"په حقیقت کې، مؤمنان بریالي به شي." (آیت ۱) دا یو ریښتیني وعده ده؛ بلکې دا یو قطعي فیصله ده چې مؤمنانو ته بریا یقیني کوي. که مونږ دا د وعدې په توګه واخلو، نو پوهیږو چې خدای هېڅکله خپلې وعدې نه ماتوي؛ او که ووایو چې دا د هغه فیصله ده، نو د خدای د فیصلې مخه هېڅوک نشي نیولی. هغه بریا چې وعده ورسره شوې، د دنیا په ژوند او د آخرت په ژوند دواړو کې بریا ده؛ د هر مؤمن فرد لپاره هم او د مؤمنانو د ټولنې لپاره هم. یو مؤمن به دا بریا په زړه کې احساس کړي او په ورځنۍ ژوند کې به یې ریښتیا کیدل وویني. هغه بریا چې خدای وعده کړې، هغه ټول څه شامل دي چې انسانان یې د بریا سره تړي، او هغه څه هم چې خدای د خپلو وفادارو بندګانو لپاره ساتلي دي.

“Truly, successful shall be the believers.” (Verse 1) It is a true promise; nay, it is a firm decision ensuring success for the believers. If we take it as a promise, we know God never fails to honour His promises; and if we say that it is His decision, then no one can ever foil a decision by God. What is promised is success in the life of this world and in the life to come; success for the individual believer and for the community of believers. A believer will feel this success in his heart and will see it coming true in his day to day life. The success God promises includes all that human beings associate with success and what God keeps in store for His faithful servants.

دا هغه وفادار بندګان څوک دي، هغه مؤمنان څوک دي چې د خدای (ج) لخوا لیکل شوی دا سند ترلاسه کوي، چې دا وعده او د بریالیتوب واضح اعلان پکې دی؟ دا هغه مؤمنان څوک دي چې د دې ژوند په ځمکه کې ټولې ښېګڼې، بریا، خوشحالي، کامیابي او ښې روزي ورسره وعده شوې ده؟ او همدارنګه په آخرت کې د بریالیتوب وعده هم ورسره ده، کله چې دوی د خدای د اجر ترلاسه کوي او د هغه د رضا څخه خوند اخلي؟ دوی ته به داسې ډیرې نورې شیانې هم ورکړل شي چې یوازې خدای ته معلومې دي، او دا به د دوو ژوندونو په ترڅ کې ورکړل شي. دا هغه مؤمنان څوک دي چې د جنت وارثان به کیږي، هغه جنت چې دوی به پکې تل پاتې وي؟

So, who are those faithful servants, the believers who receive this document written by God, containing this promise and a clear declaration of success? Who are the believers promised all goodness, victory, happiness, success and goodly provisions in this life on earth; and further promised to be successful in the hereafter, when they receive God’s reward and enjoy His pleasure? They will also have much more that is known only to God, and this will be given in their two lives. Who are these believers who will inherit paradise where they will abide?

د دې آیتونو (۲-۹) کې د مؤمنانو ډیر تفصیلي صفات ذکر شوي دي. دوی هغه خلک دي «چې په خپل لمونځ کې عاجزي کوي، چې له هرې بې ځایه خبرې څخه مخ اړوي، چې د ښېګڼې په کارونو کې فعال دي، چې له جنسي اړیکو څخه ځان ساتي مګر د هغو کسانو سره چې له دوی سره په نکاح تړلي دي، یا هغو چې په حق سره یې خپلولي دي – ځکه دوی په دې کې هېڅ ملامت نه دي، پرځای یې هغه څوک چې له دې حد څخه تېرېږي حقیقتاً تېرىدونکي دي، چې د خپلو امانتونو او خپلو ژمنو ساتونکي دي، او چې په خپلو لمونځونو کې ډېر ځیرک دي». (آیتونه ۲-۹) نو د دې صفاتو په اړه څه ووایو؟

هغه کسان چې د زکات او صدقې په عمل کې فعال وي۔ (آیت ۴) ځکه چې مؤمنان د خدای تعالی په وړاندې د خپل تسلیم اعلان کوي او دا تسلیم په خپل لمونځ کې ښیي، او له هرې بې‌ګټې خبرې او کار څخه مخ اړوي، نو دا د صدقې په فعالیت سره د خپل ایمان بشپړوي۔

“Who are active in deeds of charity.” (Verse 4) Having come forward to declare their submission to God and demonstrate this in their prayer, and having turned away from all that is frivolous, true believers complement this by being active in charity.

