او همدارنګه د هرې ټولنې هر ډول جاهلیت سره، داسې مقابله کوي لکه څوک چې حق پیژني او هغه ته بلنه ورکوي. په دې مقابله کې سورت د کائنات هغه ټول الهام بخښونکي نښې کاروي چې موږ ټول چاپیره لرو. دا نښې مخکې په تفصیل سره بحث شوي دي.3

As has already been said, the subject matter of both this sūrah and the preceding one is faith. However, the preceding Sūrah, Cattle or al-An`ām, outlines the nature and essence of faith. It confronts the jāhiliyyah, or the state of ignorance which prevailed in Arabia at the time, as well as every type of jāhiliyyah, in any community, with the attitude of a person who knows the truth and advocates it. In this confrontation, the sūrah makes use of all inspiring indicators available all around us in the universe. These have already been discussed in detail.3

پر بل لاس، دا سورت د ایمان هماغه پوښتنه په بالکل بل ډول طریقه سره بیانوي. دا د انساني تاریخ په پراخه منظره کې د ایمان مسئله راوړي. دا د انسان هغه سفر پیل کوي چې په آسمان کې شروع کیږي او بیرته هم هلته رسیږي. د دې لوی لاره په اوږدو کې موږ د ایمان کاروان ګورو، چې د حضرت آدم (علیه السلام) څخه پیل کیږي او تر ټولو وروستي نبي او رسول، محمد ﷺ پورې رسیږي. دا کاروان د ایمان بیرغ پورته کوي او د انساني تاریخ په اوږدو کې دا اعلان کوي چې د انسان د خوښۍ یوازینۍ لاره دا ده چې خلک د خدای د وحدانیت پر بنسټ ایمان اختیار کړي. سورت بیانوي چې په تاریخ کې د مختلفو دورو خلکو دې غږ ته څه ډول غبرګون وښود، د دې کاروان مشرانو دا پیغام انسانانو ته څنګه ورساوه، او دوی له څه ډول ځوابونو سره مخ شول. همدارنګه بیانوي چې واکمن طبقو د مخالفت کومې لارې غوره کړې، او د مؤمنانو کاروان له دوی څخه څنګه تېر شو او خپله لاره یې ادامه ورکړه. دا سورت په دې ژوند کې د ایمان د مخالفینو انجام، او په آخرت کې د مؤمنانو او کافرانو مختلف برخلیکونه هم بیانوي.

On the other hand, the present sūrah adopts a totally different approach as it discusses the same question of faith. It provides for it with the panoramic setting of human history. It starts with mankind’s journey as it begins in heaven and where it aims to return. Along this great expanse, we see the procession of faith starting with the Prophet Adam (peace be upon him) to the last of all prophets and messengers, Muhammad (peace be upon him). The procession holds the banner of faith and advocates, throughout human history, that the only way to human happiness is for people to adopt the faith based on God’s oneness. The sūrah outlines what reception this call received in different periods of history; how the leaders of this procession put the message across to mankind, and the responses they received; how the people in power went about conducting their campaigns of opposition and how the procession of believers brushed them aside and went along its way. This sūrah also portrays the fate that befell opponents of faith in this life and the different destinies in the hereafter of both believers and unbelievers.

دا سورت د ایمان تاریخ یا د انسان د لومړنیو سرچینو څخه تر پای پورې د هغه د بیرته راګرځیدو سفر په کیسه ډول نه بیانوي. بلکه دا یې د جاهلیت سره د جګړې په توګه پیشکش کوي، هغه جهالت او ناپوهي د حالت په توګه چې افرادو او ټولنو باندې اغیزه کوي.

The sūrah does not present the history of faith or the journey of mankind from its first origins to its ultimate return in story fashion. Rather, it presents it as a battle with jāhiliyyah, the state of ignorance that affects individuals and communities.

لهذا، فإن موضوعها يُقدَّم في مشاهد ومواقف، تُرينا جماعةً حيّةً تقف في مواجهة القرآن. ولذلك يواجه القرآنُ تلك الجماعةَ بهذه القصة الطويلة، مُشيرًا إلى العِبَر التي ينبغي استخلاصها منها، ومُذكِّرًا ومُحذِّرًا الناسَ، ومُشرِكًا إياهم في معركة حقيقية. ومن هنا فإن التعليقات التي تُقدَّم بعد كل مرحلة مهمة إنما تُوجَّه في المقام الأول إلى أولئك المحاربين الأوائل، وكذلك إلى جميع الناس الذين يتخذون الموقف ذاته من الإيمان في كل جيل قادم.

