دا د سورت د پای خبره ده. د دې خبرو موضوع د سورت په پیل کې ویل شوي خبرو سره ډېره نږدې اړیکه لري، او هم د هغو تاریخي کیسو سره چې سورت یې بیانوي.

This is the concluding passage of the sūrah. Its discourse is closely related to what was said in the opening passage and to the historical accounts the sūrah provides.

پہلی تفسیر (آیات ۱۰۰-۱۰۲) براہِ راست تاریخی واقعات سے متعلق ہے، اور اس کے بعد وہ تفسیر آتی ہے جس میں ان پہلی امتوں کو دی گئی سزا کو آخرت کی سزا کا خوف پیدا کرنے کے لیے بطورِ مثال استعمال کیا گیا ہے۔ یہ قیامت کے دن کے ایک نہایت ہیبت ناک منظر میں پیش کیا گیا ہے، جو ہماری آنکھوں کے سامنے رکھا گیا ہے۔ (آیات ۱۰۳-۱۰۸)

The first comment (Verses 100-102) directly relates to the historical accounts, and is followed by one which utilizes the punishment meted out to those early communities as a means of inspiring awe of punishment in the hereafter. This is given in a very awesome scene of the Day of Judgement, which is held out before our eyes. (Verses 103-108)

دا تبصره د هغو پخوانیو ټولنو د انجام او د قیامت د ورځې د منظر پر بنسټ ولاړه ده. دا روښانه کوي چې هغه بت پرستان چې د پيغمبر محمد ﷺ مخالفت یې وکړ، د دنیا او آخرت د عذاب په برخه کې په همغه حالت کې دي لکه د هغو ټولنو حالت چې پخوا تیرې شوې. دا خبره سمه ده چې دوی به په بشپړه توګه له منځه نه وړل شي، خو دا د هغه حکم له امله دی چې خدای ﷻ مخکې صادر کړی دی.

The following comment takes the fate of those earlier communities and the scene of the Day of Resurrection as its basis. It clarifies that those idolaters who opposed the Prophet Muĥammad put themselves in the same position as those communities with regard to their punishment in this world and the next. It is true that these would not be annihilated in toto, but this is due to a decree already made by God Almighty.

همدې لپاره د موسیٰ علیه السلام د قوم عذاب ځنډول شوی دی، که څه هم دوی د خپلو کتابونو په اړه له پایه تر بلې پورې شخړې کړې دي. خو په یقین سره د موسیٰ علیه السلام قوم او د عرب مشرکان به خپل بشپړ اجر ورکول کیږي. نو پیغمبر ﷺ او د هغه ملګري ته امر کیږي چې ثابت قدم پاتې شي، او هغه څه چې ده ته نازل شوي دي، پرې عمل ته دوام ورکړي. دوی باید د هغو خلکو لوری ته تمایل ونه کړي چې د خدای سره شریکان جوړوي. دوی باید خپلو لمونځونو ته پام وکړي او صبر وکړي، په دې یقین سره چې خدای د نیکانو اجر هیڅکله ضایع نه کوي. (آیتونه ۱۰۹-۱۱۵)

Hence the punishment of the people of Moses has been deferred although they have disputed endlessly over their Scriptures. Yet both the people of Moses and the Arab idolaters will certainly be given their full reward. Hence, the Prophet and his followers are advised to remain steadfast, persevering with the implementation of what has been revealed to him. They must not incline towards the unbelievers who associate partners with God. They are to attend to their prayers and persevere, knowing that God will never allow the reward of the righteous to be wasted. (Verses 109-115)

دا د تیرو قومونو د احوالو څخه یو څو هغه خبرونه دي چې موږ تاسو ته بیانوو. ځینې یې لا تر اوسه پاتې دي او ځینې نور داسې ختم شوي لکه کرې چې وروکړې شي. موږ په دوی ظلم نه دی کړی، بلکې دوی پخپله په ځانونو ظلم کړی دی. هغه معبودان چې دوی د خدای پر ځای ور ته دعا کوله، کله چې ستا د رب امر راغی، هیڅ ګټه ونه رسولې، بلکې دوی ته یې یوازې تباهي زیاته کړه. د ستا د رب عذاب داسې وي کله چې هغه د هغه قوم څخه حساب واخلي چې په ظلم کولو کې ټینګ وي؛ بېشکه د هغه عذاب سخت دردناک او ډېر سخت دی.

These are some of the accounts of past communities which We relate to you. Some still remain while others are extinct, like a field mown-down. No wrong did We do to them, but it was they who wronged themselves. Those deities of theirs which they were keen to invoke instead of God availed them nothing when your Lord’s judgement came to pass; they only added to their ruin. Such is your Lord’s punishment whenever He takes to task any community which is bent on evil-doing; His punishment is indeed grievous, severe. (Verses 100-102)

سورت نے اب تک ان مصیبتوں کو بیان کیا ہے جو مختلف قدیم قوموں پر نازل ہوئیں: کچھ سیلابوں میں غرق کر دی گئیں، کچھ ایک ہولناک طوفان سے ہلاک ہوئیں، کچھ ایک خوفناک چنگھاڑ سے، اور کچھ کے قدموں تلے زمین دھنس گئی اور انہیں اور ان کے گھروں کو نگل گئی۔ پھر جب دنیا میں تباہی کے یہ سارے مناظر ہماری آنکھوں کے سامنے ہیں، اور جب واقعات و عذاب کے بیان سے ہمارے دل گہرے طور پر متاثر ہو چکے ہیں، تو آخر میں یہ تبصرہ آتا ہے: ﴿یہ گزری ہوئی بستیوں کی کچھ خبریں ہیں جو ہم آپ کو سناتے ہیں﴾ (آیت 100)۔ اے پیغمبرﷺ، ان میں سے کسی بات کا آپﷺ کو کوئی علم نہ تھا۔ آپﷺ کو یہ سب کچھ صرف وحیِ الٰہی کے ذریعے معلوم ہوا۔ قرآن میں ایسی داستانیں بیان کرنے کے مقاصد میں سے یہ بھی ایک اہم مقصد ہے۔

So far, the sūrah has portrayed the suffering which overwhelmed various ancient nations: some were drowned in floods, some perished in a devastating storm, some by an awful cry, and some found the earth under their feet subside, opening up to swallow them and their dwellings. Then when all these scenes of destruction in this world are visible before our eyes, and when our hearts are deeply touched by what has been related of events and punishments, we have the final comment: “These are some of the accounts of past communities which We relate to you.” (Verse 100) You, Prophet, had no knowledge of any of this. You came to know of them only through divine revelation. This is indeed one of the objectives of telling such stories in the Qur’ān.

