د دې سورت دوهم برخه، چې په دوهم فصل کې بحث شوی، د خدای د یووالي په ټینګ تاکید سره پیل او پای مومي او د هغه سره د هرې شریک جوړولو د منع کولو په اړه ده. د دې دواړو پیلونو تر منځ یو شمیر امرونه، منعونه او ارزښتونه راغلي دي چې ټول د خدای د یووالي په مرکزي اصل ولاړ دي. اوسنۍ برخه د خدای لپاره د زوی یا شریک ټاکلو د مفهوم په غندنه پیلېږي او په همدې غندنه پای ته رسېږي، او د دې ناسمه والی څرګندوي. دا وایي چې ټول کائنات د خدای د یووالي، پرته له هیڅ شریک څخه، په عقیده ولاړ دي: "یقیناً هرې یوې شیې د هغه ستاینه او تسبیح کوي." (آیت ۴۴) دا په دې ټینګار کوي چې ټول مخلوقات په آخرت کې خدای ته رجوع کوي، او دا چې خدای د آسمانونو او ځمکې ټولو مخلوقاتو په اړه هر څه پوهیږي.

The second passage of this sūrah, discussed in Chapter 2, starts and finishes with a strong emphasis on God’s oneness and the prohibition of associating any partners with Him. Within its two ends, it contains a number of orders, prohibitions and values that are all based on the central principle of God’s oneness. The present passage begins and ends with the denunciation of the very concept of assigning a son or a partner to God, explaining its absurdity. It states that the whole universe functions on the basis of believing in God as one, having no partners: “Indeed every single thing extols His glory and praise.” (Verse 44) It stresses the fact that all shall return to God in the life to come, and that God knows everything about all creatures in the heavens and earth.

هغه ذات دی چې د ټولو مخلوقاتو تقدیر په لاس کې لري، او هیچا ته په دې کې هیڅ اختیار نشته: "که هغه وغواړي، نو په تاسو به رحم وکړي؛ او که وغواړي، نو تاسو ته به عذاب ورکړي." (آیت ۵۴)

He is the One who controls the destinies of all His creatures, and no one has any say about it: “If He so wills, He will bestow His grace on you; and if He so wills, He will inflict punishment on you.” (Verse 54)

په دې متن کې چې پرمخ ځي، موږ د ټولو هغو عقیدو باطل والی ګورو چې د خدای سره شریکان ګرځوي، او ګورو چې دا عقیدې څنګه ړنګیږي. موږ دا هم ګورو چې خدای هغه ذات دی چې دا ټول کائنات، دا دنیا او آخرت، هغه څه چې موږ ورته ګورو او هغه څه چې موږ نه ګورو، ټول د هغه په واک کې دي. موږ پوهیږو چې ټول کائنات خپلې ستاینې یوازې خدای ته وقف کوي، په اخلاص او عبادت سره. په دې ستاینه کې ټول مخلوقات او ژوي هم برخه اخلي.

As the passage goes on, we see the fallacy of all beliefs based on associating partners with God, and we watch how they collapse. We also see that God is the One who controls everything in this universe, this life and the life to come, what is visible to us and what we do not see. We realize that it all addresses its praises, sincere and devoted to God alone. In such praises all creatures and living things take part.

ایا ستاسو رب تاسو ته زامنان خاص کړي دي، او پخپله د ملائکو څخه لوڼې نیولې دي؟ بې شکه تاسو یو سخت لوی خبره کوئ۔

Has your Lord distinguished you by [giving you] sons and taken for Himself daughters from among the angels? That which you utter is indeed an enormity.