Hence, its theme is presented in scenes and attitudes, showing us a living community standing in opposition to the Qur’ān. The Qur’ān, therefore, confronts that community with this long story, pointing out the lessons to be drawn from it, reminding and warning people, and engaging them in a real battle. Hence, the comments given after every important stage are addressed in the first instance to those first combatants, as also to all people who adopt the same attitude to faith in every future generation.

قرآن کریم کوئی قصہ محض اس لیے بیان نہیں کرتا کہ موجود حالات سے نمٹنے کا ذریعہ بنائے۔ وہ کوئی حق بات صرف اس لیے بیان کرتا ہے کہ کسی باطل کو دور کرے۔ وہ ایک زندہ ماحول کے اندر عملی تدابیر اختیار کرتا ہے۔ نہ وہ علمی مقاصد کے لیے کوئی مقدمہ قائم کرتا ہے، اور نہ فکری لذت کے لیے کوئی قصہ سناتا ہے۔

The Qur’ān relates a story only to use it as a means of dealing with an existing situation. It only states a truth in order to remove a falsehood. It takes practical measures within a living environment. It neither makes a premise for academic purposes, nor relates a story for intellectual pleasure.

په دې سورت کې موږ ګورو چې د هغې په تفسیر کې یوا خوا د یادونو او ډارونو ته ځانګړې ټینګار شوی دی، او بلا خوا د انسان د سفر په پیل او پای کې. دا سورت د نوح، هود، صالح، لوط او شعیب د قومونو احوال بیانوي، خو د موسی د تاریخ بیان یې ډیر اوږد او په زیات ټینګار سره راوړی دی.

In this sūrah we note that, in its comments, it lays special emphasis on reminders and warnings on the one hand, and on the starting and finishing lines in the human journey on the other. It gives accounts of the peoples of Noah, Hūd, Şāliĥ, Lot and Shu`ayb, but treats the history of Moses at much greater length and with stronger emphasis.

دا ټول د هغه څه لپاره مقدمه ده چې د انسانی ژوند د پیدایښت، د هغه د پیل ټکي او د هغه د اوږدې سفر د پیل ځای بیانول دي. سورت په همدې ټکي ټینګار کوي. دا ټکی هم د یادونې او خبرداری په توګه کاروي، او هر هغه عنصر کاروي چې د انساني شعور پر یوه پیاوړې تار ږغ کوي. (آیتونه ۱۱-۲۵)

All this is preliminary to giving an account of how human life came into being, showing its starting point and where it began its long journey. The sūrah concentrates on this point. It also uses it by way of reminder and warning, utilizing every element that strikes a strong note in human consciousness. (Verses 11-25)

په دې ابتدائي منظر کې د سفر ټول انجام او د مسافرانو قسمتونه بیان شوي دي. موږ د هغې لویې جګړې پیل ګورو چې د ټولې انسانیت او د دوی د ښکاره دښمن ترمنځ پرته له کوم وقفې دوام لري. موږ د انسان کمزورۍ هم ګورو او دا هم چې شیطان څنګه د دې کمزوریو څخه ګټه پورته کوي. له همدې امله سورت دې منظر څخه د اوږدو تبصرو لپاره کار اخلي، او انسانان خبرداری ورکوي چې هماغه دامچ ته مه ښکته کیږئ چې دښمن یې د دوی د لومړنیو پلرونو لپاره اېښی وو. همدارنګه د دې منظر په رڼا کې، چې په هغې کې شیطان د آدم او حوا ترڅنګ ولاړ ښکاري او د دې لومړني مخامخ کېدو پایلې، سورت خپلې یادونې ټولو انسانانو ته وړاندې کوي او خبرداری ورکوي چې د همدې انجام لوري ته مه ځي.