«ځینې لا تر اوسه پاتې دي.» (آیت ۱۰۰) د دې ټولنو هغه ویجاړې چې تر اوسه شتون لري، د هغه تمدن او ځواک معیار ښيي چې دې ټولنو ترلاسه کړی و. په دې کې د عاد د احقاف ویجاړې او د ثمود د حجر ویجاړې ښې بېلګې دي. «ځینې نور له منځه تللي دي، لکه د ورو پرېکړل شوې ځمکې (کرنې) په شان.» (آیت ۱۰۰) دوی له منځه یوړل شول، له هېڅ نښې پرته، لکه د نوح او لوط د قوم په حالت کې. خو انسانان څه دي؟ او تمدن څه شی دی؟ دوی د انسانانو کرنیزې ځمکې دي، د کرنیزو ځمکو په شان. ځینې بوټي ښه او خوښېدونکي وي، نور ناوړه وي. ځینې ځواک ترلاسه کوي او خپریږي، نور وچ شي او مري.

د آخرت د عذاب په اړه له خبرو کولو وروسته، او د دې عذاب د ورته والي په اړه چې په دې دنیا کې ورکول کیدای شي، سورت د مکې د پیغمبر ﷺ او د هغه د لږو پیروانو لپاره ځینې درسونه بیانوي، او دوی ته ډاډ ورکوي چې دوی د حق پیروي کوي. همدارنګه هغو کسانو ته خبرداری ورکوي چې د خدای پیغام رد کوي، له هغه څه څخه چې په آخرت کې به ورسره پېښ شي.

Having spoken about the punishment of the hereafter, and its similarities with what can be meted out in this life, the sūrah draws some lessons for the Prophet and his few followers in Makkah, reassuring them that they follow the truth. It also warns those who deny God’s message against what will befall them in the hereafter.

دا لومړی د رسول الله ﷺ ته داسې ډاډ ورکوي چې هغه باید د هغه دین د باطل کیدو په اړه هیڅ شک ونه کړي چې مشرکان عرب یې تعقیبوي. لکه څنګه چې سورت کې ذکر شوي پخوانۍ امتونه، هغه عرب هم یوازې هغه څه عبادت کوي چې د دوی مخکینو پلرونو عبادت کاوه. له همدې امله، دوی به خامخا خپله مناسبه سزا ولري. که چیرې دا سزا ځنډول شي، لکه د موسی ﷺ د قوم سره چې وشول، نو دواړه به په سم وخت کې خپل حق بدله ولري.

It firstly reassures the Prophet and tells him not to entertain any doubt with regard to the fallacy of the religion the pagan Arabs were following. Like earlier communities mentioned in the sūrah, those Arabs were only worshipping what their forefathers before them had worshipped. Hence, they will inevitably have their befitting requital. If such punishment is deferred, as was the case with Moses’ people, both will have their due reward at the right time.

پس ته د هغو شیانو په اړه شک مه کوه چې دا خلک یې عبادت کوي. دوی یوازې هغسې عبادت کوي لکه څنګه چې مخکې نیکونه یې عبادت کاوه. یقیناً مونږ به هغوی ته د دوی برخه پوره، پرته له کمښت څخه ورکوو. او بیشکه مونږ موسی ته کتاب ورکړ، خو په هغه کې اختلاف وشو. که د ستا د رب له لوري یوه خبره مخکې نه وای تللې، نو په دوی کې به فیصله شوې وای. خو دوی په دې اړه ډېر شک کې دي. او یقیناً ستا رب به هر یو ته د هغه عمل بدله پوره ورکړي چې دوی یې کړی وي. بېشکه هغه د هغو کارونو خبر دی چې دوی یې کوي۔

So be not in doubt about anything which these people worship. They worship only as their fathers worshipped before them. We shall most certainly give them their full due, without any reduction. Indeed, We gave the Scriptures to Moses, and there was strife over them. Had it not been for a decree that had already gone forth from your Lord, judgement would have been passed on them. Yet, they are in grave doubt concerning that. To each and all your Lord will surely give their full due for whatever they may have done. He is indeed aware of all that they do. (Verses 109-111)

تاسو باید د هغه باطل څخه چې دې خلکو تعقیب کړی، هیڅ شک ونه لرئ. دا خطاب د پیغمبر ﷺ سره دی، خو خبرداری د هغه د قوم لپاره دی. دا طریقه شاید ډېره اغیزمنه وي، ځکه دا څرګندوي چې ټول موضوع یو داسې حقیقت دی چې خدای خپل پیغمبر ته په معروضي ډول بیان کړی. له هیچا سره هیڅ جګړه او بحث نشته. هغه کسان چې داسې باطله عبادت کوي، په مستقیم ډول ورته خطاب نه کیږي، ځکه چې دوی د دې وړ نه دي چې ورته توجه وشي. په همدې ډول، معروضي حقیقت، د هغه د بیان له لارې، پخپله د دوی علاقه له هغه څخه ډېره راپاروي چې که مستقیم ورته خطاب شوی وای. «پس تاسو د هغه څه په اړه شک مه کوئ چې دا خلک یې عبادت کوي. دوی یوازې هغسې عبادت کوي لکه څنګه چې د دوی پلرونو له دوی مخکې عبادت کاوه.» (آیت ۱۰۹) له همدې امله، هماغه عذاب دوی ته هم انتظار کیږي. خو دلته دا خبره ضمني ده: «موږ به خامخا دوی ته د دوی برخه پوره ورکوو.» (آیت ۱۰۹) دا چې د دوی برخه څه ده، هغه د هغو خلکو له حال څخه معلومیږي چې د دوی له مخه راغلي او په هغوی څه راغلي وو.

دې سره دا یقین ورکول کېږي چې د خدای قوانین نه ناکام کېږي، که هغه د هغه د مخلوقاتو، هغه دین چې هغه نازل کړی دی، یا د هغه د وعدو او ګواښونو سره تړلي وي.

The assurance is thus given that God’s laws will not fail, whether they relate to His creation, the religion He has revealed, or to His promises and warnings.

