آیا انسان پر داسې یو وخت هم تیر شوی دی چې هغه د یادولو وړ هیڅ شی نه و؟ مونږ انسان د یو بوی شوی نطفې څخه پیدا کړی دی، ترڅو هغه وازمایو. نو مونږ هغه ته اوریدل او لیدل ورکړل. مونږ هغه ته لاره وښودله، [په دې اختیار سره] چې یا شکر ګذار شي او یا ناشکره.

Was there not a period of time when man was not yet something to be thought of We have created man from a drop of mingled fluid, so that We might try him. Therefore, we have endowed him with hearing and sight. We have shown him the way, [giving him the choice] to be thankful or ungrateful. (Verses 1-3)

دا پوښتنه چې سورت پرې پیل شوی، یوه څرګنده ویینه ښیي، خو په داسې بڼه راغلې ترڅو انسان پخپله له ځان څخه وپوښتي: ایا زه نه پوهیږم چې یوه داسې دوره هم وه چې زه هیڅ د یادولو وړ نه وم؟ دا باید د نورو پوښتنو لامل شي: ایا هغه باید د دې حقیقت په اړه فکر ونه کړي؟ ایا همدا فکر به هغه ته لاره وانه ښيي چې څنګه هغه د ژوند په سټیج کې راوستل شو، چېرته چې ړوندې په هغه ولويدې ترڅو له هغه څخه د پام وړ مخلوق جوړ کړي؟ دلته پوښتنې بڼه ځينې ښې فکرونه اسانه کوي او موږ هڅوي چې نور هم فکر وکړو.

This question with which the surah opens signifies a statement, but it is phrased in this way so that man should ask himself: Am I not aware that there was a period of time when I was nothing to be thought of?’ This should lead to further questioning: should he not reflect on this fact? Should not such reflection guide him to how he was ushered in on life’s stage where lights were focused on him to make of him a creature of note? The interrogative form in this instance facilitates some fine thoughts, encouraging us to reflect further.

یو فکري نقطه موږ هغه مرحلې ته بیایي چې انسان د وجود له مرحلې څخه مخکې وو. د انسان له راتګ دمخه کائنات څنګه وو؟ انسان دومره د ځان په اړه غرور لري چې ډیرځله هیروي چې کائنات د انسان له راتګ ډیر، ډیر مخکې شتون درلود. شاید کائنات هیڅکله هم دا تمه نه درلوده چې یوه نوې مخلوق، انسان، به کله شتون پیدا کړي، او یقیناً تر هغه وخته پورې نه چې خدای دا غوښتل وي چې دا داسې وشي.

One point of reflection takes us to the stage before man comes into existence. What was the universe like before man’s advent? Man is so full of himself that he tends to forget that the universe was there long, long before he was. Perhaps the universe never expected that a new creature, man, would ever come into existence and certainly not until God willed it to so happen.

یوه بله نکته موږ دې ته راولي چې د انسان د وجود د پیل شیبې ته. زموږ تصور د هغې شیبې مختلف انځورونه رسموي، هغه شیبه چې یوازې خدای پوهیږي، او په هغې کې دغه نوې مخلوق کائنات ته اضافه شو. خو دا خبره خدای د پیښېدو دمخه په پام کې نیولې وه، او د دغه نوي مخلوق رول د کائنات د ژوند په دننه کې ښه ټاکل شوی و.

Another point takes us to the moment when human existence first began. Our imagination can paint different visions of that moment, known only to God, which added this new creature to the universe. Yet this was taken into account by God before it happened, with this new creature’s role within the life of the universe well determined.