په عربي ژبه کې د خیرات لپاره زکات کلمه کارول کېږي، خو دا کلمه معمولاً د هغې مالي عبادت په معنا کارول کېږي چې فرض ده، مګر دا کلمه د دې څخه پراخه معنا هم لري. دغسې خیرات د انسان زړه او مال پاکوي. دا زړه د ځان غوښتنې او حرص څخه پاکوي، او د شیطان هغه وسوسې له منځه وړي چې د غربت ویره راڅرګندوي، او د خدای پر توکل ښیې. دا مال، یا هغه څه چې له مال څخه پاتې شي، پاک او ښه کوي، او د هغه د حلال والي په اړه ټول تړونونه او شکونه لرې کوي. سربیره پردې، خیرات د مسلمانې ټولنې د هغه بې توازنۍ څخه ساتي چې د یوې خوا د ډېر غربت او د بلې خوا د ډېر شتمنۍ څخه رامنځ ته کېږي. دا د مسلمانې ټولنې ټولو افرادو ته، په ځانګړې توګه کمزورو طبقو ته، ټولنیز امنیت ورکوي، او ټولنه د ټوټې ټوټې کېدو څخه ساتي.

The term used in Arabic for charity is zakāt, but this word is often used in a wider sense that goes far beyond the obligatory financial worship with which it is normally associated. Such charity purifies man’s heart and money. It purges hearts of selfishness and greed, and overcomes Satan’s whispers of discouragement as he raises before us the spectre of poverty, and demonstrates our trust in God. It also makes our money, or what is left of it, pure and good, free of all obligations and doubts concerning its being lawful. Furthermore, charity protects the Muslim community against the imbalance that results from the extremes of poverty on the one side and affluence on the other. It provides social security for all individuals in the Muslim community, particularly the weaker elements, and it protects the community against disintegration.

"څوک چې د جنسي ساتنه کوي..." (آیت ۵) دا د انساني روح، کور او ټولنې د پاکۍ، او د ځان، کورنۍ او ټولنې د ساتنې د لارې په اړه یوه اشاره ده. دا ټول د ګناه په ترسره کولو څخه ځان ساتلو او د خلکو زړونه یوازې هغه څه ته اړول چې جایز دي، پایله ده. په دې ډول د مسلمانو ټولنه د هغې بې‌بنده فحشا څخه ساتل کیږي چې کورنۍ کمزورې کوي او د شک‌ور نسب د زیاتوالي او منل شوي کیدو لامل کیږي.

“Who refrain from sex...” (Verse 5) This is a pointer to the purity of the human soul, the home and the community, and to the way of protecting oneself, family and society. It is all the result of refraining from indulgence in sin and turning people’s hearts only to what is permissible. Thus, the Muslim community is protected from the unrestrained promiscuity that undermines the family and allows dubious parenthood to increase and become acceptable.

«هغه کسان چې په خپلو امانتونو او خپلو عهدونو باندې ساتونکي وي.» (آیت ۸) دوی، چې انفرادي هم وي او اجتماعي هم، خپل عهدونه پوره کوي او امانت ادا کوي. انسان او ټولنه دواړو ته د ساتلو لپاره ډیر ډول امانتونه ورکړل شوي دي، چې لومړی یې هغه امانت دی چې د دوی په خپل فطرت کې ایښودل شوی دی، یعنې دوی د خدای له خوا په سمه بڼه پیدا شوي دي ترڅو د کائنات له هغه نورو برخو سره، چې دوی ورپورې تړلي دي، هم اهنگه وي.

“Who are faithful to their trusts and to their pledges.” (Verse 8) They, individuals and community alike, honour their pledges and discharge their trust. Both the individual and the community have many types of trust to maintain, the first of which is the trust encapsulated in their own nature, i.e. they are created by God in an upright fashion so as to be in harmony with the rest of the universe to which they belong.