دې ځای کې باید د اسلام مؤمنان او مدافعین په دې دین په سختۍ سره عمل وکړي، له هیڅ ډول انحراف او بدلون پرته۔ «نو په دې لاره سم ودرېږه لکه څنګه چې ته امر شوی یې، او هغه کسان هم چې ستا سره توبه کوي؛ او تاسو هیڅوک له حده تېری مه کوئ. بې شکه هغه هرڅه ویني چې تاسو یې کوئ۔ هغو کسانو ته مه متوجه کېږئ چې ظلم کوي، که نه نو اور به تاسو ته ورسېږي. ستاسو لپاره له خدای پرته هیڅ ساتونکی نه شته، او نه به مرستندوی پیدا کړئ۔ د ورځې په دواړو غاړو کې او د شپې په ابتدايي برخو کې لمونځ قایم کړئ. بې شکه نیکي بدي له منځه وړي. دا د پوهانو لپاره یادونه ده۔ او په سختیو کې صبر وکړئ؛ خدای د نیکۍ کونکو اجر نه ضایع کوي۔» (آیتونه ۱۱۲-۱۱۵)

Believers and advocates of Islam must, therefore, follow it strictly without deviation or change. “Follow, then, the right course as you are bidden, together with those who, with you, have turned to Him; and let none of you transgress. Surely, He sees all that you do. Put no trust in those who do wrong, lest the fire touch you. You would, then, have none to protect you from God, nor would you find any help. Attend to your prayers at both ends of the day and in the early watches of the night. Surely, good deeds erase evil ones. This is a reminder for those who are thoughtful. And be patient in adversity; God does not fail to reward those who do good.” (Verses 112-115)

دا لارښوونې پیغمبر ته او هغو کسانو ته ورکول کیږي چې له هغه سره دي او د خدای په لور یې توبه کړې ده. «نو په سمه لاره روان شه لکه څنګه چې درته امر شوی دی۔» (آیت ۱۱۲) پیغمبر ﷺ د هغه امر پیاوړتیا او د هغو دندو لوی والی احساس کړ چې په دې امر کې بیان شوي دي. روایت دی چې هغه ﷺ وفرمایل: «دا سورت هود ما ته ږیره سپینه کړې ده.» دلته هغه ته امر کیږي چې پرته له کومې انحرافه په سمه لاره روان شي. دا د هغه څخه غواړي چې تل هوښیار، محتاط، ساتونکی او د خپلې لارې څخه خبردار واوسي. هغه باید د خپلو احساساتو په بشپړ ډول واک درلودونکی وای، ځکه دا احساسات کېدای شي لوی یا کوچنی انحراف ته لاره وهي.

These instructions are given to the Prophet and to those with him who have turned to God in repentance. “Follow, then, the right course as you are bidden.” (Verse 112) The Prophet felt the power behind the order detailing these tasks and how awesome a responsibility it was. He is reported to have said: “This sūrah, Hūd, has made me grow grey.” Here, he is commanded to follow the right path without any deviation. This requires him to always be alert, careful, watchful, and aware of his path. He was to be in full control of his feelings, for these can lead to deviation, major or otherwise.

د سورت د پای په لور روان دی، نو هغه د هغو پخوانیو ټولنو د هلاکت په اړه خپله تبصره پای ته رسوي چې د خدای د رسولانو څخه مخ واړاوه. دا په غیر مستقیم ډول وایي چې که د دوی په منځ کې داسې نیک خلک وای چې د فساد او ظلم په وړاندې په ښکاره غږ کولو سره د خدای په وړاندې د ښه مقام د ترلاسه کولو هڅه کوله، نو خدای به دوی هم هغسې نه هلاکوه لکه څنګه چې یې هلاک کړل. خدای هیڅ ټولنه د هغې د ظلم له امله سزا نه ورکوي که د هغې خلک صالح وي؛ یعنې که د هغې ټولنې صالح خلک د ظلم او فساد په مقابل کې د مقاومت کولو لپاره کافي قدرت ولري. په هرې یوې ځمکې کې د مؤمنانو یوازې یوه لږه ډله وه چې په خپله ټولنه باندې هیڅ اغیزه نه درلوده او نه یې کومه واک درلود. خدای هغه مؤمنان وژغورل، او نور ټول یې هلاک کړل، په دې کې دواړه: قدرتمن، شتمن مشران او د هغو کمزورې او غریب پیروان چې د هغوی امرونه یې پرته له پوښتنې منل.

As the sūrah draws to its end, it finishes its comment on the destruction of earlier communities which turned their backs on God’s messengers. It says rather indirectly that had there been among them groups of good people who tried to earn for themselves a good position with God by speaking out loud against corruption and injustice, God would not have exterminated them as He did. God does not punish any community for its injustice if its people are righteous; that is, if the righteous among its people have enough power to resist injustice and corruption. There were in each of those lands only a handful of believers who had no influence on their community and wielded no power. God saved those believers, and destroyed the rest, including both the powerful, wealthy masters and their weak and poor followers who accepted their commands without question.

ای کاشکې له هغو نسلونو څخه چې ستاسو له مخه تیر شوي، داسې نیک خلک وای چې په ځمکه کې د فساد د خپریدو په وړاندې به یې غږ پورته کړی وای، لکه هغه لږ کسان چې موږ له دوی څخه وژغورل. ظالمانو هغه څه تعقیب کړل چې دوی ته د ښېګڼې او پراخه ژوند ډاډ ورکاوه، او دوی په ګناه کې ډوب وو. په حقیقت کې، ستا رب هغه ښارونه د ناحقه نه هلاکوي، که د هغو خلک نېک وای. {وَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِن قَبْلِكُمْ أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ إِلَّا قَلِيلًا مِّمَّنْ أَنجَيْنَا مِنْهُمْ ۚ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكَانُوا مُجْرِمِينَ ۝ وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَىٰ بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ} (هود: ۱۱۶-۱۱۷)

If only there had been among the generations that have gone before you some people of virtue to speak out against the spread of corruption on earth, as did the few whom We saved from among them! The wrongdoers pursued what ensured for them a life of comfort and plenty; they were hardened in sin. In truth, your Lord would have not destroyed those cities, without just cause, had their people been righteous. (Verses 116-117)

دا هغه الهي قانون بیانوي چې ټولو ملتونو او ټولنو باندې نافذ دی. که د کومې ټولنې کې فساد، یعنې د خلکو د کومې بلې واکمنۍ لاندې ګرځولو هر ډول شکل، چې د خدای له واکمنۍ پرته وي، خپور شي، نو دغه ټولنه به د خدای له خوا نه هلاکیږي، په دې شرط چې د هغې ټولنې یوه برخه د دغه فساد د مخنیوي لپاره پاڅیږي. بل لوري ته، که ظلم او فساد پرته له کومې مخنیوي څخه پاتې شي، یا هغه کسان چې د دغو بدیو په وړاندې غږ پورته کوي د دې بدیو د دوام پر وړاندې لږ اغیزه ولري، نو الهي قانون دغو ټولنو په ضد عمل کوي او دوی یا په یوځل هلاکیږي یا د تدریجي کمزورتیا او بې توازنۍ په لاره ورک کیږي.

