دې سورت کې د موسیٰ او فرعون قصه او د فرعون د پای انجام بیان شوی دی۔ دا قصه هغو مؤمنانو ته امید ورکوي چې په دنیا کې ځورول کیږي، لکه څنګه چې په هغه وخت کې په مکه کې د مسلمانانو یوه کوچنۍ ډله ځورول کیده۔ دا قصه د مغرور ظالمانو د هلاکت انځور هم کوي، چې رویه یې په اصل کې د مکې د مشرکانو د رویې سره ورته وه۔

The sūrah has given us an account of Moses and Pharaoh and the latter’s ultimate end. It gives hope to the believers suffering persecution in the world, as were the small group of Muslims in Makkah at the time. The story also portrays the destruction of arrogant tyrants whose attitude was basically similar to that of the idolaters in Makkah.

سورت اوس د ابراهیم علیه السلام او د هغه د قوم په اړه خبرې کوي. پیغمبر ﷺ ته امر کېږي چې دا قصه کافرانو ته بیان کړي. ځکه دوی ځان د ابراهیم د میراث ساتونکي بولل، په دې دلیل چې د هغه زوړ دین ته پابند دي، پداسې حال کې چې خپل عبادت یې ډیرو معبودانو ته وقف کړی و. بلکې دوی لا هم زیات وکړل، د مقدس مسجد (کعبې) په داخل کې یې بتان کېښودل، هغه مسجد چې ابراهیم علیه السلام د خدای د وحدانیت پر بنسټ د پاک دین د پیروانو د مرکز په توګه جوړ کړی و. پیغمبر ﷺ ته دا لازمه ده چې ابراهیم علیه السلام کیسه دوی ته وښيي، تر څو دوی پوه شي چې د دوی ادعا سمه ده که نه.

The sūrah now moves on to tell us about Abraham and his people. The Prophet (peace be upon him) is ordered to relate this story to the unbelievers. For they claimed to be the custodians of Abraham’s heritage in so far as they followed his old faith, even though they addressed their worship to multiple deities. Indeed, they went even further, placing idols in the Sacred Mosque built by Abraham as a focus for the followers of the pure faith based on God’s oneness. The Prophet is required to tell them Abraham’s story so that they know whether their claims are right or not.

په دې سورت کې تاریخي کیسې د هغو په تسلسلي ترتیب سره نه دي راوړل شوي، ځکه دا سورت یوازې د هغو درسونو سره مینه لري چې له دې کیسو څخه اخیستل کیږي. په سورت الأعراف کې، برعکس، د دې تاریخي لړۍ مهمه ده چې څنګه قومونو واک ترلاسه کړ، او د آدم علیه السلام راهیسې د خدای د رسولانو تسلسل ټینګار غوښتی. له همدې امله، هلته د پخوانیو پیغمبرانو کیسې د سخت تسلسلي ترتیب سره راغلې، له هغه ځایه پیل کیږي چې انسان له جنت څخه ځمکې ته راښکته شو او د انسان ژوند په ځمکه پیل شو.

In this Sūrah, historical accounts are not given in their chronological order, because it is only concerned with the lessons to be derived from these accounts. In Sūrah 7, The Heights, conversely, the historical line of how power was assumed by different peoples and the succession of God’s messengers since Adam were important points to stress. Hence, the accounts of earlier prophets there followed a strict chronological order, starting with man’s fall from heaven to begin human life on earth.

دې سورت کې د ابراهیم علیه السلام د قصې هغه برخه راغلې ده چې په کې د هغه د قوم ته د هغه د پیغام رسولو، د هغه له قوم سره د بحث، د هغوی د معبودانو د ردولو، یوازې د خدای عبادت ته د دعوت، او د قیامت د ورځې د یادولو خبرې تمرکز لري. د دې په تعقیب د قیامت ورځې یوه بشپړه منظره بیانه شوې ده، کله چې مشرکان هغه معبودان انکار کوي چې دوی به یې عبادت کاوه، او په خپلو تېرو کړنو پښېمانه کیږي، کوم چې په یقین سره دوی د یوه ډېر سخت انجام سره مخ کوي. ټوله قصه داسې بیانه شوې ده لکه چې دا همدا اوس روان وي. د دې قصې درس په اصل کې مشرکانو ته دی. له همدې امله سورت د توحید د بنسټونو، د شرک د غلطۍ، او د مشرکانو د انجام په اړه په اوږدو خبرې کوي. نور ټول اړخونه یې یوازې په لنډه توګه اشاره شوي دي، په داسې حال کې چې دا اړخونه په نورو سورتونو کې په تفصیل سره بیان شوي دي.