دا د کائنات په واکمن طبیعی یووالی احساس له مخې د خدای د یووالي شاهدي ورکوي. مؤمنان د دې لوی امانت وفادار وي، او خپله فطرت له انحراف څخه ساتي، ترڅو دا د خدای د یووالي شاهدي ورکوونکی پاتې شي. نور امانتونه له دې بنسټیزې اصل څخه سرچینه اخلي۔

This testifies to God’s oneness by the natural feeling of unity that governs the universe. Believers are faithful to this great trust, and they protect their nature from deviation so that it continues to testify to God’s oneness. Other trusts are derived from this basic element.

پهلی ژمنه دا ده چې خدای تعالیٰ د انسان له فطرت څخه ژمنه اخستې ده او په فطرت کې یې ځای پر ځای کړې ده، چې هغه د خپل وجود او د خپل یووالي ومنې. نور ټول ژمنې، عهدونه او تړونونه له همدې لومړۍ ژمنې څخه سرچینه اخلي. کله چې یو مؤمن د کوم شي ژمنه کوي، نو خدای ته شاهد نیسي. د خپلو ژمنو پوره کول، د مؤمن لپاره د خدای ویرې او د تقوى یوه برخه ده.

The first pledge is that God has taken from, and made ingrained in human nature, committing it to believe in His existence and His oneness. All other pledges, covenants and treaties derive from this first one. When a believer commits himself to something, he makes God his witness. Honouring his commitments is, to a believer, part of being God-fearing, of taqwā.

مسلمان ټولنه هم د خپل عامه امانت د درناوي، او د خدای سره د خپلو ژمنو او د دې ژمنو څخه راځي د مکلفیتونو د پوره کولو مسؤلیت لري. سورت دا بیان ډیر عمومي الفاظو کې ورکوي، ترڅو هر ډول امانت او ژمنه شامل کړي. مؤمنان په ټولو دغو کې، په هر وخت کې وفادار دي. وفاداري د دوی د کردار یوه برخه ده. هیڅ ټولنه نشي کولی د ساده ژوند هیله ولري، تر هغه چې ژمني او امانتونه پوره نه شي، ترڅو هر فرد او هر ډله د ټولنیز ژوند دې بنسټیز اصل څخه ډاډمنه وي. دا هغه اصل دی چې هر چا ته د باور او امنیت احساس ورکوي.

The Muslim community is also responsible for honouring its public trust, and for the fulfilment of its pledges to God and the duties that result from these pledges. The sūrah gives its statement in very general terms so as to include every type of trust and pledge. Believers are faithful to all these, at all times. Being faithful is part of their character. No community can hope to have a straightforward life unless pledges and trusts are fulfilled, so that every individual and group are certain of this basic rule of community life. It is the rule that gives everyone a sense of trust and security.

سورت د مؤمنانو د صفتونو او ځانګړتیاوو په تفصیل سره بیان کولو وروسته، د انسان په ځان کې موجود هغه نښې بیانوي چې انسان ته د ایمان لوري ته لاره ښیي. دا سورت د انسان د پیدایښت له پیل څخه نیولې تر ورځې قیامت پورې د انسان د پراختیا مختلف پړاوونه یادوي، ترڅو دې دنیا او راتلونکې ژوند ترمنځ یو محکم تړاو قایم کړي:

Having given a detailed account of the qualities and characteristics of believers, the sūrah moves on to point out the indications available within man himself that lead to faith. It speaks of the various stages of development of a human being, starting with the very beginning of human origin, and ending with resurrection on the Day of Judgement, to establish a firm link between this life and the life to come:

بیشکه مونږ انسان د خاورو له خلاصې څخه پیدا کړی دی، بیا مو هغه د یوه نطفې په شکل کې د یوې محفوظې ځای کې ځای کړ۔ بیا مو له نطفې څخه یو جامد ټوټه (علقه) جوړه کړه، او له علقې څخه مو غوټه (مضغه) پیدا کړه، بیا مو په مضغه کې هډوکي جوړ کړل، بیا مو هډوکو ته غوښه واغوستله۔ بیا مو دا د بل مخلوق په توګه پیدا کړ۔

Indeed, We create man out of the essence of clay, then We place him, a gamete, in a safe place of rest. Then We create out of the gamete a clinging cell mass, and out of the clinging cell mass We create an embryo. Then We create within the embryo bones, then We clothe the bones with flesh. We then bring this into being as another creation.