In this starting point scene, the entire outcome of the journey and the destinies of the travellers are outlined. We see the making of the great fight, which continues with no respite, between all mankind and their declared enemy. We also see man’s weaknesses and how Satan tries to exploit these. Therefore, the sūrah uses this scene to provide long comments, warning human beings against falling into the same trap set for their first parents by their avowed enemy. Also, in the light of this scene in which we see Satan standing face to face with Adam and Eve, and the results of this first encounter, the sūrah addresses its reminders to all mankind, warning people against heading to the same fate.

د آدم اولادو! مونږ تاسو ته جامې راکړې چې ستاسو شرمي ځایونه پټې کړئ او د زینت لپاره هم، مګر د تقوا جامه تر ټولو ښه ده. دا د خدای د نښو څخه دی، شاید چې دوی نصیحت واخلي. د آدم اولادو! شیطان دې تاسو داسې فریب ورنکړي لکه څنګه چې هغه ستاسو د مور او پلار (آدم او حوا) ځای پریږدل د جنت څخه وکړل، هغه د دوی څخه جامې لرې کړې چې دوی ته د دوی شرمي ځایونه وښيي. په حقیقت کې هغه او د هغه قبیله تاسو ګوري له هغه ځایه چې تاسو هغوی نه ويني. ﷺ

Children of Adam, We have sent down to you clothing to cover your nakedness, and garments pleasing to the eye; but the robe of God- consciousness is the finest of all. In this there is a sign from God, so that they may reflect. Children of Adam, do not allow Satan to seduce you in the same way as he caused your [first] parents to be turned out of the Garden. He stripped them of their garment in order to make them aware of their nakedness. Surely, he and his tribe watch you from where you cannot perceive them.

په دې چې مسافران خپل اوږد سفر پیل کړي؛ مخکې له دې چې د خدای پیغمبر دوی ته لارښوونه وکړي؛ مخکې له دې چې د آدم او حوا او د دوی د لومړۍ تجربې وروسته د ایمان د تاریخ تفصیلات بیان شي؛ سورت د ټول سفر د پای یو منظر وړاندې کوي. دا طریقه په قرآن کې ډیره کارول کېږي: د سفر دوه پایې په تقابل کې ایښودل کېږي، د دنیا په ژوند او د راتلونکي ژوند په ژوند کې، او دا ښیي چې دا یو نه ټوټیدونکی سفر دی.

Before the travellers set out on their long journey; before God’s messenger provides them with guidance; before giving any details of the history of faith after Adam and Eve and their first experience; the sūrah provides a scene of the ultimate end of the entire journey. This method is often used in the Qur’ān: the two ends of the journey are set in contrast, in the life of this world and in the life to come, showing it to be one uninterrupted trek.

دلته د قیامت د ورځې له ډیرو بډایو او تفصیلي انځورونو څخه یو انځور راځي چې قرآن کریم یې بیانوي. دا انځور د پیښو یوه اوږده لړۍ انځوروي او هغه خبرې اترې بیانوي چې هلته کیږي. دا انځور داسې وخت راځي چې د انسان له جنت څخه د ښکته کیدو او د خدای د هغه خبرداری څخه وروسته دی چې انسانان د شیطان د وسوسو پر اوریدو خبرداری ورکوي، او دا د هغو خبرو تصدیق دی چې د خدای رسولانو خپلو قومونو ته کړي دي. په دې ډول، هغه کسان چې د شیطان اطاعت کوي او د هغه حکم منې، د جنت ته د ننوتو څخه منع دي، لکه د دوی لومړني پلرونه چې شیطان د جنت څخه وشړل. په مقابل کې، هغه کسان چې د خدای اطاعت کوي او له شیطان څخه مخ اړوي، د خپل اوږد سفر وروسته جنت ته بیرته راګرځول کیږي. دا انځور دومره اوږد دی چې دلته د پیش‌خبرې په توګه نه شي راوړل کیدای، مګر موږ به یې په خپل مناسب ځای کې په تفصیل سره وڅیړو.

Here we have one of the richest and most detailed scenes of the Day of Resurrection given in the Qur’ān. The scene portrays a long succession of images and gives details of dialogues that take place then. This scene, occurring as it does immediately after man’s fall from heaven and God’s warning to mankind against listening to Satan’s promptings, serves as a confirmation of what God’s messengers have said to their peoples. Thus, those who obey Satan and do his bidding are forbidden admission into heaven, just like their first parents who were turned out of heaven by Satan. By contrast, those who obey God and turn their backs on Satan are returned to heaven after their long journey. The scene is too long to be quoted here in the Prologue but we will be discussing it in detail at its appropriate place.