(آیت ۴۰)

(Verse 40)

دا پوښتنه د هغو کافرانو د کار پر وړاندې یو طنزي ځواب ږغوي، چې هغوي فرښتې د خدای لوڼې بللې. خدای لوی دی، پاک دی، له دې څخه چې د ځان لپاره زوی یا ښځه ونیسي، او دومره لوړ دی چې هېڅ شریک یا ملګری ونلري. دا آیت هغه کار هم ټوکي کوي چې خدای ته لوڼې منسوبول کېږي، په داسې حال کې چې عرب لوڼې د هلکانو په پرتله ټيټ مقام لرونکې بللې. هغوي په حقیقت کې د غربت یا شرم له ويرې خپلې لوڼې وژلې. له دې سره سره، هغوي فرښتې ښځينه بللې او هغې ته یې د خدای لوڼې ویلي. کله چې دا خدای دی چې ژوند ورکوي او هرچا ته زامن او لوڼې ورکوي، نو ولې به هغه په ښو زامنو ځانونه ځانګړي کړي او ټيټې لوڼې به خپلې کړي؟ دا خبره یوازې د استدلال لپاره ده، ترڅو د هغو دعوو بې ځایه والی او غلطي ښکاره شي. ټوله موضوع دومره عجیبه ده چې د بحث وړ هم نه ده.

This question implies a sarcastic response to what the unbelievers used to do, as they described the angels as God’s daughters. God is indeed too exalted to take to Himself a son or a wife, and He is too sublime to have any partner or associate. The verse also ridicules the assigning of daughters to God, when the Arabs considered girls to be of lesser status than boys. They indeed killed their daughters for fear of poverty or shame. Nevertheless they considered angels to be female and made them God’s daughters. When it is God who gives life and gives everyone their sons and daughters, how come He favours them with the better sons and takes to Himself the inferior daughters! This is stated merely for argument’s sake, so as to make apparent the hollowness and fallacy of their claims. The whole issue is too bizarre to merit any discussion:

«تاسو چې څه وایاست هغه واقعیا یوه لویه بدمرغي ده» (آیت ۴۰)۔ دا خبره ډېره عجیبه، بې ادبه، دروغ او نامانوسه ده۔

“That which you utter is indeed an enormity.” (Verse 40) It is enormously odd, impudent, false and outlandish.

یقیناً مونږ په دې قرآن کې خلکو ته مختلفې طریقې سره بیان کړي دي، ترڅو دوی پند واخلي، مګر دا (قرآن) یوازې د دوی نفرت زیاتوي۔ (آیت ۴۱) قرآن د خدای د یووالي عقیده تبلیغوي، هغه په مختلفو ډولونو، سټایلونو او میتودونو سره پیش کوي، ترڅو خلک "پند واخلي"۔ په حقیقت کې د خدای د یووالي پر بنسټ عقیده قبلول یوازې یو یادونه او د بې‌ځپل شوې انساني فطرت ته اشاره کول ته اړتیا لري۔ دا یوازې په کائنات کې د مختلفو نښو په اړه فکر کولو ته اړتیا لري۔ مګر دوی هر کله چې قرآن اوري، د دې عقیدې څخه نور هم زیات نفرت کوي۔ دوی ښیې چې دوی هغه عقیده نه خوښوي چې قرآن یې تبلیغوي، او د قرآن څخه هم نفرت لري، ځکه چې دا به د دوی د خرافاتو او افسانو پر بنسټ غلطو عقیدو کمزورتیا په ښکاره توګه وښیي۔

دا یو ځواکمن او شان لرونکی منظر دی، چې په هغې کې موږ هر ډبره، لويه او وړه، هر تخم او پاڼه، هر ګل او میوه، هر وړوکی ټاټوبی او هر ونه، هر حشره او خزنده، هر حیوان او انسان، هر مخلوق چې د ځمکې پر مخ ګرځي، په اوبو کې لامبو وهي یا په هوا کې الوزي، په لنډ ډول، د ټول کائنات ټول مخلوقات د خدای تسبیح وایي او په عاجزۍ سره ده ته رجوع کوي. موږ د حیرانتیا څخه ډک کیږو، ځکه چې هر هغه شی چې زموږ په لید کې راځي یا د هغې څخه بهر پاتې کیږي، ژوندی کیږي.