ابراهیم علیه السلام د هغه قصه هغوئ ته واوروه کله چې هغه خپل پلار او قوم ته وویل: دا څه شی دی چې تاسو یې عبادت کوئ؟ (۶۹-۷۰ آیتونه) پیغمبر ﷺ ته دا امر کیږي چې هغوئ ته د ابراهیم علیه السلام قصه بیان کړي، هغه ابراهیم چې د بت پرست عربانو په اند د هغه وارثان او د هغه د دین پیروان دي. پیغمبر ﷺ داسې د ابراهیم علیه السلام قصه بیانوي چې هغه د خپل پلار او قوم د عبادت څخه انکار وکړ، کوم چې یوازې هغه بتان وو چې د مکې منکرین یې عبادت کاوه. هغه د دوی ګمراه لارې هم رد کړې او په واضح ناراضۍ سره یې پوښتنه وکړه: دا څه شی دی چې تاسو یې عبادت کوئ؟ "دوی وویل: موږ بتان عبادت کوو او د هغوئ په عبادت کې ټینګ پاتې یو." (۷۱ آیت) دوی یقیناً خپل بتان معبودان ګڼل، خو دا چې دوی هغوی ته بتان ویل، دا ښيي چې دوی دا نه شو انکار کولی چې دا یوازې د ډبرو څخه جوړ شوي مجسمې دي، مګر بیا هم دوی د هغوئ عبادت کاوه. دا د بېهودګۍ وروستی درجه ده. خو کله چې خلک ناسم عقیدې نیسي، نو د خپلو تصورونو، عبادت او خبرو بېهودګي له نظره ورکوي.

“Relate to them the story of Abraham, when he said to his father and his people: What is that you worship?” (Verses 69-70) The Prophet is instructed here to relate to them the story of Abraham whom the idolater Arabs considered themselves to be his heirs and the followers of his faith. The Prophet thus recounts how Abraham denounced what his father and people worshipped, which were no more than idols similar to those the unbelievers in Makkah worshipped. He also denounced their erring ways, asking them in a clear tone of disapproval: What is that you worship?’ “They answered: We worship idols, and we remain devoted to them.” (Verse 71) They certainly considered their idols deities, but the fact that they called them idols shows that they could not deny the fact that they were no more than statues made of stone, but to which they nevertheless devoted their worship. This is the ultimate degree of absurdity. Yet when people take up wrong beliefs, they lose sight of the absurdity of their concepts, worship and statements.

ابراهیم (علیه السلام) د دوی د ذهنونو او زړونو د راویښولو لپاره پیل کوي، د دوی د دریځ بې ځایه والی ښیي: «ویې ویل: ایا دوی تاسو اوري کله چې تاسو دوی ته دعا کوئ، یا تاسو ته ګټه رسوي یا تاسو ته زیان رسوي؟» (آیتونه ۷۲-۷۳) د هغه معبود لپاره چې ورته عبادت وړاندې کیږي، لږترلږه دا خبره باید ریښتیا وي چې هغه د خپل عبادت کوونکي په شان د اوریدو وړتیا ولري. خو دا معبودان د خپلو عبادت کوونکو خبرې نشي اوریدلی، هغه کسان چې د ګټې د رسولو او د زیان او سختۍ د لرې کولو لپاره ورته عرض کوي. که دوی نه اوري، نو دوی به څنګه ګټه ورسوي یا زیان به وړاندې کړي؟ یقیناً بت پرستان دا دواړه صفتونه خپلو بتانو ته نشي منسوبولی. له همدې کبله دوی ابراهیم ته ځواب ورنکړ، ځکه پوهیدل چې هغه ګوښه وهي. سره له دې هم، دوی د هغه خبرې ردولی نشول. له همدې امله، کله چې دوی خبرې کوي، نو ځانونه د کورکورانه تقلید کوونکو په توګه څرګندوي چې په خپلو کړنو فکر نه کوي: «ویې ویل: بلکې موږ خپل پلرونه داسې کار کوونکي وموندل.» (آیت ۷۴) ریښتیا، دا بتان نه اوري، نه ګټه رسوي او نه زیان، خو موږ خپل پلرونه د دوی عبادت کوونکي وموندل، او موږ د دوی د پښو نښو تعقیب کوو.