پر دې وروسته داسې یوه تبصره راځي چې خلک په طبیعت او تمایلاتو کې توپیر لري او مختلفې لارې تعقیبوي۔ ﴿وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ * إِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّكَ وَلِذَٰلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ﴾

Then follows a comment on the fact that people have different inclinations and follow different ways. “Had your Lord so willed, He would have made all mankind one single community. As it is, they continue to differ, except those upon whom your Lord has bestowed His grace. And to this end He created them. The word of your Lord shall be fulfilled:

«یقیناً به جهنم کې به زه د جنو او انسانانو ټول ډک کړم.» (آیتونه ۱۱۸-۱۱۹)

‘I shall certainly fill hell with jinn and humans all.’” (Verses 118-119)

الله تعالی کولای شو چې ټول انسانان په یوه شکل او یوه استعداد سره پیدا کړي وای.

God could have created all mankind in the same form and with the same aptitude.

هغه کولای شو چې دوی ته د یوې اصلي نسخې کاپيان جوړ کړي. مګر د هغه ژوند دا طبيعت نه دی چې خدای دې ځمکې ته ټاکلی دی. هغه غوښتي دي چې انسان، چې ځمکه د جوړولو دنده ورته سپارل شوې ده، د مختلفو تمایلاتو او لارو مخلوق وګرځوي. د خدای خوښه دا ده چې انسان ته د خپل لاره، نظرونو او د ژوند د طریقې د ټاکلو ازادي ورکړل شي او د هغو انتخابونو ذمه وار وي چې هغه کوي. همدارنګه د خدای خوښه ده چې انسان د هغه انتخاب لپاره اجر وموي چې هغه د ښې او بدې ترمنځ کوي.

He could have made them copies of one original. This is, however, not the nature of the life God has chosen for this earth. He has willed to make man, to whom He has assigned the task of building the earth, a creature of varying inclinations and ways. It is God’s will that man should have the freedom to choose his own line, views, and his own way of life and to be responsible for the choices he makes. It is also God’s will that man should be rewarded for the choice he makes between good and evil.

هر څه چې خلک غوره کوي، دوی د هغه قانون په چوکاټ کې عمل کوي چې خدای د خپلې مخلوقاتو لپاره ټاکلی دی، او د خدای د ارادې سره سم چې انسان باید آزاده وي چې خپل انتخاب وکړي.

Whatever choice they make, people operate within the law God has set for His creation and according to His will that man should be able to choose freely.

پس دا د خدای خوښه ده چې انسانان یوه ټولنه نه جوړوي. له همدې امله دوی باید سره توپیر ولري. دا توپیرونه د ایمان تر بنسټونو پورې رسیږي. یوازې هغه کسان له دې توپیرونو وژغورل شوي دي چې د حق سره ټينګ پاتې کېدای شي، او حق په خپل ماهیت کې یو دی. دوی بیا له هغه نورو انسانانو سره توپیر لري چې د حق لاره یې هېره کړې ده.

ۍ د سورې په ټوله او په حقیقت کې د قرآن د هغې برخې په ټوله کې چې په مکي دوره کې نازله شوې، موږ ګورو چې دا تل د ایمان مرکزي موضوع ته راګرځي او د اسلامي عقایدو بیانونه کوي. له همدې امله، موږ ته په دې اړه لږ فکر کول په کار دي چې دا مرکزي موضوع په سورې کې څنګه بیان شوې ده. شاید اړتیا وي چې هغه څه بیا تکرار کړو چې مخکې مو ویلي دي، ترڅو دا وروستي څرګندونې نور هم منظمې او مربوط شي.

Looking at the sūrah in total, and indeed at the entire part of the Qur’ān revealed in the Makkan period, we find that it always reverts to the central theme of faith, outlining Islamic beliefs. Therefore, we need to reflect a little on how this central theme is addressed in the sūrah. We may need to repeat some of what we have already said so as to make these final comments more coherent.

اس سورت میں بنیادی موضوع دا حکم دی چې یوازې الله تعالیٰ عبادت وکړل شي، او د هغه پرته د بل چا یا شی عبادت منع دی، او دا واضحه کوي چې دا د دین او ایمان خلاصه ده۔ په پیل کې سورت د قرآن یوه لنډه خاکه وړاندې کوي، هغه کتاب چې خدای تعالیٰ د خپل آخري رسول محمد ﷺ ته نازل کړ۔ دغه موضوع پدې خاکه کې بیانه شوې ده، پداسې حال کې چې تاریخي بیانونه د انساني تاریخ کې د ایمان د پرمختګ یوه جھلک ورکوي، او وروستۍ برخه پیغمبر ﷺ ته لارښوونه کوي چې کافرانو سره څنګه خبرې وکړي۔ سورت دا هم واضح کوي چې په آخرت کې ټول وعدې، ګواښونه، حساب، ثواب او عذاب، ټول پدې بنسټیز اصل ولاړ دي۔

The fundamental issue emphasized in the sūrah as a whole is the divine order to worship God alone, prohibiting the worship of anyone or anything else, making it clear that this is the sum of religion and faith. At the outset, the sūrah provides an outline of the Qur’ān, God’s book revealed to Muĥammad, His last Messenger. This issue is addressed in this outline, while the historical accounts give a glimpse of the progress of faith in human history, and the final passage directs the Prophet on how to address the unbelievers. The sūrah also makes clear that all promises and warnings, reckoning, reward and punishment in the hereafter are all based on this basic principle.

مونږ وینو چې ټول عبادت یوازې خدای ته ځانگړی کول دوه مختلفو طریقو سره بیان شوي دي:

We find that addressing all worship solely to God is expressed in two different ways:

اې زما قومه! یوازې د الله عبادت وکړئ؛ د هغه پرته تاسو لپاره بل معبود نشته۔ (آیت ۵۰)

1. My people! Worship God alone; you have no deity other than Him. (Verse 50)

2. یوازې د خدای عبادت وکړئ. زه تاسو ته د هغه له لوري د ویرولو کونکی او د زیریدو کونکی یم.

2. Worship none but God. I come to you from Him as a warner and a bearer of glad tidings. (Verse 2)

مونږ باید د «عبادت» د اصطلاح او دا چې دا لفظ په دې سورت او په عمومي توګه په قرآن کریم کې څنګه کارول شوی، په اړه هم فکر وکړو. دا به موږ ته د هغه څه د پوهیدو لاره ښه کړي چې د دې ښکاره حکم په شا دی، یعنې د یوازې خدای عبادت کولو امر او له بل چا ته د عبادت د کومې بڼې کولو منع کول.