ډیر لوړ دی خدای، د ټولو پیدا کوونکو تر ټولو غوره. او بیا، د دې ټولو وروسته، تاسو باید مړه شئ؛ او بیا، د قیامت په ورځ بیا ژوندی به کړل شئ۔ (آیتونه ۱۲-۱۶)

Exalted be God, the best of creators. And then, after all this, you are destined to die; and then, you shall be restored to life on the Day of Resurrection. (Verses 12-16)

د انسان تدریجي پیدایښت، چې د یوې ورته ترتیب سره پرمخ ځي، لومړی د پیدا کوونکي د ریښتیاوالي تصدیق کوي، او همدارنګه د هغه قصدي پلان تصدیق کوي چې د دې پیدایښت په بهیر کې ترسره کیږي. دا د کور کورنۍ پېښې پایله نشي کیدای. نه کیدای شي دا یو تصادفي پیل وي چې یو داسې ثابت لړۍ ته رسیږي چې هیڅکله ناکامه نه وي یا له لاري نه اوړي. ریښتیا دا ده چې انسانان په دې ډول پیدا کیږي، نه په بل هر ممکن ډول، ځکه زموږ پیدا کوونکی دا غواړي، او هغه کارونه د خپل پلان او ډیزاین له مخې کوي.

The gradual formation of man, following the same sequence, confirms first the truth of the Originator, and also the deliberate planning in the course such formation follows. This cannot be the result of blind coincidence. Nor can it be a random beginning leading to a consistent line that never fails or deviates. The truth is that human beings come into existence in the way they do, rather than any other possible way, because our Creator wants it this way, and He does things according to His own plan and design.

دا د انساني نسل د پیدایښت په اړه دی: هغه له یوه خاورینه جوهر څخه پیل کیږي. ځانګړي انسانان د ښکاره شوو پړاوونو څخه تیریږي: «بیا مونږ هغه (یو نطفه) په یوه خوندي ځای کې ځای په ځای کوو.» (آیت ۱۳) هغه تخلیقي فورمول چې د انساني نسل نوي افراد پیدا کوي، او د دوی د تولید میتود، د خدای له خوا ټاکل شوې لاری تعقیبوي. د سړي څخه یو مایع څاځکی خارجیږي ترڅو د ښځې په رحم کې قرار ونیسي.

This applies to the origin of the human race: it starts from an essence of clay. As for individual human beings, they go through well known stages: “Then We place him, a gamete, in a safe place of rest.” (Verse 13) The creation formula that brings about new individuals of the human race, and their method of reproduction, follows a line set by God. A drop of fluid is discharged from the man to settle in the woman’s uterus.

دا د ډیرو سلګونو زرګونو حجرو څخه یوه حجره ده، نه دا چې ټول څاڅکی. دا د رحم په دې خوندي ځای کې ځای نیسي، چې د لګن په هډوکو ساتل کیږي، او په دې توګه د هغو ټکرونو او ټکانونو څخه ساتل کیږي چې د بدن د حرکت پر مهال پیښیږي.

It is not the whole drop; rather, a single cell out of hundreds of thousands forming this drop. It settles in this safe enclosure in the uterus which is supported by the hip bones, protecting it from the shocks and knocks that occur to the body as one moves about.

د قرآن کریم متن نطفه د انسان د پیدایښت د لړۍ یوه پړاو ګڼي، چې د انسان د شتون څخه سمدلاسه وروسته راځي. دا حقیقت دی، خو دا هم ځانګړې فکر ته ارزي. یو انسان په خپل بشپړ قد او ټولو ځانګړتیاوو، عناصرو او صفاتو سره په همدې نطفې کې محصور وي. بیا دا نطفه د جنین بڼه اختیاروي، کله چې د پراخو پړاوونو د یوې نوې لړۍ له لارې خپل نوی وجود پیل کوي.