Abraham (peace be upon him) begins to awaken their minds and hearts, highlighting the absurdity of their position: “Said he: Do they hear you when you call on them, or benefit you or do you harm?” (Verses 72-73) The least that should be true of a deity to whom worship is addressed is that it should have the same faculty of hearing as its worshipper. But these deities cannot hear their worshippers who appeal to them for benefit and the removal of harm and hardship. If they cannot hear, then how can they bring benefit or cause harm? Certainly the idolaters could not claim either quality for their idols. Hence, they did not answer Abraham because they realized that he was being sarcastic. Nevertheless, they could not refute what he said. Hence, when they do speak, they expose themselves as blind followers who do not reflect on their actions: “They said: But we found our forefathers doing the same.” (Verse 74) True, these idols cannot hear, bring benefit or cause harm, but we found our forefathers worshipping them and we follow in their footsteps.

ابراهیم بیا د خپل رب صفات بیانوي، هغه رب چې د ټولو عالمونو رب دی، او هغه تړاو چې په هر وخت او هر حالت کې د دوی ترمنځ موجود دی. کله چې موږ د هغه بیان اورو، نو د هغه نږدې او الهام بخښونکې اړیکه احساسوو، هغه اړیکه چې په ژوند کې د پیښو هرې برخې کې د خدای لاس منې.

Abraham then outlines the attributes of his Lord, the Lord of all the worlds, and the bond that exists between them at all times and in all situations. As we listen to his description we feel the close, inspirational relationship that acknowledges God’s hand in everything that happens in life:

هغه ذات دی چې ما یې پیدا کړی دی، او هغه دی چې ما ته لارښوونه کوي. هغه دی چې ما ته خوراک او څښاک راکوي. کله چې زه ناروغ شم، هغه دی چې ما ته صحت بیرته راکوي. هغه به ما مړ کړي او بیا به ما بیرته ژوندی کړي. او هم هغه دی چې زه امید لرم چې د قیامت په ورځ به زما ګناهونه وبخښي. (آیتونه ۷۸-۸۲)

It is He who has created me, and is the One who guides me. He is the One who gives me to eat and to drink. When I fall ill, He is the One who restores me to health, and will cause me to die and then will bring me back to life. It is He also who, I hope, will forgive me my faults on the Day of Judgement. (Verses 78-82)

د ابراهیم علیه السلام د خپل رب بیان او د دواړو ترمنځ تړاو داسې احساس راکوي چې د هغه د وجود هر برخه دا تړاو احساسوي. له همدې امله د هغه ټول هیلې او تمې په مینه او توکل سره خدای ته متوجه دي. داسې ښکاري لکه ابراهیم چې واقعیا خپل رب ویني او د هغه فضل په ټول زړه سره احساسوي. کله چې قرآن کریم د ابراهیم بیان نقل کوي، نو هغې ته یو خوږ او اهنګ ورکوي، یوه داسې ارامه فضا پیدا کوي چې آرامښت او سکون خپروي.

Abraham’s description of his Lord and the bond between them imparts a feeling that every part of his constitution feels this bond. Hence, all his aspirations look to God with love and trust. It is as if Abraham actually sees his Lord and feels his grace with all his heart. As the Qur’ān quotes Abraham’s description, it gives it a melodious tone, one that imparts a very relaxed atmosphere, spreading its soothing, tranquil air.

«هغه ذات چې ما یې پیدا کړی دی، او هغه ماته لاره ښیي.» (آیت ۷۸) هغه ماته له هغه ځایه پیدا کړی دی چې هغه پوهیږي، زه نه پوهیږم. دا پدې معنا ده چې هغه زما په اړه هر څه پوهیږي: زما جوړښت، طبیعت، دندې، احساسات، او په پای کې زما د ټاکلې سرنوشت. هغه ذات دی چې ماته لاره ښیي او ما ته هغه لار راښیي چې په ژوند کې باید ورپسې ولاړ شم. داسې ده لکه ابراهیم علیه السلام چې ځان داسې احساسوي لکه یو نرم مواد چې خدای یې په هغه ډول شکلوي لکه څنګه چې خوښ وي، او هغه ته هغه شکل ورکوي کوم چې غواړي. هغه په بشپړ باور سره ځان خدای ته تسلیموي، په بشپړ ډول ډاډمن چې هغه په سمه لاره روان دی.