We need also to reflect on the term ‘worship’ and how it is used in this sūrah, and in the Qur’ān in general. This will give us an idea of what lies beyond this unequivocal statement ordering the worship of God alone and the prohibition of any gesture of worship to anyone else.

د فقهی اصطلاحات «عبادات»، چې د انسان او خدای ترمنځ اړیکې بیانوي، او «معاملات»، چې د خلکو ترمنځ د اړیکو مفهوم افاده کوي، د اسلام په ډیره لومړنۍ دوره کې، کله چې قرآن کریم نازلیده، کارول کیدې نه دي. دا اصطلاحات وروسته کارول پیل شول. موږ د دې ډول کارونې د تاریخ په اړه بل ځای داسې لیکلي دي:

The Fiqh terms ‘worship’, denoting dealings between a person and God, and ‘transactions’, referring to people’s dealings with one another, were not used in the very early period of Islam, when the Qur’ān was being revealed. Their use started later. We wrote elsewhere on the history of such usage as follows:

د انسانی فعالیتونو ویشل په «عبادت» او «معاملاتو» باندې له هغه وخته پیل شو چې علماؤ د اسلامي قانون، یعنې فقہ په اړه کتابونه لیکل. په پیل کې دا ویش عموماً علمي ماهیت درلود، مګر افسوس چې د خلکو په ذهنونو کې ځینې منفي اغیزې ولرې. دا اغیزې وروسته د عمومي اسلامي ژوند باندې هم اثر وکړ. خلکو داسې فکر کول پیل کړل چې د عبادت مفهوم یوازې هغه لومړني ډول فعالیتونو پورې اړه لري چې د فقهي کتابونو په ځانګړې برخه کې یې بحث شوی دی. په تدریج سره دا مفهوم د فقهي کتابونو د «معاملاتو» په برخه کې بحث شوي اړخ سره لږ او لږ اړیکه ولرې. دا د اسلام د هم‌جانبه طرز څخه یو انحراف دی، او په پایله کې ناچاره د عمومي اسلامي ژوند کې هم انحراف رامینځ ته کیږي.

The division of human activities into ‘worship’ and ‘transactions’ began sometime after scholars started to write books on Islamic law, or Fiqh. At the beginning, the division was typically academic in nature, but regrettably, it had some negative effects in people’s minds. These were later to affect Islamic life in general. People started to think that the concept of worship applied only to the first type of activity addressed in its special section in books on Islamic law. Gradually, this concept was seen to have less and less to do with the aspect addressed in the section on ‘transactions’ in legal works. This represents a deviation from the holistic Islamic approach which is inevitably followed by a deviation in Islamic life in general.

په اسلام کې داسې کومه انساني فعالیت نشته چې پرې د عبادت مفهوم نه وي پلی کیږي. د اسلامي ژوند کوډ دا غوښتنه کوي چې دا مفهوم د ژوند په ټولو اړخونو کې عملي شي. ټوله اسلامي قانون جوړونه، که دا د حکومت، اقتصاد، جزایي، مدني او کورنۍ قانون پورې اړه ولري، یا د ژوند کوم بل اړخ پورې، د انسان په ژوند کې د عبادت د مفهوم د عملي کولو پرته بل هېڅ موخه نه لري. انساني فعالیت په داسې توکو بیان نشي کیدای چې دغه موخه پوره کړي، کومه چې قرآن کریم د انساني وجود موخه بولي، پرته له دې چې د خدای د الهي ژوند د لاري سره سم ترسره شي. دا ده، د معبودیت صفت یوازې خدای ته منسوبول او ټول عبادت یوازې ده ته وقف کول.

د عبادت وحدت، یعنې یوازې خدای ته د تسلیم او بندګۍ په مانا، د انسان په ژوند ډېر ژور اغېز لري، ځکه دا انسانان له بل چا ته د تسلیم او بندګۍ له مخې آزادوي.

The unity of worship, in the sense of submission to God alone, has a profound impact on human life because it liberates people from submission to anyone else.

دې ډول سره انسان خپل حقیقي عزت او آزادي تضمینوي، کوم چې هغه هېڅ ډول نظام کې نشي تضمینېدای چېرې چې خلک په یوه بله شکل کې د نورو تر واک لاندې وي. دغه تابعیت په عقیدو، عبادتونو یا قوانینو کې ښکاره کېدای شي، خو د دې اغېزې یوې ورته ده، یعنې د خدای پرته نورو موجوداتو ته تسلیمېدل.

Thus man ensures his true dignity and freedom which cannot be guaranteed under any system where people are subjugated by others, in one form or another. Such subjugation can be manifested in beliefs, rituals or laws, but their effects are the same, in the sense of submission to beings other than God.

انسان د یو شی یا بل شی لپاره د ځان سپارلو پرته نشي ژوند کولی. هغه څوک چې د خدای سره تسلیم نه شي، ډیر ژر د نورو په لوی ترین ډول تسلیم کې ځانونه موجود مومي.

People cannot live without self-surrender to one thing or another. Those who do not submit to God soon find themselves in the worst type of submission to others.

دوی خپلو خواهشونو ته تسلیم کیږي چې بیا هغه ډیریږي او له کنټرول وتي. په دې توګه دوی خپله انسانیت له لاسه ورکوي: ﴿وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَمَا تَأْكُلُ الْأَنْعَامُ وَالنَّارُ مَثْوًى لَّهُمْ﴾ (محمد: ۱۲)۔ هغه ستر زیان چې انسان ته رسیدای شي هغه د خپل انسانیت له لاسه ورکول دي. سربیره پردې، دوی د نورو مخلوقاتو په مختلفو ډولونو تسلیمیږي، لکه د هغو واکمنانو ته تسلیمیدل چې تل د خپل واک د ټینګولو هڅه کوي او خپل شخصي ګټې تعقیبوي۔

They lose out to their desires which spiral out of control. Hence, they lose their very humanity: “The unbelievers may enjoy their life in this world and eat like animals eat, but the fire is their ultimate abode.” (47: 12) The greatest loss man can suffer is the loss of his own humanity. Moreover, they fall into different aspects of submission to other creatures, such as submission to rulers who always try to tighten their grip on power, pursuing their own self interest.