بااوسه، سورت دا منظر د هغو کسانو د خبرداری لپاره هم کاروي چې د قرآن کریم منکر دي او د معجزو غوښتنه کوي ترڅو دا ومني چې دا د خدای کلام دی. دا سورت دوی ته د یوې ډیرې بدبختانه پای څخه خبرداری ورکوي۔ (آیتونه ۵۲-۵۳)

Nonetheless, the sūrah also uses this scene to warn those who disbelieve in the Qur’ān, requiring miracles so that they can accept that it is God’s word. It warns them against a greatly miserable end. (Verses 52-53)

دا سفر دوام کوي او کیسه پرمخ ځي. د ایمان هغه اوږد لړۍ، چې د خدای پیغمبرانو یې جوړه کړې، د ځان لارې ورکو انسانانو ته په مینه سره غږ کوي، دوی ته د حق یادونه کوي او هغه لاره چې یقیني تباهي ته وړي، له هغې خبرداری ورکوي. خو هغه کسان چې په ګمراهۍ کې ژور دي، دا مینه‌ناکه بلنه لومړی په رد سره، بیا په زور، ځورونې او ظلم سره ځوابوي. کله چې د خدای پیغمبران د یادونې او خبرداری خپل دندې پوره کړي، د خپلو قومونو له مخالفت او ځورونې سره مقابله کړي، وروسته بیا له دې ځایه لیري شي او د ایمان سره خپله وفاداري اعلان کړي، نو خدای پخپله د جګړې د چلولو واګې په لاس اخلي.

So the journey continues and the story unfolds. The long line of noble advocates of faith, formed by God’s messengers, call out with compassion to erring mankind, reminding them of the truth and warning them against following a course that is certain to lead to ruin. But those who are deep in error confront this compassionate address with rejection at first and later with force, persecution and tyranny. When God’s messengers have fulfilled their duties of reminding and warning, standing up to opposition and persecution by their peoples, ultimately moving away and declaring their allegiance to faith, God Himself takes over the conduct of the fight.

دا سورت د پیغمبرانو نوح، هود، صالح، لوط او شعیب د قصو او د هغوی د قومونو حالات بیانوي. دوی ټول یوه نه بدلیدونکې حقیقت وړاندې کړ: «ای زما قومه! یوازې الله عبادت وکړئ؛ ستاسو لپاره د هغه پرته بل هیڅ معبود نشته.» (آیتونه ۵۹، ۶۵، ۷۳، ۸۵) د هغوی قومونو له دوی سره جګړه وکړه او د خدای د یووالي او د کائناتو د یوازینی رب په مفهوم یې انکار وکړ. دوی دا هم حیرانه وو چې خدای ولې انسانان پیغمبران استوي. ځینو دا استدلال کاوه چې دین د خلکو د ژوند یا د مالي او سوداګریزو معاملو له تنظیم سره هیڅ تړاو نه لري. دا خبره د ډیرو پېړیو له تېریدو سره سره د نن ورځې ځینې خلک هم تکراروي. دوی خپل پخوانی، نادان او بې ګټې استدلال «لیبرالیزم» او «پرمختګ» بولي. د هرې قصې په پای کې سورت هغو کسانو انجام ښيي چې د خدای پیغام یې رد کړ.

The sūrah gives accounts of the prophets Noah, Had, Şāliĥ, Lot and Shu`ayb with their respective communities. They all present one never-changing truth: “My people, worship God alone: you have no deity other than Him.” (Verses 59, 65, 73, 85) Their peoples argued with them, rejecting the very concept of God’s oneness and His being the only Lord in the universe. They also wondered about God sending human messengers. Some of them argued that religion had nothing to do with people’s lives or with the regulation of financial and business transactions. This is echoed by some people in today’s jāhiliyyah, despite the passage of many centuries. They describe their old, ignorant and futile argument as `liberalism,’ and `progress’. At the end of each account, the sūrah shows the fate of those who rejected God’s message.

