ټا. سین. میم. دا د هغه کتاب آیتونه دي چې روښانه کوي۔ (آیت ۱-۲) سورت دا درې جلا جلا حروف په پیل کې راوړي، ترڅو څرګنده کړي چې قرآن هم د همدې ډول حروفو څخه جوړ شوی دی۔ د دې آیتونو کیفیت ډېر لوړ او معنا یې د خلکو د عادي خبرو څخه ډېره ژورې ده: «دا د هغه کتاب آیتونه دي چې روښانه کوي۔» (آیت ۲) نو دا کتاب د عامو خلکو کار نه دی، ځکه هیڅوک د هغه په شان نشي جوړولی۔ دا هغه وحي ده چې خدای خپلو بندګانو ته بیانوي، د هغه بېساری توان څرګندوي، او هغه حق بیانوي چې د خدای د ټولو پیدا شویو شیانو، لوی او وړو، زړه کې دی: «موږ به تا ته د موسی او فرعون یوه برخه په حق سره ولولو، د هغو خلکو لپاره چې ایمان لري۔» (آیت ۳) نو دا کتاب د مؤمنانو لپاره راغلی دی۔ د دې کتاب موخه دا ده چې دوی ته روزنه ورکړي، دوی جوړ کړي، د دوی لاره ورښیي او د عمل کولو لاره ورته ښکاره کړي۔ په دې سورت کې بیان شوي قصې همدې مؤمنانو لپاره دي، ځکه هم دوی دي چې له دې څخه ګټه پورته کوي۔
“Ţā. Sīn. Mīm. These are verses of the Book that makes things clear.” (Verses 1-2) The sūrah begins with these three separate letters to make clear that it is from letters like these that the Qur’ān is composed. Its verses are of a greatly superior quality and of much finer import than what is normally composed by people: “These are verses of the Book that makes things clear.” (Verse 2) Thus, this book is not the work of ordinary people; for no one can produce its like. It is revelation that God relates to His servants, reflecting His incomparable ability, and the truth that is at the heart of everything God makes, large or small: “We shall relate to you some of the story of Moses and Pharaoh, setting forth the truth for people who will believe.” (Verse 3) It is then to the believers that this book is addressed. It is meant to remould and cultivate them, pointing out their way for them and showing them the code to implement. The stories related in this sūrah are meant for those believers, because they are the ones who will benefit from them.
دا د خدای تعالیٰ له خوا د مستقیم اړیکې احساس مؤمنانو ته د ځانګړې پاملرنې فضا ورکوي، او دوی ته احساس ورکوي چې دوی ارزښتناک او مهم دي. هغوی څنګه دا نه پوهیږي، کله چې دا خدای ج دی چې خپل کتاب د خپل رسول ﷺ سره د دوی د ګټې لپاره تړي؟ مؤمنان ځکه چې دي، دا لوړه پاملرنه د ترلاسه کولو لازمي صفتونه لري: {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} ("هغه قوم لپاره چې ایمان راوړي")۔ (آیت ۳)
This direct relation from God imparts an air of the special care taken of believers, making them feel worthy and important. How could they fail to realize this, when it is God Almighty that relates His book to His Messenger for their own sake. Being believers, they have the necessary qualities to receive such sublime care: “for people who will believe.” (Verse 3)
سورت بیا د موسی او فرعون قصه له هغه لومړني شیبې پیل کوي، کله چې موسی زیږیدلی و. که څه هم د موسی قصه په ډیرو نورو سورتونو کې بیان شوې ده، خو هېرچیرې له لومړۍ شېبې نه نه ده بیان شوې. همدا لومړنی پیل دی، چې د موسی د زیږون ستونزمن حالات بیانوي، د داسې قوم په منځ کې بې وسه، چې له ډېر وخت راهیسې د فرعون له لوري ځوریدلی او سپکاوی ته اړ شوی و، د سورت اصلي موضوع ده. دا د الهي اراده لاس ښکاره کوي، چې پرته له کومې ښکاره انساني واسطې څخه کار کوي، او په مستقیم ډول د ظلم او ناروا د ريښې پر ځای ګوزار کوي. په دې توګه د مظلومانو ملاتړ او ځواک ورکوي. دا هغه مفهوم دی، چې په مکه کې وړې او کمزورې مسلمانه اقلیت ته یې په بشپړه توګه پوهیدل ضروري وو. په همدې ډول دا هم ډېر مهم وو، چې زورور اکثریت هم ښه خبر شي.