څارنه پکې هم ممکنه ده چې د مخلوقاتو نورو ډولونو ته سرښندنه لږ نرۍ بڼې هم واخلي، او ځينې وختونه له سیاسي بڼې څخه هم زیات تسلطي او ظالمانه وي. یوه بیلګه د فشن کورونو ته سرښندنه ده. موږ پوښتنه کوو: دا کورونه د هغې لویې برخې انسانانو باندې څه واک لري چې ځانونه متمدن بولي؟ کله چې یو فشن معبود په جامو، موټرو، ودانیو، مجلسونو او نورو کې ځانګړی بڼه وټاکي، خلک په غلامانه ډول د هغې تابع کیږي. هیڅوک هم د مخالفت فکر نه کوي. که خلک د فشن مشرانو ته د سرښندنې څخه هم په لږ اندازه الله ﷻ ته سرښندنه وکړي، نو په حقیقت کې به متقي وي. که د فشن جوړونکو په څیر د خپل رب په وړاندې عاجزي او تابعداري عملي نه کړل شي، نو څنګه به ثابته شي؟ او که د دې واک او حاکمیت مفهوم د فشن جوړونکو له واک څخه توپیر ولري، نو د ربوبیت او حاکمیت معنا څه ده؟

هغه چې څوک یوازې خدای ته عبادت او تسلیمي وقفوي او له هغه پرته نورو ته د دې حق نه ورکوي، د انساني ژوند د جوړولو او ښه کولو لپاره د ټولو انساني هڅو په لارښوونه کې لوی ګټې لري. د دې کتاب په بل ځای کې مو وښودله چې هر هغه څوک چې ځان د خدای په مقام کې ږدي او د عبادت، یعنې بشپړ اطاعت غوښتنه کوي، باید د خپل ساتنې او د ځان د خدای په توګه د ثابتولو لپاره د ټولو ملي وسایلو کارونه وکړي. همدارنګه هغه ته د داسې ماشینونو او رسنیو اړتیا ده چې د هغه ستاینه وکړي او د هغه انځور داسې لوی کړي چې د عبادت وړ شخص ښکاره شي. دا خلک د یوې شیبې لپاره هم د دې ستاینې بندولو ته نه پریږدي. برعکس، تل هڅه کوي چې خلک هم په دې عبادتي رسمونو کې شریک کړي. دلیل دا دی چې کله چې د دې لوی ستاینې کار یوه اندازه هم ځنډ وکړي، د ظالم انځور بیرته د یوې کوچنۍ او بې وسه مخلوق په شکل راځي. له همدې امله دا کار په دوامداره توګه نوی کیږي تر څو د هغه انځور بیا تایید شي. که د دې ډول هڅو او پیسو یوه برخه د انساني ژوند د ریښتیني پرمختګ لپاره وقف شي، ټولنې ټول خلک د هغې له میوو برخمن کیدای شي. خو داسې ځواک، پیسې، او ځینې وختونه ژوند او عزت، تر هغه وخته د انساني ګټې لپاره نه لګول کیږي څو چې خلک یوازې خدای ته تسلیم نه وي.

Dedicating worship and submission to God alone, to the exclusion of all else, pays great returns in directing all human efforts to the task of building and improving human life. Elsewhere in this volume we identified that anyone who sets himself up in a position of a deity demanding worship, i.e. complete obedience, needs to devote all national resources for his own protection, and also for establishing himself as a deity. He also needs to have a machinery and media to sing his praises, and to blow up his image to that of a superior person fit to be worshipped. These cannot stop their praises for a moment. On the contrary, they always try to make the masses share in such worship rituals. The reason being that whenever the great praise exercise slackens even a little, the tyrant’s image reverts back to that of a small powerless creature. Hence, the exercise is constantly renewed to endorse his image once again. If a portion of such efforts and funds are dedicated to ensure real progress in human life, all people in society would share in its fruits. But such energy, funds, and at times life and honour, are not spent for human benefit as long as people do not submit to God alone.

دا ډول زیانونه یوازې په یوه ځانګړي سیستم کې نه رامنځته کیږي. دا د ټولو سیستمونو لپاره عام دي، که څه هم حالات توپیر لري او د قربانۍ ډولونه هم توپیر لري.

Such losses are not incurred in only one particular system. They are common to all systems, even though situations differ and types of the sacrifice required also differ.

هغه څه چې د هغو کسانو سره پیښ شول چې د یوازې خدای تسلیم کیدو ته یې شاته وکړه، او د خپلو ځینو کسانو د واکمنۍ اجازه یې ورکړه چې د خدای د قانون پر ځای بل قانون پلي کړي، دا وو چې دوی د نورو تسلیمۍ د سختۍ زغم ته اړ شول. مګر داسې تسلیمي د دوی وقار او ازادي ضایع کوي، د حکومت له ډول پرته، که څه هم دوی ممکن فکر وکړي چې ځینې ډولونه د حکومت دا وقار او ازادي تضمینوي.

دې سورې کې تاریخي واقعاتو ترتیب ته هم لږ یوه کتنه ضروري ده، او دا چې دا ترتیب د هغه ایمان په پرمختګ باندې څه دلالت کوي چې یوازې د خدای تسلیم پر بنسټ ولاړ دی.

We also need to have a brief look at the order of the historical accounts given in the sūrah and what this signifies in terms of the progress of the faith based on submission to God alone.

په نوح علیه السلام د تاریخ په بحث کې موږ دا څرګنده کړه چې انسانیت ته معلومه لومړۍ دین هغه و چې یوازې د خدای سپارنې (تسلیم) پر بنسټ ولاړ و، یعنې

In our discussion of the history of the Prophet Noah, we made clear that the first religion known to humanity was the one based on submission to God alone, i.e.

اسلام. دا هغه دین دی چې د انسانیت پلار آدم علیه السلام تبلیغ کړ، بیا دویم پلار نوح علیه السلام، او بیا د ټولو د خدای رسولانو لخوا. په پراخه مانا کې، اسلام د خدای د مطلق وحدانیت باور دی، ټوله عبادت یوازې ده ته وړاندې کول، او دا باور چې هغه هغه رب دی چې خلک باید ورته تابع شي او خپل ځانونه ورته تسلیم کړي، چې دا معنا لري چې هغه هغه حاکم دی چې د انساني ژوند د قانون جوړولو یوازینی واک لري.

islam. It was the one preached by Adam, the father of the human race, then by Noah, its second father, and then by all God’s messengers. In its broad sense, Islam means belief in God’s absolute oneness, offering all worship to Him alone, and belief that He is the Lord whom people must obey and submit themselves to, which means that He is the Sovereign who has the sole authority to legislate for human life.