کله چې موږ دا قصې په دقت سره وګورو، نو دا نه شو ګوښه کولای چې ټول پیغمبران خپلو قومونو ته یو شان خبرې کړې دي: «ای زما قومه، یوازې الله ته عبادت وکړئ، ستاسو لپاره له هغه پرته بل معبود نشته.» هر پیغمبر دغه بنسټیز حقیقت خپل قوم ته د یوه مهربان او ریښتونی مشاور په ډول وړاندې کوي، چې د خپل قوم لپاره هغه حتمي هلاکت ته اندیښمن وي چې دوی یې له پامه غورځولي دي. د دې څخه هیڅ یو ... Note: the Qur'an verse marker and the source reference (Al-A`rāf, PROLOGUE 9) are left as in the original and were not translated into Pashto.

سورت بعد ازاں موسیٰ علیہ السلام کا قصہ بیان کرتی ہے، پہلے فرعون کے ساتھ موسیٰ کے درمیان پیش آنے والے واقعات کا ذکر کرتی ہے، پھر موسیٰ کو اپنی ہی قوم، بنی اسرائیل، کے خلاف جو جدوجہد کرنی پڑی اس کا تفصیلی بیان کرتی ہے۔ اس سورت میں مذکور موسیٰ کا تاریخی بیان قرآنِ مجید میں کسی بھی دوسری سورت میں دیے گئے اس کے بیان سے طویل اور مفصل ہے۔ یہ بات یاد رکھنی چاہیے کہ موسیٰ کے قصے کے بعض واقعات قرآنِ مجید میں کئی مقامات پر آئے ہیں، اور کئی دیگر سورتوں میں اس کا مختصر حوالہ بھی دیا گیا ہے۔ قرآن میں سب سے زیادہ بار ذکر کیا جانے والا قصہ یہی ہے۔ اس خاص قوم کی تاریخ کی تفصیلات قرآن میں شاید انہی وجوہات کی بنا پر دی گئی ہیں جو ہم پہلے بیان کر چکے ہیں۔ آئیے ان مقاصد کو یہاں ایک بار پھر یاد کر لیں:

The sūrah then moves on to relate the story of Moses, giving first an account of the events that took place between Moses and Pharaoh, before it gives a detailed account of the struggle Moses had to undertake against his own people, the Children of Israel. The history of Moses related in this sūrah is the longest and most detailed of any account given of it in any other sūrah. It should be remembered that certain episodes of the story of Moses are given in many places in the Qur’ān, in addition to brief references to it in several other sūrahs. It is the story mentioned most frequently in the Qur’ān. The great details of the history of this particular nation are perhaps given in the Qur’ān for the reasons we have already outlined. Let us remind ourselves of these purposes here:

ایو هدف د بنی اسرائیلو سره تړاو لري، ځکه دوی وو چې لومړی د اسلامي پيغام سره د بدو نيتونو، توطئو او ښکاره جګړې په ډول مخ شول، هم په مدينه کې او هم د ټول عربي جزيرې په کچه. د دوی دښمني داسې وه چې د اسلام د پيغام له ابتدايي ورځو پورې ور رسيږي. دوی وو چې په مدينه کې منافقت ته هڅه ورکوله او منافقينو ته يې د اسلام او مسلمانانو په وړاندې د توطئو لپاره وسايل برابرول. دوی مشرکو عربانو ته هم هڅوله چې د مسلمانانو ټولنې سره جګړه وکړي او ورسره يې فعاله مرسته کوله. همدارنګه دوی وو چې د مسلمانانو ټولنې په وړاندې د درواغو خبرو جګړه پيل کړه، د مسلمانو مشرتابه په اړه يې په ټولنه کې شکونه او ګومانونه پيدا کول او د اسلامي عقيدې په اړه يې تحريفونه خپروول، مخکې له دې چې ښکاره جګړې ته مخ شي. نو اړينه وه چې دوی د مسلمانانو ټولنې ته وښودل شي، ترڅو ټولنه خپل دښمنان وپيژني: د دوی ماهيت، تاريخ، ميتودونه او وسايل، همدارنګه د هغې جګړې ماهيت چې ټولنې ته د دوی په وړاندې کول پکار وو.