The Qur’ānic text makes the gamete a stage in the succession of man’s creation, coming immediately after man’s existence. This is true, but it also deserves contemplation. A human being in his full stature, and with all his features, elements and characteristics, is enclosed within this gamete. It then develops into an embryo when it begins its new existence through a new series of stages.

د جنسي حجرو مرحله وروسته د نطفې له سړي او د ښځې له هګۍ څخه د ټوکړي د حجرو ډله رامنځته کوي، او بیا دا د ټوکړي د حجرو ډله د رحم په دیوال پورې نښلي. د حجرو دا ډله وده کوي او بیا جنین کیږي. دا کوچنۍ مخلوقات په همدې لاره روان وي چې هیڅکله نه بدلیږي او نه له خپلې لارې څخه اړول کیږي. دا د خپلې ټاکل شوې لارې پر بنسټ حرکت کوي او د خپلې پټې انرژۍ څخه د خدای د قانون له مخې ګټه اخلي، هغه قانون چې کامل ډیزاین او دقیق پلان سره یوځای کوي.

The gamete stage leads to that of a cell mass after the male sperm fertilizes the female egg, and then the cell mass clings to the wall of the uterus. The cell mass grows and becomes an embryo. This little creation continues in this line that never changes or deviates from its course. It moves along its marked line, using its latent energy according to God’s law which combines perfect design with elaborate planning.

دا سورت د ژوند مختلف پړاوونه بیانوي، ترڅو د سفر ټول مرحلې بشپړې کړي.

The sūrah continues to depict the different stages of life to complete the journey.

د انساني ژوند چې په ځمکه کې پيل شوی، خو دا ژوند هلته پای نه مومي، ځکه چې د ځمکې څخه بهر يو عنصر د هغه يوه اساسي برخه جوړوي او د هغه د تګ لارې باندې اغېز کوي.

Human life that began on earth does not however end there, because an element from outside the earth forms an essential part of it, influencing the path it travels.

د خدای روح چې په انسان کې پوکه شوی، د انسانی ژوند هدف د بدن له هدف څخه جلا کړی دی، او د هغه منزل د ګوښت او وینو د منزل څخه توپیر لري. له همدې امله هغه خپله بشپړتیا د دې ځمکې پر ځای، په یوه بل، بالکل جلا نړۍ کې ترلاسه کوي: ﴿ثُمَّ إِنَّكُم بَعْدَ ذَٰلِكَ لَمَيِّتُونَ * ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ﴾ (المؤمنون: ۱۵-۱۶)

The breathing of God’s spirit in it has given human life a goal different from that of the body, and a destination unlike that of the destination of flesh and blood. Hence it achieves its completeness somewhere other than this earth, in a totally different world: “And then, after all this, you are destined to die; and then, you shall be restored to life on the Day of Resurrection.” (Verses 15-16)

همدارنګه، مرګ د انسان د ژوند پای دی چې د ځمکې په سر ترسره کیږي، او د هغه ژوند او هغه ژوند ترمنځ یو پل جوړوي چې راتلونکی دی. له همدې امله، مرګ د انسان د ژوند یو پړاو دی، نه د هغه پای.

Thus, death is the end of human life on earth, forming a bridge between the life we know and the life to come. As such, it is a stage in human life, not its end.

بیا قیامت راځي، کوم چې د وروستي پړاو اعلان کوي، کله چې کامل ژوند پیل کیږي، د دنیاوي ژوند ټولو کمزورتیاوو، جسماني اړتیاوو، ویرې او اندیښنو څخه پاک، او بل هیڅ پړاو ته نه رسیږي، ځکه دا هغه کمال را ښیي چې انسانان یې ترلاسه کولی شي.

Then comes resurrection which heralds the last stage, when the perfect life begins, free of all the failings of earthly life, physical needs, fear and worry, and leading to no other stage because it represents the level of perfection human beings can attain.