The sūrah then relates the story of Moses and Pharaoh, right from its very first moment, when Moses was born. Although Moses’ story is related in many other sūrahs, it is never recounted from the very beginning anywhere else. It is this very beginning, describing the difficult circumstances in which Moses was born, powerless among a people who had long been persecuted and humiliated by Pharaoh, that serves as the main theme of the sūrah. It shows the hand of the divine will working openly, without any apparent human medium, striking directly at the root of tyranny and injustice. It thus gives support and empowerment to the oppressed. This is a concept that the small and weak Muslim minority in Makkah needed to fully understand. It was equally important that the powerful majority be made well aware of it too.
اکثر حالاتو کې د موسیٰ علیه السلام قصه، چې په نورو سورتونو کې ډیره ذکر شوې ده، د هغه د رسالت د ترلاسه کولو څخه پیل کیږي، د ایمان د ځواک په ښودلو کې چې د ظالمانه واک مقابله کوي، او په پای کې د ایمان د بریا او د ظلم د ماتې په بیان ختمیږي۔ خو دا هغه پیغام نه دی چې دا سورت یې ورکول غواړي۔ د دې سورت پیغام دا دی: کله چې بدی خپل اوج ته ورسیږي، نو هغه د خپل ځان د تباهۍ سبب هم خپلې ځان سره وړي، او کله چې تیري ته آزادي ورکړل شي، نو د هغې د مقابلې او دفع لپاره خلکو ته اړتیا نه لري۔ خدای تعالیٰ هغو بې وسه کسانو ته مرسته کوي چې د هغوی په لاسونو سختۍ ته مجبور کیږي۔ بیا هغه د هغوی له منځ څخه ښو عنصرونه ژغوري، هغوی ته زده کړه ورکوي، او هغوی د انسانیت مشران او د ځمکې وارثان جوړوي۔
In the majority of cases, Moses’ story, frequently related in other sūrahs, begins with him receiving his message, giving an account of how strong faith stands up to tyrannical power, and eventually leading to the triumph of faith and the defeat of tyranny. But this is not the message this sūrah intends to give. Its message is that when evil is at its zenith, it carries the cause of its own destruction, and when aggression is let loose, it does not need people to fight and repel it. God will intervene to support the powerless who are made to suffer at its hands. He will then save the good elements among them, educating them and making them leaders of mankind and the inheritors of the earth.
دا د دې سورت د دې موخې لپاره ده چې دا قصه پکې بیانه شوې ده. له همدې امله، سورت د هغه پیښې څخه پیل کیږي چې دا اړخ روښانه کوي. د قرآن کریم هره قصه په داسې طریقه بیانه شوې ده چې د هغه سورت موخې ته له ښه خدمت کوي چې په کې راغلې ده. دا د خلکو د روزنې او د مفاهیمو، ارزښتونو او معنیو د ټینګولو یوه لاره ده. له همدې امله دا داسې ترتیب شوې ده چې د خپل متن سره په ښه توګه سمون خوري.
Such is the purpose of relating this story in this sūrah. Hence, it begins with the episode that highlights this aspect. Every story related in the Qur’ān is told in the way that best serves the purpose of the sūrah in which it occurs. It is a means to educate people and to emphasize concepts, values and meanings. Hence, it is made to fit smoothly with the context in which it occurs.
د موسی علیه السلام د قصې هغه پیښې چې دلته بیان شوي دي، د هغه د زیږون د ډیرو سختو حالاتو کې او د دې بیان دی چې الله تعالی څنګه د هغه ساتنه وکړه؛ د هغه د ځوانۍ او هغه حکمت او علم چې الله تعالی هغ ته ورکړ. همدارنګه هغه پیښې هم راوړل شوي دي؛ څنګه هغه یو مصري ووژلی، د مصر څخه وتښتید کله چې د هغه د وژلو د پلان خبر ورته ورسید، د مدیان په سیمه کې د هغه واده او هغه وخت چې هغه هلته تېر کړ. بیا خبرې د هغه د الله تعالی له خوا د رسالت ورکولو او د پیغام د ورکولو ته رسیږي؛ د فرعون او د هغه د قوم سره مخامخ کېدل او دا چې څنګه دوي موسی او هارون علیهما السلام رد کړل، او په پای کې د فرعون د پای لنډ بیان.