One purpose relates to the fact that the Children of Israel were the first to confront the Islamic message with wicked designs, plots and open warfare both in Madinah and the whole of Arabia. Their hostile attitude could be traced back to the very early days of the Islamic message. It was they who encouraged and nurtured hypocrisy and the hypocrites in Madinah, providing them with the means to scheme against Islam and the Muslims. They also incited the pagan Arabs to fight the Muslim community and gave them their active support. It was they who started the war of false rumours against the Muslim community raising among them doubts and suspicions about the Muslim leadership and circulating distortions of the Islamic faith before they confronted the Muslim community in open warfare. It was necessary, therefore, to expose them to the Muslim community so that it knew its enemies: their nature, history, methods and means as well as the nature of the battle it had to fight against them.

موسی (علیہ السلام) فرعون او د هغه د قوم مشرانو ته مخ اړوي او دا حقیقت اعلانوي چې هغه، یعنې موسی، د الله تعالی د رسول دی، هغه رب چې د ټولو عالمینو رب دی: «موسیٰ وویل:

Moses (peace be upon him) faces Pharaoh and the chiefs of his people, declaring the fact that he, Moses, is a Messenger of God, the Lord of all the worlds: “Moses said:

«ای فرعون، زه د ټولو عالمونو د رب له لوري پیغمبر یم، او د خدای په اړه له حق پرته بل څه نه وایم. زه تاسو ته ستاسو د رب له لوري روښانه دلیل راوړی یم. نو بنی اسرائیل زما سره ولیږه.»” (آیتونه ۱۰۴-۱۰۵) همدا حقیقت فرعون ته هغه وخت هم ښکاره کیږي چې موسی د فرعون د جادوګرو سره په مقابله کې بریالی کیږي، او جادوګر د خدای د یووالي منلو اعلان کوي: «جادوګر سجده کې راولوېدل او وې ویل:

‘Pharaoh, I am a Messenger from the Lord of all the worlds, and may say about God nothing but the truth. I have come to you with a clear evidence from your Lord. So, let the Children of Israel go with me.’” (Verses 104-105) The same fact is driven home to Pharaoh when Moses wins the confrontation with Pharaoh’s sorcerers and they declare their acceptance of God’s oneness: “The sorcerers fell down prostrating themselves, and said:

«موږ د ټولو عالمونو رب ته، د موسیٰ او هارون رب ته ایمان لرو۔» (آیتونه ۱۲۰-۱۲۲)

`We believe in the Lord of all the worlds, the Lord of Moses and Aaron.” (Verses 120-122)

یو ځل کله چې فرعون دوی ته سخته سزا ورکولو ګواښ وکړ، نو دوی خپل رب ته مخه کړه او ښکاره یې کړه چې دوی به تل په ژوند، مرګ او راتلونکي ژوند کې هم خپل رب ته رجوع کوي: «دوی وویل: ‹بې شکه موږ خپل رب ته راګرځېدونکي یو. ته موږ څخه یوازې په دې کین اخلې چې موږ د خپل رب نښو ته ایمان راوړی، کله چې هغه موږ ته وښودل شوې. اې زموږ رب! موږ ته په سختۍ کې زیات صبر راکړه، او موږ داسې حال کې مړه کړه چې ستا تابع (مسلمانان) وو.›» (آیتونه ۱۲۵-۱۲۶)

Again when Pharaoh threatens them with severe punishment, they turn to their Lord and declare that they will always turn to Him in life, death and future life: “They replied: `To our Lord we shall indeed return. You want to take vengeance on us only because we have believed in the signs of our Lord when they were shown to us. Our Lord, grant us abundance of patience in adversity, and let us die as people who have surrendered themselves to You.’” (Verses 125-126)