It is a powerful and majestic scene in which we see every stone, large and small, every seed and leaf, every flower and fruit, every little shoot and every tree, every insect and reptile, every animal and human being, every creature that walks the earth, swims in the water or floats in the air, in short, all creatures in the whole universe glorifying God and turning to Him in submission. We are filled with awe as we sense that everything that comes within our vision or stays beyond it comes alive.

کله چې موږ خپل لاسونه د یو شي د لمس لپاره اوږدوو، او کله چې خپل پښې د یو شي د تېرېدو لپاره ږدو، موږ احساسوو چې دا شی ژوندی دی، د خدای تسبیح وایي.

‘Whenever we stretch our hands out to touch something, and whenever we put our feet to step over something, we feel that it is alive, glorifying God.

په حقیقت کې هرې یوې شیې د هغه ستاینه او تسبیح کوي، هرې یوې په خپل ځانګړي ژبه او طریقه سره.

“Indeed every single thing extols His glory and praise,” in its own way and language.

«مګر تاسو [انسانان] د دوی ستاینه نه پوهېږئ.» (آیت ۴۴) انسان د خپل ځان له جوړښت څخه محدود دی، چې اصل یې خاوره ده. دا محدودیت هغه له دې ځایه بندوي چې د نورو مخلوقاتو ستاینه درک کړي. که دوی په زړونو سره واورېدلی وای او خپلې زړه‌ سترګې یې هغه نازک قوانین ته متوجه کړې وای چې په کائنات کې کار کوي او وړه او لویه هر شی د پیدا کوونکي خوا ته اړوي، نو د دې ستاینې یوه برخه به یې درک کړې وای. کله چې د انسانانو روحونه پاکېږي، او کله چې دوی هر ژوندی او بې‌ ژوند شی واوري چې خپله ستاینه یوازې د خدای لپاره وایي، نو دوی د لوړې ټولنې سره د اړیکې لپاره ډېر چمتو کېږي. دوی د کائنات رازونه د هغو کسانو په پرتله ښه درک کولی شي چې ځانونه یوازې مادي نړۍ پورې محدودوي.

“But you [human beings] cannot understand their praises.” (Verse 44) Human beings are limited by their own constitution which has a clay origin. This debars them from understanding the praises of other creatures. Had they listened with their hearts, directing them to appreciate the subtle laws that operate in the universe and make everything, large or small, turn to the Creator of all, they would have appreciated something of that praise. When human souls are purified and when they hearken to every animate and inanimate object as it addresses its glorification to God alone, they are better prepared to be in contact with the Supreme Society. They are better able to understand the secrets of the universe than those who limit themselves to the material world.

داسې وویل دوی د قرآن او هغه رسول په اړه چې دا یې تلاوت کاوه۔ دوی د بیا راژوندي کیدو او راتلونکي ژوند هم انکار کاوه:

Such was what they said about the Qur’ān and the Messenger who recited it. They also denied resurrection and the life to come:

هغوی وایی: ‹ایا کله چې موږ هډوکي او خاورې شو، نو بیا به له سره ژوندی کیږو په نوې پیدایښت سره؟› ووایه: ‹که تاسو ډبرې یا اوسپنه شئ، یا کومه بله مخلوق چې ستاسو په نظر کې له دې هم سخت وي [چې ژوندی شي]. › هغوی به وایی: ‹هغه څوک دی چې موږ به بیرته [ژوند ته] راولي؟› ووایه: ‹هغه ذات چې تاسو یې لومړی ځل پیدا کړي.› بیا به هغوی سرونه وخوځوي [په انکار سره] او وایی: ‹دا به کله وي؟› ووایه: ‹ممکن ده چې نږدې وي. په هغه ورځ به هغه تاسو راوغواړي، او تاسو به په داسې حال کې ځواب ورکړئ چې د هغه ستاینه کوئ، او دا به فکر کوئ چې په دنیا کې یوازې یو لنډ وخت پاتې شوي یاست.› (آیتونه ۴۹-۵۲)