The episodes of Moses’ story that are told here are those of his birth in exceptionally difficult circumstances and how God took care of him; his youth and the wisdom and knowledge God imparted to him. It also covers the events that occurred; how he killed an Egyptian, fled from Egypt after learning about a plot to kill him, his marriage in the land of Madyan and the time he spent there. It then moves on to his being called by God and given his message; the confrontation with Pharaoh and his people and how they rejected both Moses and Aaron, and finally a quick reference to Pharaoh’s ultimate end.
په دې سورت کې یوازې ذکر شوي لومړني دوه پېښې ځکه ډېر تفصیل سره بیان شوي چې دوی د ظالمانه استبداد په وړاندې کړې ننګونه ښکاره کوي. موږ په ښکاره ډول وینو چې فرعون، د ټولو احتیاطونو او چلونو سره سره، د خدای د ارادې څخه تېښته کولو وړ نه دی: «خو زموږ اراده وه... چې فرعون، هامان او د دوی لښکرو ته هغه شیان وښیو چې دوی ترې ځانونه ساتل، د هغو څخه دوی ته د دوی (یعنې مظلومانو) په لاسونو ورسېږي.» (آیت ۶)
The first two episodes, which are mentioned only in this sūrah, are treated at length because they bring to the fore the open challenge to aggressive tyranny. We clearly see how Pharaoh is totally unable to evade God’s will despite all his precautions and manoeuvres: “But it was Our will... to let Pharaoh, Hāmān and their hosts experience at their [i.e. the oppressed] hands the very things against which they were taking precautions.” (Verse 6)
په قرآني طریقه کې، کیسه په یوه لړۍ منظرونو کې ښودل کیږي چې د دوو منظرونو ترمنځ ځينې خالي ځايونه پرې ږدل شوي وي، چې زموږ د تصور لپاره پاتې دي. په حقیقت کې لوستونکی د هغو پیښو او انځورونو څخه چې د منظرونو ترمنځ پرې ایښودل شوي، هیڅ شی نه ورکوي. برعکس، موږ په واقعیت کې د خپل تصور فعاله ونډه څخه خوند اخلو. لومړۍ قسط په پنځو منظرونو کې بیان شوی، ځکه چې دویمه قسط نهه منظرونه لري، او درېیمه قسط څلور منظرونه لري. د هرو دوو قسطونو ترمنځ، لکه د منظرونو ترمنځ، یو پراخ یا تنګ خالی ځای شتون لري، چې اجازه ورکوي پردې راښکته او بیا پورته شي.
Following the Qur’ānic method, the story is actually shown in a series of scenes with some gaps in between that are left to our imagination. In fact the reader does not miss anything of the events and images that are left out between scenes. On the contrary, we actually enjoy the active participation of our imagination. The first episode is recounted in five scenes, while the second takes up nine scenes, followed by four scenes in the third episode. In between each two episodes there is a wide or narrow gap, as is between scenes, allowing the curtains to drop and be lifted again.
د کیسې د پیښو بیانولو دمخه، سورت هغه منظره بیانوي چې پر هغې ټوله پېښه رامنځته کېږي، او په دې توګه موږ ته د کیسې عمومي هدف هم ښيي.
Before relating the events of the story, however, the sūrah sets the scene against which it all unfolds, thus telling us the story’s overall purpose:
فرعون په ځمکه کې لوړ شو او د هغې خلکو ته یې ډلې ډلې ویشلې. له هغوی څخه یوه ډله یې ځوروله، د هغوی زامن یې وژل او ښځې یې ژوندۍ پرېښودې. بې شکه هغه له مفسدینو څخه و. خو زموږ اراده دا وه چې په ځمکه کې د ځورېدونکو پر ځان احسان وکړو، هغوی مشران وګرځوو، هغوی وارثان وګرځوو، هغوی په ځمکه کې ټینګ ځای ورکړو، او فرعون، هامان او د هغوی لښکرو ته د هغوی له لاسه هغه څه وښیو چې له هغو څخه یې ځانونه ساتل.