جب موسیٰ علیہ السلام اپنی قوم کو اُن کا دین سکھاتے ہیں تو ہم بار بار دیکھتے ہیں کہ وہ اُنہیں یہ بات واضح کرتے ہیں کہ اُن کا حقیقی رب کون ہے۔ یہ اُس وقت کی بات ہے جب فرعون اُنہیں عمومی ظلم و ستم کی دھمکی دیتا ہے، اور پھر بعد میں جب وہ راہ سے بھٹک جاتے ہیں اور فرعون سے نجات پانے کے بعد اُن سے کہتے ہیں کہ ہمارے لیے بھی ایک معبود بنا دو، جیسے اُن لوگوں کے معبود ہیں جن کے پاس سے وہ گزرے۔ (آیات ۱۲۸-۱۲۹ اور ۱۳۸-۱۴۰) قصے کے اندر آنے والے یہ قرآنی بیانات حضرت موسیٰ علیہ السلام کے لائے ہوئے دین کی حقیقی نوعیت اور اُس سے پیدا ہونے والے عقائد کی نوعیت کی تصدیق کرتے ہیں۔ یہی وہ عقائد ہیں جن کی طرف اسلام دعوت دیتا ہے اور جنہیں ہر آسمانی پیغام نے پیش کیا ہے۔ مزید برآں، یہ قرآنی بیانات تاریخِ ادیان کے مغربی "ماہرین" کے پیش کردہ نظریات کے بطلان اور اُن کے طریقۂ کار اور مفروضات کو اپنانے والوں کی غلطی کو ثابت کرتے ہیں، جو انسانی ایمان کے ارتقاء سے متعلق ہیں۔

دا قصه همدا راز بیانوي چې خدای د فرعون د قوم پر سر یو شمېر ازمېښتونه راولېږل، او د مختلفو ډولونو سختۍ یې پرې راوستې. په دې هم، دوی د خدای د پيغام له رد کولو څخه لاس نه اخلي، او د هرډول بهانو او عذرونو په جوړولو بوخت پاتې کېږي. په پای کې، هلاکت دوی ته رسېږي۔ (آیتونه ۱۳۰-۱۳۶)

The story also relates how God subjected Pharaoh’s people to several trials, allowing different types of hardship to afflict them. Nevertheless, they persist in their rejection of God’s message, making all types of excuses. Eventually destruction befalls them. (Verses 130-136)

په دې برخه کې موږ دا وینو چې ظلم خپل باطل څومره ټینګ او دوام لرونکی ساتي، او د هغه پیغام په وړاندې چې د ټولو عالمینو د رب ‘‘خدای’’ حاکمیت اعلانوي، په ټول قوت مقاومت کوي. دا ظالم پوهیږي، په بشپړ یقین سره، چې دا پیغام د دوی د مقام لاندې کوي. په حقیقت کې، دا د دوی د داسې مقام ادعا نه مني. ظلم به هیڅکله د خدای د وحدانیت یا د ټولو عالمینو د ربوبیت اعلان ونه منې، پرته لدې چې دا خبرې خپل حقیقي معنا له لاسه ورکړي او یوې بې ارزښته خبرې ته واوړي. په داسې حال کې دوی د ظلم لپاره هیڅ ګواښ نه جوړوي.

In this passage we realize how adamantly and persistently tyranny clings to its falsehood, resisting with all its might the message declaring God’s Lordship over all the worlds. These tyrants realize, with perfect certainty, that such a message undermines their position. Indeed, it does not recognize their claims to such a position. Tyranny will never allow the declaration of God’s oneness, or His Lordship over all the worlds, unless these words lose their true meaning, becoming mere words of little significance. In such a situation, they represent no threat to tyranny.

په بل اړخ، کله چې یوه ډله دا خبرې قبوي او په دې ټکو باندې د دوی په حقیقي معنا کې ځان ژمن کوي، ظلم او ستم دا برداشت نه کوي. هغه سمدستي د دې ډلې له خطر څخه خبر کیږي، هغه خطر چې د ده غصب شوي واک ته یې ګواښ جوړوي، هغه واک چې په دې سبب د خپلو رعیتو باندې حاکمیت او ربوبیت کوي. له همدې امله فرعون دا نه شو زغملای چې موسیٰ علیه السلام د ټولو عالمانو پالونکي خدای ته د ایمان دعوت وکړي، یا جادوګر د هغه په ایمان ږغ پورته کړي. هغه او د هغه مشران د دې حق څخه انکار ته دوام ورکړ، کله چې نښې وښودل شوې، او بیا کله چې یو وروسته بل د مختلفو ډولونو سختۍ ورباندې راغلې. د دوی لپاره دا ټول شیان د دې څخه اسانه وو چې د ټولو عالمانو د رب په توګه خدای ومني، ځکه چې دا به د دوی د غصب شوي واک پای ته رسولو.