They say: ‘When we are bones and dust, shall we be raised to life again as a new creation?’ Say: ‘Be you stones or iron, or some other form of creation which, to your minds, appears even harder [to bring to life]. ‘They will say: ‘Who is it that will bring us back [to life]?’ Say: ‘He who created you the first time.’ Thereupon they shake their heads [in disbelief] and ask: ‘When will this be?’ Say: ‘It may very well be near at hand. On that day He will call you, and you will answer by praising Him, thinking that you stayed on earth but a very short while.’ (Verses 49-52)

د قيامت (ژوندي کېدو) موضوع د پيغمبر ﷺ او منکرينو ترمنځ د اوږدې شخړې موضوع وه. قرآن کريم د دې استدلال ډېر برخه بيانوي. خو دا ټوله مسئله د هغه چا لپاره ډېره واضحه او ساده ده چې د ژوند او مرګ، د بيا ژوندي کېدو او د ټولې مخلوق د راټولېدو ماهيت ته فکر کوي. قرآن کريم دا په مختلفو مواقعو کې بشپړ توګه بيان کړې ده. خو خلکو دا د خپل ساده او واضح ماهيت په توګه نه شول منلی.

The concept of resurrection was the subject of a long controversy between the Prophet and the unbelievers. The Qur’ān relates much of this argument. Yet the whole issue is very clear and simple for anyone who contemplates the nature of life and death, resurrection and the gathering of all creation. The Qur’ān explains it in full on various occasions. Yet people could not take it in its simple and clear nature.

هغوي تصور نه شو کولی چې یو انسان د بدن له کړېدو وروسته بیا ژوندی شي. «هغوي وايي: ‹کله چې موږ هډوکي او خاوره شو، ایا بیا به نوي پیدایښت په توګه ژوندی شو؟›» (آیت ۴۹)

They could not imagine how a person could be brought back to life after the body had decomposed: “They say: ‘When we are bones and dust, shall we be raised to life again as a new creation?” (Verse 49)

دوی په دې فکر نه کاوه چې یوه وخت داسې و چې دوی ژوندي نه وو، خو بیا دوی ته ژوند ورکړل شو. نه یې دا پوهیدل چې دوهمه پیدایښت د لومړي پیدایښت په پرتله اسانه دی. دوی په بشپړ ډول نه پوهیدل چې د خدای په نزد هېڅ شی د "اسانه" یا "ستونزمن" په توګه نه شي بیانېدای. نه یې دا پوهیدل چې د پیدا کولو طریقه په ټولو مواردو کې یوه ده. یوازې دا چې خدای کله چې د کوم مخلوق لپاره حکم کوي چې "شه"، هغه سمدستي موجود کیږي. دا هیڅ فرق نلري چې خلک یو شی اسانه ګڼي که ستونزمن. کله چې خدای غواړي چې یو شی وشي، هغه به بې له شکه وشي.

سورت د هغو کسانو له حال بیانولو وروسته، چې د خدای د وعدې او د پیغمبر ﷺ د پیغام په ځپلو کې لګیدلي وو، له هغو کسانو مخ اړوي چې د آخرت او د قیامت منکر دي. دا سورت مؤمنانو ته هم خبرې کوي، او پیغمبر ﷺ ته امر کوي چې دوی ته ووایي چې یوازې هغه خبرې وکړي چې غوره وي. دوی باید تل د ښې خبرې کولو عادت ولري: «زما بندګانو ته ووایه چې همیشه هغه خبرې وکړي چې غوره وي. شیطان د دوی ترمنځ اختلاف اچوي. بې شکه شیطان د انسان ښکاره دښمن دی.» (آیت ۵۳)