(آیات ۴-۶)
Pharaoh exalted himself in the land and divided its people into castes. One group of them he persecuted, slaying their sons and keeping their women alive. For certain, he was one who sows corruption. But it was Our will to bestow Our favour upon those who were oppressed in the land and to make them leaders, and to make them the ones to inherit [the land], and to establish them securely on earth, and to let Pharaoh, Hāmān and their hosts experience at their hands the very things against which they were taking precautions. (Verses 4-6)
پس یوں منظر تیار ہو جاتا ہے، اور وہ ہاتھ دکھایا جاتا ہے جو واقعات کو کنٹرول کرتا ہے، ساتھ ہی وہ مقصد بھی جو حاصل کیا جانا ہے۔ اس ہاتھ کا مالک کون ہے، یہ شروع ہی میں واضح کر دینا جان بوجھ کر کیا گیا ہے اور یہ کہانی کے آغاز سے انجام تک کے رخ کے عین مطابق ہے۔
Thus the stage is set, and the hand that controls events is shown, together with the goal to be achieved. Declaring to whom this hand belongs right at the outset is intentional and fits the drift of the story from beginning to end.
موږ په قطعیت سره نه پوهیږو چې هغه فرعون څوک و چې د هغه د واکمنۍ په زمانه کې دا پیښې وشوې. د قرآني کیسو کې د ځانګړو تاریخي دورو تعیین مهم نه دی، ځکه دا کیسې د دې لپاره نه دي چې د اخلاقو لپاره هیڅ ونه ورکړي. دا بس دی چې پوه شو چې دا ټول د حضرت یوسف علیه السلام د زمانې څو ډېر وروسته پیښ شوي. همدا یوسف و چې خپل پلار، یعقوب یا اسرائیل، او خپل وروڼه مصر ته راوست، چېرته چې دوی د څو نسلونو لپاره اوسېدل او په دې توګه یوه لويه ټولنه شول.
We do not know for certain the identity of the Pharaoh in whose reign these events took place. Defining specific historical periods is not important in Qur’ānic stories, as these do not contribute anything to their morals. It is sufficient that we know that it all took place long after the Prophet Joseph’s time. It was Joseph who brought his father, Jacob or Israel, and his brothers to Egypt where they lived for several generations and, thus, becoming a large community.
کله چې د دې کیسې فرعون واک ته ورسید، هغه ځان ته ډیر شخصي واک منسوب کړ او د مصر خلک یې طبقو ته ووېشل.
When the Pharaoh of this story took power, he attributed to himself too much personal power and divided the people of Egypt into castes.
بنی اسرائیل د هغه دوران ترټولو زیات ظلم شوي ډله وه، ځکه چې دوی د هغه دین څخه بل دین پیروي کوله چې هغه او د هغه قوم یې پیروي کوله. دوی د هغه عقیدې په دین ایمان درلود چې د دوی لومړني نیکه ابراهیم علیه السلام او د ده لمسی یعقوب علیه السلام تبلیغ کړی و. د دوی په دین کې هر ډول بدلونونه راغلي وو، خو بیا هم دوی د یوه خدای په توحید باندې خپل بنسټیز باور ساتلی و او د فرعون د خدایۍ دعوې رد کوله. په حقیقت کې دوی د فرعون ټول شرک هم په بشپړه توګه رد کړی و.
The Children of Israel were the most oppressed group during his reign, because they followed a religion different from the one he and his own people followed. They believed in the faith preached by their first grandfather, Abraham, and his grandson, Jacob. Despite all the distortions that had crept into their faith, they still retained their basic belief in the One God and denied Pharaoh’s claims to be a deity. Indeed, they rejected Pharaohnic polytheism altogether.