On the other hand, when a group of people adopt these words and take them seriously, in their true meaning, tyranny will not tolerate them. It immediately realizes the threat they represent to its usurped authority which enables it to exercise sovereignty and lordship over its subject people. Thus, Pharaoh could not tolerate that Moses should advocate faith in God, the Lord of all the worlds, or that the sorcerers should declare their belief in Him. He and his chiefs persisted with their rejection of this truth when signs were shown to them, and then when different types of hardship afflicted them, one after another. To them, all this was easier to tolerate than to acknowledge God as the Lord of all the worlds, because that would have ended their usurped authority.

دا د موسی علیه السلام قصه په ډیر تفصیل سره یو بل مقصد لپاره ورکړل شوې ده. دا د ایمان او کفر طبیعت بیانوي، ځکه چې دا د هغې تاریخ شخصیتونو او پېښو کې ښکاره کېږي. دا قصه د بنی اسرائیلو د هغه میثاق په منلو د منظر سره پای ته رسېږي، وروسته له هغې چې دوی د خدای د قدرت هغه ضربې ولیدې چې څنګه راځي. وروسته له دې د انسان د طبیعت هغه لوی منظر راځي چې دا انسان د خدای سره خپل میثاق کوي. بیا داسې منظر راځي چې هغه شخص بنیي چې دغه میثاق ماتوي، ځکه چې هغه د خدای وحیانې زده کولو وروسته پرې ږدي. دا ډېر زورور منظر دی چې له دې ډول کړنلارې څخه د خبرداری لپاره راځي. د دې منظر وروسته یو تبصره راځي چې د الهي هدایت طبیعت او د کفر طبیعت بیانوي، او دا واضح کوي چې کفر د انسان د ادراک د قوو ناکامي ده، چې د بشپړ هلاکت لامل کیږي. (آیتونه ۱۷۱-۱۷۹)

This story of Moses is given in such detail for another purpose. It depicts the nature of faith and unbelief as reflected by the personalities and events of that history. It concludes with the scene of accepting the covenant of the Children of Israel after they have witnessed how God’s might strikes. This is followed by the great scene showing human nature making its covenant with God. We then have a scene showing the one who reneges on this covenant as he discards God’s revelations after he has learnt them. It is a very powerful scene serving to warn against such a line of action. A comment follows this scene describing the nature of divine guidance and the nature of unbelief, making clear that the latter indicates a failure of man’s faculties of perception, leading to utter ruin. (Verses 171-179)

سورت بیا د مکې هغو مشرکانو ته اړوي چې د اسلام د پیغام حقانیت یې انکار کاوه، د خدای نومونه یې بدلول او د خپلو باطلو معبودانو لپاره نوي نومونه جوړول. دا سورت هغوی ته خبرداری ورکوي چې د خدای له عذاب څخه ځان وساتي. همدارنګه هغوی ته دعوت ورکوي چې د هغه پیغمبر ﷺ مقام په ژوره او روښانه توګه وڅیړي چې هغوی یې د خدای د هدایت د منلو ته رابللي. کله چې دوي دا کار وکړي، باید خپل تعصبات لرې کړي چې د دوی د دې باعث کیږي چې پیغمبر ﷺ ته د دیوانګۍ تور ولګوي. دوي باید د آسمانونو او ځمکې پاچاهیو ته وګوري او هغه څه وګوري چې په کې د خدای د هدایت د حقانیت نښې شتون لري. یوه یادونه هم اضافه شوې چې دوي ته د مرګ یادونه وکړي چې شاید دوی ته په داسې حال کې راشي چې دوي هیڅ خبر نه وي. (آیتونه ۱۸۰-۱۸۶)

The sūrah then turns to the unbelievers in Makkah who were denying the truth of the message of Islam, distorting God’s names in order to coin up names for their false deities. It warns them against suffering God’s punishment. It also invites them to reflect deeply and clearly on the status of God’s Messenger who called on them to follow divine guidance. When they do so, they should remove their prejudices that cause them to accuse the Prophet of madness. They should contemplate the kingdoms of heaven and earth and what they contain of pointers to the truth of divine guidance. A touch is added reminding them of death that could come when they are totally unaware. (Verses 180-186)