After it has described their attitude of ridiculing God’s promise and the Prophet’s message, the sūrah turns away from those who deny the life to come and resurrection. It has something to say about the believers, instructing the Prophet to direct them to say only what is best. They should always be in the habit of saying a good word: “Tell My servants that they should always say that which is best. Satan tries to sow discord between them. Satan is indeed man’s open foe.” (Verse 53)

"میرے بندوں سے کہو کہ وہ ہمیشہ وہی بات کہیں جو سب سے بہتر ہو۔" یہ ایک عمومی حکم ہے جو ہر حالت اور ہر مقام پر لاگو ہوتا ہے۔ انہیں کہنے کے لیے بہترین بات کا انتخاب کرنا چاہیے۔ اس طرح وہ شیطان کی ان کوششوں کو ناکام بنا سکیں گے جن کا مقصد ان کے درمیان موجود باہمی محبت کے رشتے کو کمزور کرنا ہے۔ بے شک وہ ہمیشہ ان کے درمیان نفاق کے بیج بونے کی کوشش کرتا ہے، اور اس کام میں اس کی مدد ایک شخص کی طرف سے کہے گئے غیر مہذب لفظ سے ہوتی ہے، جس کے بعد دوسرا شخص اسی طرح کا تلخ جواب دیتا ہے۔ یوں محبت اور بھائی چارے کا ماحول خراب ہو جاتا ہے، اور اس کی جگہ بیگانگی، دوری اور حتیٰ کہ دشمنی کی فضا پیدا ہو جاتی ہے۔ ایک اچھی بات ہمیشہ فضا کو صاف کرنے اور شکایات کو دور کرنے میں مددگار ہوتی ہے۔

“Tell My servants that they should always say that which is best.” It is a general order that applies in all situations and positions. They should choose the best to say. In this way they will be able to spoil Satan’s attempts to undermine the bond of mutual love that exists between them. Indeed he always tries to sow the seeds of discord between them, helped by an impolite word said by one person, followed by a similarly rude answer by another. Thus the atmosphere of love and brotherhood is spoilt, only to be replaced by an air of alienation, estrangement and even hostility. A good word always helps to clear the air and heal grievances.

«بې شکه شیطان د انسان ښکاره دښمن دی» (آیت ۵۳)۔ هغه د هرې ژبې په لغزش باندې د ورورگلوۍ تر منځ د بیگانگۍ فضا خپروې او دا هڅه کوي۔ ښې خبرې د هغه هڅې ناکامې کوي او د ټولو مؤمنانو تر منځ د ورورگلوۍ اړيکې ساتي۔

“Satan is indeed man’s open foe.” (Verse 53) He tries to build on every slip of a person’s tongue to spread an air of alienation between brothers. Good words simply foil his attempts and protect the bond of brotherhood among all believers.

سورت بیا هغو کافرانو ته رجوع کوي چې د قیامت د ورځې د راپورته کېدو بلنې ته یې ځواب نه و ورکړی. ټول تقدیر د خدای په لاس کې دی: هغه کولی شي بښنه وکړي یا سزا ورکړي. دوی باید د خدای د قضاوت سره مخ شي. پیغمبر ﷺ یوازې یو پیغمبر دی. هغه د خدای د اراده په مقابل کې د دوی ساتونکی نه دی: "ستاسو رب ستاسو د حال ښه پوهیږي. که هغه وغواړي، تاسو ته به خپل فضل وبخښي؛ او که وغواړي، تاسو ته به سزا ورکړي. اې پیغمبره، موږ تا د دوی د ساتونکي په توګه نه دی لیږلی. ستاسو رب د هغو ټولو مخلوقاتو په اړه ښه پوهیږي چې په آسمانونو او ځمکه کې دي." (آیتونه ۵۴-۵۵) د خدای علم بشپړ دی. هغه څه چې هغه د سزا یا بښنې په اړه ټاکي د هغه د علم پر بنسټ دي. د پیغمبر ﷺ مأموریت هغه وخت بشپړ کېږي کله چې هغه خپل پیغام رسوي. د خدای علم هغه ټول څه احاطه کوي چې په آسمانونو او ځمکه کې دي، پدې کې ملایک، پیغمبران، انسانان او جنات، او همداسې نور مخلوقات چې یوازې خدای ته معلوم دي.