اب جب آزمائش ہو چکی اور انسان نے ایک یا دوسرا راستہ چن لیا، تو آگے کیا ہوتا ہے؟ کافروں کے لیے جو عذاب ہے وہ ایک ہی آیت میں مختصراً بیان کیا گیا ہے، کیونکہ سورت کی عمومی فضا آرام، آسائش اور نعمتوں کی ہے۔ کافروں کے لیے تیار کیے گئے عذاب کا خلاصہ یوں ہے: «ہم نے کافروں کے لیے زنجیریں، بیڑیاں اور بھڑکتی ہوئی آگ تیار کر رکھی ہے» (آیت ۴)۔ ان کے پاؤں میں زنجیریں ہوں گی اور ہاتھوں میں بیڑیاں، پھر انہیں بھڑکتی ہوئی آگ میں پھینک دیا جائے گا۔

Now that the test has been put, and man has chosen one way or the other, what happens next? What awaits the unbelievers is briefly stated in one verse, because the general ambience of the surah is one of luxury, comfort and blessing. The torment prepared for the unbelievers is summed up: “For the unbelievers, we have prepared chains and shackles, and a blazing fire” (Verse 4) They will have chains for their feet and shackles for their wrists, and then they will be cast into the blazing fire.

سورت بعد ازاں تیزی سے دوسرے گروہ کی خوشی کے بارے میں بات کرنے کی طرف منتقل ہو جاتی ہے:

The surah then quickly moves on to speak about the happiness of the other group:

بې شکه نېکان به د کافور آمېخته پیاله څښي، هغه چینه چې د خدای بندګان به ترې څښي او دوی به یې په ډېره زیاتوالي سره بهوي. (آیتونه ۵-۶)

The righteous shall drink from a cup mixed with kafur, a fountain where God's servants shall drink, making it flow in abundance, (Verses 5-6)

دا خبره داسې بیانوي چې هغه څښاک چې جنت کې صالحینو ته ورکول کیږي د کافور سره به ګډ وي، یعنې د خوشبو ګلانو د غونچو سره، او دوی به دا څښاک هغه پیاله کې واخلي چې د یوې داسې چینې څخه ډکه شوې وي چې ډېره بهیږي. عربو به خپله شراب د کافور یا زنجبیل سره ګډولو ترڅو ښه خوند ورکړي. اوس دوی پوهیږي چې د جنت څښاک به له دې سره ګډ وي او دا به ډېر وي. د دې څښاک په ماهیت کې موږ دا پوهیږو چې دا د دې دنیا له هر ډول څښاک څخه ډېر ښه او پاک دی، او د خوند اخیستل به یې هم همدومره زیات وي. زموږ په محدوده دنیا کې موږ د آخرت د خوند د کچې یا ډول تعریف نشو کولی. دا یوازې داسې بیانونه دي چې موږ ته د هغه څه یو تصور راکوي چې هلته شته، ځکه خدای پوهیږي چې انسانان د هغه څه تصور نشي کولی چې د دوی له نړۍ هاخوا دي.

This statement implies that the drink given to the righteous who are in heaven will be mixed with kafur, i.e. the calyx of sweet-smelling flowers, and that they will receive this drink in a cup filled from a fountain which flows in abundance. The Arabs used to mix their wine with kafur, or ginger, to give it a fine taste. Now, they know that their drink in heaven will be mixed with this and that it is plentiful. As for the nature of this drink, we understand that it is much finer and purer than any type of drink in this world, and that its enjoyment will be that much more enhanced. In our limited world, we cannot define the level or kind of enjoyment in the life to come. These are merely descriptions that give us an impression of what there is, because God knows that mankind cannot imagine what is beyond their world.

دوی هغه کسان دي چې خپلې نذرې پوره کوي. (آیت ۷) دوی هغه عبادتونه او دندې چې د کولو اراده لري او ځان ورباندې ژمن کوي، پوره کوي، او د ایمان مسئله ډیره په جدیت سره اخلي. دوی نه له خپلې دندې تښتي او نه له خپلې ژمنې څخه ځان ژغوري. د قرآن څرګندونه د دې عربي کلمې نذر، یعنې ژمنه یا نذر، په ښکاره معنا څخه پراخه ده. (آیت ۷) دوی پوهیږي چې هغه ورځ به څه ډول ورځ وي. دا د ناخوښیو ورځ ده، او دا ناخوښۍ ټول ځایونه نیولی شي، هغو کسانو ته هم رسیږي چې خپلې دندې پوره کولو کې کمښت کوي او هغو کسانو ته هم چې له دې هم بدتر کارونه کوي. له همدې امله دوی ډارېږي چې شاید دغه ناخوښۍ ځینې دوی ته هم ورسیږي. دا ډار د هغو کسانو ځانګړتیا ده چې د خدای ویره لري، خپلې ګرانې دندې ته پام لري، او اندیښمن وي چې شاید د ښو عملونو ډیر کولو سره هم د دې دندې د پوره کولو وړتیا ونه لري.