موږ دا هم بیان کړه چې جاهلیت ته انحراف، پە عقیدو او عبادتي رسمونو کې، یا په تسلیم او اطاعت کې، یا په دې ټولو کې، یو وروسته پیښ شوی پدیده وه، هغه وخت وروسته چې انسانانو د اسلام هغه حقه دین پیژندلی و، لکه څنګه چې د خدای رسولانو (د ټولو ته سلام وي) بیان کړی و. د انسانانو عقیدې، او عموماً د انسانانو ژوند، د دې په پایله کې فاسد شو چې خلکو د خدای پرته نورو معبودانو ته تسلیم کېدل. داسې تسلیم، په هر شکل کې، د هغه دین څخه انحراف ښیي چې د خدای په یووالي ولاړ دی.

We also explained that deviation into jāhiliyyah, in either beliefs and worship rituals, or submission and obedience, or in all of these, was a subsequent development, after mankind had known the true faith of islam, as explained by God’s messengers (peace be upon them all). Human beliefs, and human life generally became corrupted as a result of people’s submission to deities other than God. Such submission, in any form, indicates deviation from the faith based on God’s oneness.

په سورت کې ذکر شوې زمانی ترتیب په واضح ډول د تقابلي ادیانو د طریقې بنسټیز نیمګړتیا ښیي، چې په غلطو نتیجو رسیدلې ده۔

The chronological order given in the sūrah clearly shows the fundamental flaw in the methodology of comparative religion, which has led to erroneous conclusions.

مګر دا زموږ د بحث اصلي نقطه نده. موږ غواړو هغه لاره وګورو چې خالص ایمان د انساني تاریخ په اوږدو کې وهلې ده. هغه ایمان چې یوازې خدای ته د تسلیمیدو ایمان دی، یعنې

But this is not our main point of discussion here. We want to look at the line of progress pure faith took in human history. The faith of submission to God alone, i.e.

اسلام د خپل پراخ مفهوم له مخې، او جاهلیت، د انسانانو په ذهنونو کې سیالي کوي. شیطان هڅه کوي د انسان ضعفونه او د هغه طبیعت څخه، چې د ښه او بد دواړو لپاره دوه ګونې حساسیت لرونکې مخلوق دی، ګټه پورته کړي. هغه هڅه کوي چې خلک له خالص ایمان څخه واړوي، ترڅو دوی په جاهلیت کې ډوب کړي. کله چې خلک په جاهلیت کې ژور ډوب شي، نو خدای یو پیغمبر لیږي چې دوی بیا خالص ایمان ته راوګرځوي. لومړی شی چې هغه د دوی له ذهنونو څخه پاکوي، د خدای پرته د هرچا تابعداري ده، د دوی د ژوند په هر اړخ کې، نه یوازې د عبادت په مراسمو یا عقیدو کې. کله چې دا خبره زموږ په ذهن کې روښانه شي، نو موږ کولی شو د نن ورځې انساني حالت وپوهیږو او د اسلامي دعوت ماهیت وټاکو.

islam in its broader sense, and jāhiliyyah compete for human minds. Satan tries to exploit man’s weaknesses and nature as a creature with a dual susceptibility to good and evil. He tries to turn people away from the pure faith in order to sink them into jāhiliyyah. When people have sunk deep into jāhiliyyah, God sends a messenger to turn them back to the pure faith. The first thing he purges from their minds is submission to anyone other than God in any aspect of their life, not merely in worship rituals or beliefs. With this clear in our minds, we can understand humanity’s situation today and determine the nature of Islamic advocacy.

انسانیت په مجموعي ډول د هغې جاهلیت ته بیرته ستنیدنه ښیي چې پیغمبر محمد ﷺ د خپل ژوند په زمانه کې له هغې څخه وژغورلی و. دا جاهلیت بیلابیل بڼې لري. په ځینو ټولنو کې دا د خدای د شتون صریح انکار کې څرګندیږي، چې په دې معنا چې دا د عقیدې او باور پورې اړه لري. د دې ډول تر ټولو روښانه بیلگه کمونیستان دي. په نورو ټولنو کې د خدای د شتون په اړه یو ګډوډ پیژندنه او د عبادت مراسمو، تسلیم او اطاعت کې واضح انحراف لیدل کیږي. دا د بت پرستو لکه هندوانو حال دی، همدارنګه د عیسویانو او یهودو حال هم همدا دی. په نورو ټولنو کې د خدای د شتون صریح اقرار او د عبادت مراسمو سم ترسره کول لیدل کیږي، خو سره له دې د دې خبرې په معنا کې چې له خدای پرته بل معبود نشته او محمد د خدای رسول دی، د خلکو په نظر کې جدي انحراف موجود دی. همدارنګه د تسلیم او اطاعت په اړه بشپړ ګډوډي هم شتون لري. دا هغه ډول جاهلیت دی چې هغه خلک یې تمرین کوي چې ځانونه مسلمانان بولي.

Humanity as a whole reflects a return to the jāhiliyyah from which the Prophet Muĥammad saved it during his lifetime. This jāhiliyyah takes different forms. In some communities, it is reflected in the clear denial of God’s very existence, which means that it pertains to faith and beliefs. The clearest example of this type is that of the Communists. In others, we see a confused recognition of God’s existence and a clear deviation in worship rituals and in submission and obedience. This is the case of idol worshippers like the Hindus, and also the case of the Christians and Jews. In other communities we find a clear admission of God’s existence and a proper performance of worship rituals, coupled with serious deviation in people’s concept of the meaning of the declaration that there is no deity other than God and that Muĥammad is God’s Messenger. There is also utter confusion about the question of submission and obedience. This is the type of jāhiliyyah practised by people who claim to be Muslims.

هر پیغمبر خپلې ځانګړې ټولنې ته لیږل شوی و. د هغه د پیغام په پیل کې، پیغمبر د خپلې ټولنې یو غړی و او د هغوی سره د ورور په توګه خبرې کولې، او د هغوی لپاره هغه ټول ښېګړه غوښتل چې یو ورور د خپلو ورونو لپاره غواړي. هغه غوښتل چې دوی هغه ټوله ښېګړه ولري چې هغه د خدای د لارښوونې څخه موندلې وه، او د هغې لپاره یې د خپل رب له خوا ورکړل شوي روښانه دلیل موندلی و. د هر پیغمبر دا رویه په پیل کې همداسې وه؛ مګر د هغوی له هیچا سره په پای کې همداسې نه وه.

Every messenger was sent to his own community. At the start of his message, the messenger would be a member of his community, addressing them as a brother, desiring for them all the goodness a brother desires for his siblings. He wanted them to have all the goodness he had found in God’s guidance, and for which he found clear evidence granted by his Lord. This was the attitude of every single messenger at the beginning; but it was not the same with any of them at the end.