“It is He who has created me, and is the One who guides me.” (Verse 78) He has originated me from where He knows but I know not. This means that He knows everything about me: my constitution, nature, functions, feelings, and ultimate destiny. He is the One to guide me and provide me with the line I should follow in life. It is as if Abraham feels himself like an elastic material which God shapes the way He likes, giving it whatever form He chooses. He submits himself to God with full trust, perfectly assured that he is on the right course.

اب ابراہیم علیہ السلام اپنے رب ته یوه اوږده، جامع او عاجزانه دعا کوي:

Now Abraham addresses a long, comprehensive and humble prayer to his Lord:

ای میرے رب! ما ته حکمت او کامل فیصلې ورکړه، زما سره د صالحینو یوځای کړه، او راتلونکو نسلونو کې زما ذکر د حق د ملاتړ په توګه باقي وساته، او ما د نعمت د جنت د وارثانو څخه وګرځوه۔ زما پلار وبخښه، ځکه هغه د ګمراهانو څخه دی۔

My Lord! Grant me sound judgement, and join me with the righteous; and grant me the advocacy of the truth in later generations; place me among those who will inherit the garden of bliss! Forgive my father; for he is among the ones who have gone astray.

زما د بې‌عزتۍ سره مه مخامخ کوه د هغې ورځې څخه چې ټول به بیا ژوندي کیږي؛ هغه ورځ چې نه مال او نه اولاد به ګټه ورکړي؛ مګر هغه څوک به خوشحاله وي چې د سالم زړه سره خدای ته راشي۔ (آیتونه ۸۳-۸۹)

Let me not suffer disgrace on the Day when all shall be raised from the dead; the Day when neither wealth nor children will be of any benefit; but only the one who comes to God with a sound heart [will be happy]. (Verses 83-89)

په ابراهیم علیه السلام کی دعا کې د دې دنیا د آرام او خوشحالیو د کومې برخې په اړه هیڅ نه دی، حتی د جسماني روغتیا په اړه هم نه. دا دعا لوړو اړخونو ته متوجه ده، او د پاکو احساساتو له مخې پورته کیږي. دا د هغه زړه دعا ده چې د خدای په اړه حقیقي پوهه لري او په پایله کې له نورو ټولو شیانو ته لږ ارزښت ورکوي. هغه د خدای فضل پیژندلی دی او د دې څخه د زیاتوالي غوښتنه کوي، او د خپلې تجربې سره سم امیدونه او ویره لري.

Nothing in Abraham’s prayer concerns any aspect of the comforts and pleasures of this world, not even physical health. It looks to higher aspects, motivated by pure feelings. It is a prayer made by a heart which has true knowledge of God and, as a result, attributes little value to everything else. He has known God’s grace and prays for more of it, and he entertains hopes and fears in accordance with his experience.

ای زما ربه! ماته د سمه قضاوت وسپاره. (آیت ۸۳) ماته هغه حکمت راکړه چې په هغې سره حق وپیژنم او ریښتیني او ناریښتیني ارزښتونه سره توپیر کړم، ترڅو د سمې لارې تعقیب ته دوام ورکړم. "او ماته د صالحانو سره یوځای کړه." (آیت ۸۳) دا خبره ابراهیم وايي، هغه عزتمند پیغمبر چې عبادت یې نمونه دی. څومره عاجزي او متواضعه خویه! څومره اندیښنه ده چې د تمې څخه کم پاتې نشم، او څومره ویره ده چې زړه مې نه بدلیږي! څومره په زړه سره غواړي چې یوازې د صالحانو په ډله کې شامل شي! هغه احساس کوي چې دا مقام یوازې هغه وخت ترلاسه کولی شي چې څښتن (خدای) ورته د هغو نیکو عملونو لارښوونه وکړي چې هغه د داسې درجو خاوندان جوړوي.

“My Lord! Grant me sound judgement.” (Verse 83) Grant me the wisdom by which I recognize the truth and distinguish true from false values so that I will continue to follow the right course. “And join me with the righteous.” (Verse 83) This is said by Abraham, the noble prophet whose devotion is exemplary. What self-effacing humility! What concern about falling short of what is expected, and what fear of a change of heart! How keen he is to just be among the righteous! He feels that he can only achieve this if God guides him to do the righteous deeds that will bring him into such ranks.