“They are the ones who fulfil their vows” (Verse 7) They thus fulfil what they intend to do of acts of worship and the duties they commit themselves to perform, taking the question of faith very seriously. They neither shirk their duty nor evade their commitment. The Quranic statement is wider in scope than the literal meaning of nadhr, the Arabic word used here meaning pledge, vow, etc. “And stand in awe of a day of woes that fly far and wide.” (Verse 7) They realize what sort of day it will be. It is a day of woes and these woes can spread all over, affecting those who fall short of fulfilling their duties and those who are even worse, doing badly. Hence, they fear that some of these woes may apply to them. This fear is characteristic of people who are God-fearing, aware of the heavy duty placed on them, worried that they may not be up to its fulfilment however much they do of good deeds.

"او هغه کسان دي چې د خواړو ښکته کوي، سره لدې چې دوی پخپله هم د هغو ته اړتیا لري، مسکینانو، یتیمانو او بندیانو ته۔" (آیت ۸) دا خبره د دوی د مهربانۍ احساسات بیانوي، چې د خواړو په ورکولو کې ښکاره کیږي، هغه خواړه چې دوی پخپله هم ورته اړتیا لري، هغه کسانو ته ورکوي چې د دوی په پرتله ډیر بې وسه دي۔ په بل عبارت، دوی دغه مسکین، یتیم او بندیان له ځانه مخکې ساتي، او د هغه خواړو اړتیا لرلو سره سره هغوی ته ورکوي۔ دا انځور داسې بڼه ښيي چې هغه ټولنیز چاپیریال چې د اسلام له راتګ سره په مکه کې حاکم و، سخت و او د مهربانۍ نه ډک و۔

“ Who give food - though they need it themselves - to the needy the orphan and the captive.” (Verse 8) This statement describes their compassionate feelings, symbolized in their offering of food, which they need for themselves, to people who are less fortunate than themselves. In other words, they put such needy people, orphans and captives ahead of themselves, feeding them despite their own need of the food they give them. This picture suggests that the social environment that prevailed in Makkah upon the advent of Islam was hard, lacking in compassion.

مګر دا عربان چې د ټولنیز مقام د سیالۍ خبره وه، نو سخاوت یې کاوه۔ د خدای صالح بندګان د دې سخت او بې‌ابه صحرا په شان وو: دوی د حقیقي رحم له مخې خواړه ورکول، خالصه د خدای لپاره یې عمل کاوه: «موږ تاسو ته یوازې د خدای د رضا لپاره خواړه ورکوو۔ نه له تاسو بدله غواړو او نه مننه۔ موږ د خپل رب د ورځې څخه ویره لرو: یوه تیاره او سخته ورځ» (آیتونه ۹-۱۰)۔ داسې زړونو څخه رحم جوش کوي، چې د خدای رضا غواړي او د هیڅ مخلوق څخه اجر یا ستاینه نه غواړي۔ دوی خپل احسانونه د غرور په حالت کې نه ښندي۔ دوی یوازې غواړي له هغې تیارې او سختې ورځې د مصیبتونو څخه ځان وساتي، چې په حقیقت کې ترې ویره لري۔ پیغمبر ﷺ دوی ته د دې لاره ښودلې چې له مصیبتونو ځان وساتي، لکه چې فرمایلي دي: «له اور څخه د نیم خرما په اندازه هم ځان وساتئ۔»1