یہ بات صرف انہی لوگوں پر لاگو ہوتی ہے جو اس کمال تک پہنچانے والے راستے پر چلتے ہیں، جو اس سورت کی ابتدائی آیات میں بیان ہوا ہے۔ یہ وہ راستہ ہے جس پر اہلِ ایمان چلتے ہیں۔ اس کے برعکس، جو لوگ اس دنیا میں جانوروں کی سطح تک گر جاتے ہیں، وہ آخرت میں اور نیچے چلے جاتے ہیں، یہاں تک کہ سب سے نچلے درجے میں پہنچ جاتے ہیں۔ وہ اب انسان نہیں رہتے، کیونکہ وہ جہنم کے ایندھن کا حصہ بن جاتے ہیں، جسے پتھروں اور انسانوں سے بھڑکایا جائے گا۔

This, however, applies only to those who follow the way leading to such perfection, outlined in the opening verses of this sūrah. It is the way followed by believers. By contrast, those who in this life sink to the level of animals go further down in the life to come so that they are right at the bottom. They are no longer human beings, because they become part of the fuel of hell, fed by stones and men.

ہغه موږ له آسمانه یوه اندازه شوې اندازې سره اوبه نازلوو، او هغه مو په ځمکه کې ځای پر ځای کړې؛ او یقیناً موږ په دې ټول کې د تېرولو قدرت لرو۔ (آیت ۱۸) دلته هغه اووه مدارونو یا اجرامو او ځمکې ترمنځ مستقیمه اړیکه ښودل کېږي۔ اوبه له آسمانه راځي او د دغو اجرامو سره مستقیمه اړیکه لري۔ په حقیقت کې، دا هغه کامل نظم دی چې کائنات اداره کوي او د همدې نظم په برکت اوبه له آسمانه داسې راښکته کېږي او ځمکې کې ځای نیسي۔

“We send down water from the skies in accordance with a set measure, and We cause it to lodge in the earth; and We are most certainly able to take it all away.” (Verse 18) Here we have a direct link between those seven orbits or bodies and the earth. Water falls from the sky, and has a direct link with those bodies. In fact, it is the perfect order controlling the universe that allows water to so fall from the sky and settle into the earth.

دا یوازې څو وخت مخکې وه چې جیولوژیستانو دا نظریه وړاندې کړه چې ځمکنی اوبه د سطحې له اوبو او باران څخه راځي، کوم چې د ځمکې له لارې ډډ کیږي. د دې نظریې له وړاندې کیدو مخکې، عمومي تصور دا و چې ځمکنی اوبه د سطحې له اوبو څخه خپلواک دي. خو قرآن کریم دا حقیقت له ۱۴۰۰ کاله څخه زیات مخکې بیان کړی دی.

It is only recently that geologists developed their theory that underground water comes from surface water and rain, which seeps through the earth. Before this theory was advanced, the general perception was that underground water was independent of surface water. Yet the Qur’ān stated this fact more than 1,400 years ago.

«اَو اَوبه له آسمانه په یوه اندازه ښکته کوو.» دا ټول د یوه ډیر دقیق پلان سره سم دي. نه دا ډېره زیاته ده چې سیلابونه او ویجاړي رامینځته کړي، نه دا ډېره لږه ده چې وچکالۍ او قحطۍ رامینځته کړي. او نه دا په غلط وخت راځي کله چې د هغې ګټه ډېره لږه وي.

“We send down water from the skies in accordance with a set measure.” It is all according to an elaborate plan. It is neither too much so as to cause flooding and devastation, nor too little so as to cause drought and famine. Nor does it come at the wrong time when it would be of little use.

«او مونږ دا په ځمکه کې ځای پر ځای کوو.» دا انځور د هغه نطفې سره ورته دی چې په رحم کې ځای نیسي، کوم چې قرآن کریم د «یو خوندي ځای د ارامۍ» په نوم یادوي. هم هګۍ او هم اوبه خپل ثابت او خوندي ځای لري، ترڅو ژوند پیدا کړي. دلته بیا د قرآن کریم د هنري ترتیب او د انځورونو د ځایولو یوه بله بېلګه ګورو.

“And We cause it to lodge in the earth.” The picture here is akin to that of the fertilized egg that is implanted in the uterus, which is described in the Qur’ān as ‘a safe place of rest.’ Both the egg and the water have their settled and safe places of settlement in order to give rise to life. Here we see yet another example of the Qur’ānic method of artistic arrangement of scenes and images.