پر دې علم کې بنسټ دا دی چې الله تعالیٰ یو شمېر پیغمبران له نورو پیغمبرانو څخه لوړ کړي دي، لکه څنګه چې دلته فرمایي: «او بېشکه مونږ یو شمېر پیغمبران له نورو څخه لوړ کړي دي». (سورۃ الإسراء، آیت ۵۵)

It is on the basis of this knowledge that He has exalted some prophets over others as He states here: “Indeed We have exalted some of the prophets above others.” (Verse 55)

یوازې خدای ښه پوهیږي چې دې ته د ترجیح د ورکولو پر شا څه دلیلونه دي. څرنګه چې د دې لوړتیا او ترجیح عملي اړخونه د سورة البقرۀ د ۲۵۳ آیت په تفسیر کې بحث شوي دي، چې دا لوړتیا هم یادوي.5

God alone knows the reasons behind this preference. As for the practical aspects of such exaltation and preference, these were discussed in commenting on verse 253 of Sūrah 2, which also mentions this exaltation.5

«Justus We gave the Psalms to David.» (آیت ۵۵) دا د هغه یوې بېلگې ده چې خدای تعالی د خپلو پېغمبرانو څخه د یو پېغمبر ته څه ورکولی شي، او دا د لوړتیا یو اړخ دی. حقیقت دا دی چې وحي او آسماني کتاب د هغو معجزو په پرتله ډېر پاتې کېدونکي دي چې یوازې د یو لږ شمېر خلکو لخوا لیدل کېدای شي.

“Justus We gave the Psalms to David.” (Verse 55) This is one example of what God may give to one of His prophets, and one of the aspects of exaltation. The fact is that revelation and scripture are more lasting than supernatural events that may be witnessed by only a handful of people.

دا متن چې د خدای لپاره د زوی یا شریک لرلو مفهوم په قطعي ډول نفي کولو سره پیل کېږي، بیا خلکو ته د هر حال کې یوازې خدای ته د رجوع کولو بلنه ورکوي، د هغو کسانو په ننګونې سره پای ته رسېږي چې خدای سره شریکان جوړوي. ننګونه دا ده چې دوی باید هغه شریکانو ته ور وګوري چې دوی یې ګومان کوي، چې که خدای د دوی په سزا کولو فیصله وکړي نو هغوی د دوی څخه تاوان لرې کړي، یا د هغه سزا بل چا ته واړوي: «ووایه: هغه کسان وبولئ چې تاسو د هغه (خدای) پرته (معبودان) ګڼئ، دوی د تاسو څخه د کومې ستونزې لرې کولو واک نه لري، او نه یې د بدلولو توان لري.» (آیت ۵۶) د ستونزې لرې کول یا د هغې ماهیت او د هغې ځای بدلول له خدای پرته هیچا ته ممکن نه دي. یوازې هغه د ټولې مخلوقاتو د مقدراتو واک لري.

This passage, which begins with a definitive negation of the concept of God having a son or partner before calling on people to turn to God alone in all situations, concludes with a challenge to those who associate partners with God. The challenge is simply that they should call on those partners to remove any harm that befalls them, should God decide to punish them, or that they should divert His punishment to others: “Say: ‘Call on those whom you claim (to be gods] besides Him, but they have no power to remove any affliction from you, nor can they shift it.’” (Verse 56) No one can remove hardship or change its nature or recipient except God Himself. He alone is in control of the destinies of all creation.