سورت اب هغو منکرانو ته ګوري چې د الهي دین په مخالفت کې ډټ پاتې دي. دوی د هغه څیز ماهیت نه و پوهیدلی چې پیغمبر ﷺ یې وړاندې کاوه. له همدې امله دوی د هغه سره د سازش هڅه وکړه، په دې امید چې هغه به دعوت پریږدي، یا لږ تر لږه هغه برخه به پریږدي چې دوی ته له هرڅه ډېره ناخوښه وه. د سورت وروستۍ برخه د دې حالت په اړه خبرې کوي، په داسې حال کې چې دوی د پیغمبر ﷺ سره د سازش غوښتنه کوله، د هغه د پیروانو ځورول کېدل، خلک د خدای د پیغام نه اړول او د نېکۍ هغه لاره رد کول چې د جنت د اجر ضمانت ورکوي.

The surah now looks at the situation of the unbelievers who persist in their opposition to the divine faith. These did not understand the nature of what the Prophet advocated. Therefore, they tried to compromise with him, hoping that he would stop, or at least forgo the part of it that most offended them. The last section of the surah deals with this situation against the backdrop of their seeking a compromise with the Prophet, persecuting his followers, turning people away from God’s message and rejecting the way of goodness that ensures reward in heaven:

مونږ دې قرآن تاسو ته په تدریجي ډول نازل کړی دی.

It is We who have bestowed the Quran upon you by gradual revelation.

پس اپنے رب کے فیصلے کا صبر کے ساتھ انتظار کرو، اور ان گنہگاروں اور کافروں میں سے کسی کی بات پر کان نہ دھرو۔ صبح و شام اپنے رب کے نام کا ذکر کرتے رہو۔ رات کے وقت اس کے آگے سجدہ کرو، اور طویل رات میں اس کی بے حد پاکی بیان کرو۔ (آیات 23-26)

Await, then, your Lord's judgement in all patience, and pay no heed to any of these sinners and unbelievers. Remember your Lord's name morning and evening. At night prostrate yourself before Him, and extol His limitless glory throughout the long night. (Verses 23-26)

دا څلور آیتونه د اسلامي ایمان یو مهم اصل لنډ کوي، هغه اصل چې د دې ایمان ملاتړي باید په بشپړ ډول وپوهیږي او ورته ارزښت ورکړي. دوی باید د دې اصل اغیزې د انسان په روح کې او په عملي ژوند کې مطالعه کړي۔

These four verses sum up an important principle of the Islamic faith, one which its advocates should fully understand and appreciate. They should study its effects within the human soul and in practical life.

د خدای رسول ﷺ په مستقیم ډول کافرانو ته مخ واړاوه او هغوي یې ددې ته رابللل چې د خدای د یووالي باور وکړي. د خپل پیغام د تبلیغ پر mهال پیغمبر ﷺ یوازې د مختلفو عقیدو سره مخ نه و. که داسې وای، قضیه به ډیره اسانه وه. د مشرکانو شرکي عقیدې دومره کمزورې او بې بنسټې وې چې هغوي ته د روښانه، ساده او منطقي اسلامي عقیدې د ردولو لپاره کوم ټینګ بنسټ نه وو ورکوی. بلکې هغه څه چې د دوی سخت او پرېکنده مخالفت ته لار هواروله، چې تاریخ یې ثبت کړی او قرآن کریم یې یادونه کړې ده، د ډیرو حالاتو او ملاحظو مجموعه وه. ټولنیز مقام او رواجي ارزښتونو ته ویاړ، او هغه مادي ګټې چې دا ارزښتونه ورسره ملګري وې، لومړۍ هغه عامل و چې دغه خلک یې د خپلو کمزورو او غلطو عقیدو په ساتلو ډیر ټینګ کړي وو او د هغو عقیدو مخالفت یې کاوه چې په ښکاره ډول حق وې. په ورته ډول، د جاهلیت د نظام لاندې ژوند هر ډول خوند او د هرې غوښتنې پوره کول اجازه ورکوله. له همدې امله، هغه خلک چې دا خوښي غوښتل، باید د داسې دین مخالفت کړی وای چې د اخلاقو او لوړو ارزښتونو په اړه جدي چلند کوي او ټولې بې حیایي او نفساني کړنې له منځه وړي. دغه ټول عوامل د اسلامي پیغام په لومړي تبلیغ کې ودریدل. اوس هم په هره ټولنه او هر نسل کې ورسره ودریږي. دا د ایمان په جګړه کې اساسي ځواکونه دي، چې دا جګړه یې سخته کوي، او ایماندارانو ته اړینه ده چې د دې ټولو ستونزو په وړاندې ټینګ ودریږي او لوی قرباني ته تیار وي. له همدې امله، د اسلام داعیان، په هر ځای او هر وخت کې، باید په دې څلورو آیتونو کې شوې حقیقت په بشپړ ډول وپوهیږي او هغه حالات زده کړي چې د دې آیتونو د نازلیدو لامل شول، ترڅو دا حقایق په خپل ژوند کې هم پلي کړي.