هر قوم څخه یوه ډله دې پیغام ته ځواب ووایه. دوی پیل وکړ چې یوازې خدای عبادت کړي. په دې ډول، دوی خپل ځانونه په بشپړ ډول خدای ته وسپاره، او په ګډه یو د مؤمنانو ټولنه، یا په پراخ مفهوم کې یوه مسلمانه ټولنه جوړه کړه. بله ډله دې پیغام رد کړ، د هغې حقیقت یې انکار وکړ، او د خدای پرته نورو معبودانو ته تسلیم کېدل یې دوام ورکړ. دوی په جاهلیت کې پاتې شول. په دې ډول، دوی د کافرانو ټولنه شوه.

A group from among every community responded to the message. They began to worship God alone. Thus, they surrendered themselves totally to God, forming together a community of believers, or a Muslim community, in the broader sense of the term. Another group rejected the message, denying its truth and continuing to submit to deities other than God. They remained in jāhiliyyah. Thus, they became a community of unbelievers.

دې معنی چې د خدای د رسول او د هغه د پیغام په اړه د خلکو په مختلف دریځ سره، همدې خلکو دوه ټولنې جوړې شوې: یوه مسلمانه او بله مشرکه. دوی نور یوه ټولنه نه وه، که څه هم د یوه نژاد او یوې اصل څخه وو. د نژاد، ځمکې او ګډو ګټو تړاړې نور دوی سره نه شوای کولی چې یوځای کړي او د دوی اړیکې ونه ساتي. د خدایي پیغام سره یوه نوې تړاو رامینځته شو، چې د همدې خلکو تر منځ یا یووالی راولي یا جلا یې کوي. دا د ایمان تړاو دی، د هغه تسلیم ډول سره چې دی غواړي، او د هغه د ژوند ټاکلې لاره سره.

This means that by their different attitudes towards God’s messenger and his message, the same people became two communities: one Muslim and the other idolater. They were no longer one community, despite being of the same race and origin. Ties of race, land and common interests could no longer unite them and govern their relations. With the divine message a new bond came into being, uniting or dividing the same people. This is the bond of faith, with the type of submission it requires and the code of living it lays down.

هغه څه چې د اسلامي احیا وکیلان نن ورځ باید په ښکاره توګه پوه شي دا دي چې الله (ج) هیڅکله مؤمنان له کافرانو نه نه دي جلا کړي تر هغه چې مؤمنان پخپله له خپلې قوم نه بیل نه شوي. په دې کار سره دوی د بتپرستۍ څخه د ځان بیزاري اعلان کړه، یوازې الله ته تسلیم شول، او د هر ظالم واک اطاعت یې کولو څخه انکار وکړ. دوی د هغې ټولنې د ټولنیز ژوند په برخه اخیستنې څخه هم انکار وکړ چې د یو داسې واک لاندې وه چې د خدای له قوانینو پرته نور قوانین پلي کوي.

دې سورت کې ذکر شوو تاريخي کیسو د دې ليدنو له مخې موږ ته د قرآن په رڼا کې د اسلامي طریقې ماهیت څرګندېږي. دا د انساني واقعیتونو په مخ کې یوه عملي طریقه ده. دا کیسې پيغمبر ﷺ ته هغه وخت بيان شوې چې هغه په مکه کې و. د مؤمنانو لږ شمېر په خپل ښار کې محدود وو، او پيغام عملاً همدې ښار کې محاصره شوی و. د هغو مؤمنانو په نظر کې تر دې وروسته لاره اوږده، ستونزمنه او پای نه لرونکې ښکاريده. دا کیسو هغوي ته پای ښودلی او په راتلونکو مرحلو يې رڼا اچولې. بنسټ يې دادی چې قرآن مؤمنانو ته د لاسه نیولو په توګه لارښوونه وکړه، هغوي يې د هغې لارې پر سر مرسته وکړه چې د انساني تاریخ له پیل څخه د یوازې الله ﷻ ته د تسلیمۍ د حق دین د اعلان پر لور روانه وه. په دې ډول هغوي نور دا نه احساسول چې لاره يې بې ملګرې ده.

These observations about the historical accounts given in the sūrah reveal to us the nature of the Islamic approach, as outlined in the Qur’ān. It is a practical approach in the face of human realities. These histories were related to the Prophet when he was in Makkah. The small number of believers were confined to their city, and the message practically besieged within it. The road ahead must have seemed to those believers to be long, arduous and without an end in sight. These histories showed them the end and outlined the different stages ahead. The Qur’ān thus took the believers by the hand, helped them on the road that had become a continuation of the march that started at the beginning of human history advocating the true faith of self-surrender to God alone. Thus, they no longer felt that their road was deserted.

دوی خپل ځان د یوې نوې ډلې په توګه احساسول، چې د یوې پرله‌پسې جلوس په ډله کې د یوې ښه نقشه‌شوې لارې په اوږدو روان وو. دوی د یوې ښه تعریف‌شوې پلان سره سم له پیل‌ټکي څخه تر پای‌کرښې پورې حرکت کاوه.

They felt themselves to be a new group in a continuous procession walking along a well charted road. They moved from the starting point to the finishing line according to a well defined plan.

همدې ډول قرآن کریم د مسلمانانو ټولنه په خوندي او اندازه شوو ګامونو سره وده ورکړه. همدا ډول هغه کولی شي نن ورځ او راتلونکي کې د اسلامي بیاځواکۍ داعیانو سره هم وکړي، دوی په همدې لاره روان کړي. دې داعیانو ته د قرآن کریم د رڼا ورکوونکي لارښود ته اړتیا ده، چې د هغه د حرکت نښه کوي او د هغه پړاوونه ښیي.

Thus did the Qur’ān act with the Muslim community, moving it in safe and measured steps. Thus it can do today and in future with the advocates of Islamic revival, moving them along the same way. These advocates need the Qur’ān as a guiding light, marking its movement and outlining its stages.

کله چې قرآن دا رول ترسره کوي، نو دا یوازې د برکت لپاره تلاوت شوو الفاظو په توګه نه پاتې کیږي. بلکې داسې ژوندی کیږي، لکه چې همدا اوس د لوړ آسمان نه د مسلمانو ټولنې د لارښوونې لپاره نازلیږي، چې ټولنه د هغه حکمونه عملي کوي او د هغه د خدای ژمنې د پوره کیدو امید لري، کومې چې دا په ښکاره ډول بیانوي.