په دې ځای کې د قیامت ورځې یوه داسې ښکاره منظره راځي، چې ابراهیم علیه السلام له هغې څخه ویره درلوده. دا منظره دومره ژوندۍ ده، چې هغه تقریباً په خپلو سترګو لیدلې، او په دې حال کې یې د خدای په درګاه کې خپله عاجزانه دعا وړاندې کوي:

We then have in the present passage a scene of the Day of Judgement, which was feared by Abraham. It is so vivid that he almost sees it with his own eyes as he addresses his humble prayer to God:

جنت پرهېزګارانو ته نږدې راوړل کېږي، او سوځونکې اور د ګمراه کسانو په مخ کې ښکاره کېږي. ورته ويل کېږي: "هغه څه چې تاسو د خدای پر ځای عبادت کوله، اوس چېرته دي؟ ايا هغوی تاسو سره مرسته کولی شي، يا پخپله ځانونه بچ کولی شي؟" بيا دوی، هغه ګمراهان او د ابليس ټول لښکر، په اور کې ورغورځول کېږي. هلته دوی يو له بل سره جنجال کوي او وايي: "د خدای قسم، موږ حقيقتا ښکاره ګمراهۍ کې وو، کله چې تاسو د ټولو جهانونو د رب سره برابر ګڼلو. موږ ته يوازې هغو مجرمانو ګمراهي ورکړه. اوس نه موږ لپاره شفاعت کوونکی شته او نه کوم مينه والا دوست. کاش موږ ته يو ځل بيا (په ژوند کې) فرصت ورکړل شوی وای، نو موږ به مومنان شوي وای." (سورت الشعراء، آيتونه ۹۰-۱۰۲)

Paradise will be brought within sight of the God-fearing; whereas the blazing fire will be placed in full view of the ones lost in error. It shall be said to them: ‘Where is now all that you used to worship instead of God? Can they help you or even help themselves?’ They will be hurled into hell, as also those who are lost in error, and Iblīs’ hosts, all together. And there, quarrelling with one another, they will say: By God, we were obviously in error, when we deemed you equal to the Lord of all the worlds. It was only the truly guilty ones who led us astray. And now we have none to intercede for us nor any loving friend. Would that we had a second chance [in life], so that we could be believers.’ (Verses 90-102)

دا منظر د جنت له راوستلو سره پیل کیږي، ترڅو هغه د پرهیزګارانو په لیدلو کې نږدې شي؛ هغو کسانو ته چې په حقیقت کې د دې ویرې څخه ډک وو چې ښایي د خدای عذاب ورباندې راشي. د دوزخ اور هم د هغو کسانو په لیدو کې راوستل کیږي چې ګمراه شوي وو؛ هغه کسان چې له سمې لارې څخه لیرې شوي وو او د قیامت ورځ یې انکار کړی وو. کله چې دوی د دوزخ په لیدو کې ولاړ وي او د خپلو بدو عملونو له امله سخت ملامتي اوري، مخکې له دې چې دوزخ ته واچول شي، لومړی به له هغو معبودانو څخه پوښتنه کیږي چې دوی به یې د عبادت وړ ګڼل. هغه پوښتنه چې ورته به وشي دا ده: "اوس هغه څه چرته دي چې تاسو د خدای پر ځای عبادت کاوه؟" (آیتونه ۹۲، ۹۳) دوی چرته دي؟ "ایا دوی تاسو سره مرسته کولی شي، یا پخپله ځانونه بچ کولی شي؟" (آیت ۹۳) له دوی څخه هیڅ ځواب نه اورېدل کیږي. په حقیقت کې هم څه ځواب نه تمه کیږي. دا یوازې د ملامتۍ په توګه ورکړل شوې پوښتنه ده. له همدې امله: "دوی به دوزخ ته غورځول شي، هم هغه کسان چې په ګمراهۍ کې ورک شوي دي، او د ابلیس لښکر، ټول یوځای." (آیتونه ۹۴، ۹۵) دلته کارول شوی کلمه "کُبْکِبوا" چې "غورځول شي" ترجمه شوې، دا ښیي چې دوی یو په بل پسې، په ډېر شور سره دوزخ ته ولوېږي، لکه د ځمکې د لغزش په وخت کې چې یو وروسته بل راځي. دغه هغه کسان چې ګمراه شوي وو، په دوزخ کې د "ابلیس لښکر، ټول یوځای" سره به وي. په حقیقت کې دوی ټول د ابلیس د لښکر برخه دي.