سورت دا خبره ټینګوي چې د پیغمبر ﷺ لاره د کافرانو له لارې سره هیڅ ګډ ټکی نلري. دوی دومره غافل دي چې د خپل ګټې شیان نه پوهیږي، او په بې ارزښته شیانو کې بالکل بوخت دي.

The surah continues to emphasize the fact that the Prophet’s way has no meeting point with that of the unbelievers. They are so oblivious to what serves their own good, completely preoccupied with trivialities:

« دا خلک فاني ژوند سره مینه لري، او د یوه داسې ورځې پرېږدي چې سخته ده؟» (آیت ۲۷) د دوی اندېښنې کوچنۍ دي، د دوی موخې بې ارزښته دي، دوی په دې نړۍ د فاني ژوند کې بشپړ ډول ډوب دي، او د راتلونکې سختې ورځې لپاره لږه پروا لري. دا ورځ د حساب او د پایلې له امله سخته ده.

“ These people love the fleeting life, and leave behind them a day that will be heavy? (Verse 27) Their concerns are petty, their goals insignificant, they are fully immersed in the fleeting life of this world, caring little for the heavy day ahead. It is heavy with accountability and outcome.

داسې خلکو ته غوږ نه شي نیول کیدی، او نه د دوی لاره تعقیب کیدای شي. دوی له مؤمنانو سره هیڅ مشترک هدف نه لري. نو د دوی د ژوند، مال، واک او آرام په اړه هیڅ فکر نه باید وشي. دا ټول د دې فانی ژوند پورې اړه لري او له همدې امله لږ ارزښت لري. د دوی د دې فانی ژوند سره مینه دا ښيي چې دوی د خپل ښېگړې د ليدلو وړتیا نه لري. نو دا آیت د هغه مخالفت په مقابل کې چې کافرانو د پیغمبر ﷺ او د هغه د پیروانو په وړاندې کاوه، د دوی د ټينګښت په بیان دوام کوي. همدارنګه دا د کافرانو لپاره د هغه سختۍ خبرداری هم ضمني ورکوي چې د قیامت په ورځ به ورسره مخ وي.

Such people cannot be heeded, and their way cannot be followed. They share no goal with the believers. Hence, no thought should be paid to their life, wealth, power and comfort. They all belong to this fleeting life and are, therefore, of little value. Their preference for this fleeting life indicates their inability to see what is good for them. This verse, then, continues with strengthening the Prophet and his followers as they faced the unbelievers’ opposition. It also implies a warning for the unbelievers of the difficulty that lies ahead for them on the Day of Judgement.

دې سورت دا څرګنده کوي چې خدای، څوک چې دوی پیدا کړي او دوی ته ټول هغه واک یې ورکړی چې دوی یې څښتن دي، کولی شي په اسانۍ دوی د نورو لخوا بدل کړي. په هرصورت، په خپله نامحدوده حکمت سره، هغه دوی ته د بیا فکر کولو وخت ورکوي:

The surah makes it clear that God, who created them and gave them all the power they enjoy, can easily replace them by others. However, in His infinite wisdom, He gives them time to reconsider:

موږ دي چې دوی مو پیدا کړي دي او د دوی جوړښت مو مضبوط کړی دی.

It is We who have created them and strengthened their constitution.