ظالم حاکم داسې احساس کاوه چې دې قوم شتون د هغه د تخت لپاره ګواښ دی، په تېره بیا ځکه چې دوی د خپلو دښمنو ګاونډیانو سره یوځای کیدای شي. خو هغه د دوی له لوی شمېر، چې سلګونه زره ته رسېدل، له امله نشو کولای چې دوی له خپل ځای وشړي. نو هغه یوه شیطاني نقشه جوړه کړه، ترڅو هغه خطر مخنیوی کړي چې د داسې یوه قوم له امله یې اټکل کاوه چې هغه ته د خدای په توګه نه ګوري. د هغه نقشه دا وه چې دوی ته سخت او خطرناک کارونه وسپاري، او په دې توګه د دوی د درد او رنځ یقیني کول. له دې ټولو سره، هغه د دوی نارینه ماشومان د زېږېدو سره وژل، خو ښځینه اولادونه یې پرېښودل. دا کار د دې لپاره وشو چې د دوی ښځې د نارینه وو په پرتله ډېرې شي، او په دې توګه دوی کمزوري شي. تاریخي روایتونه همدا راز ښیې چې هغه د زېږونې مرستندویې وټاکلې، ترڅو هغه ته خبر ورکړي چې د بني اسرائیلو کوم ماشومان زېږېږي، او په دې توګه د ټولو نارینه ماشومانو وژل ممکن شي، او د دوی د ځوان عمر لپاره هېڅ رحم نه ښودل کېده. په داسې حالاتو کې موسی زېږېد. «بېشکه فرعون په ځمکه کې لوړ شو او د هغې خلک یې په ډلو ویشلي وو. د دوی له یوې ډلې سره یې ظلم کاوه، د دوی زامن یې وژل او ښځې یې ژوندۍ پرېښودلې. په یقین سره هغه د فساد خپریدونکی و.» (آیت ۴)
The tyrant felt that the presence of this community represented a threat to his throne, not least because they could side with hostile neighbours. He could not, however, expel them because of their large numbers, amounting to hundreds of thousands. He, therefore, hit on a devilish plan to forestall the danger he anticipated from such a community that did not recognize him as their deity. His plan involved putting them to do the hardest and most dangerous of jobs, thereby ensuring their suffering. On top of all this, he slew their male children at birth, but spared their female offspring. This ensured that their women would be much larger in number than their men, and so weaken them. Historical reports also suggest that he appointed birth attendants to inform him of what children were born to the Israelites, in this way enabling the slaying of all the males, showing no compassion for their tender age. It was in such circumstances that Moses was born: “Pharaoh exalted himself in the land and divided its people into castes. One group of them he persecuted, slaying their sons and keeping their women alive. For certain, he was one who sows corruption.” (Verse 4)
خو الله تعالیٰ یو بل شی غوښتل او اراده یې درلوده، کوم چې دې ظالم حاکم له غوښتنې سره په بشپړه توګه توپیر درلود۔ ظالم او استبدادي حاکمان ډیر وخت د خپل واک او هغو وسیلو له امله غولېږي چې دوی ته شتون لري۔ دوی الله، د هغه قدرت او د هغه تدبیر هیروي، فکر کوي چې دوی خپله هغه څه غوره کوي چې دواړو لپاره یې غواړي، یعنې د ځانونو او د خپلو دښمنانو لپاره۔ دوی باور لري چې هیڅ شی نشي کولی د دوی د خپل ټاکلي پروګرام د پوره کولو مخه ونیسي۔
God, however, wanted and willed something totally different from what this tyrant wanted. Despotic rulers are often deceived by their own power and the means available to them. They forget God, His power and His planning, thinking that they choose what they wish both for themselves and for their enemies. They believe that nothing can stop them from fulfilling their own agenda.
خدای ﷻ دلته هغه څه اعلان کوي چې غواړي او فرعون، هامان او د دوی لښکرو ته ننګونه کوي، او دوی ته وایي چې هر هغه تدبیر چې دوی یې ونیسي، هیڅ ګټه به ورنه کړي.
God declares here what He wishes and challenges Pharaoh, Hāmān10 and their hosts, telling them that whatever precautions they might take will be of no avail:
مګر دا زموږ اراده وه چې هغو کسانو ته چې په ځمکه کې کمزورې شوي وې خپل احسان وکړو، او هغوی ته مشران وګرځوو، او هغوی ته د ځمکې وارثان وګرځوو، او هغوی ته په ځمکه کې ثبات ورکړو، او فرعون، هامان او د هغوی لښکرو ته هغه څه وښيو چې له هغوی څخه یې ځان ساتل.
په دې ترتیب، خدای غواړي چې ستمزدګانو ته د خپلو نعمتونو یوه برخه ورکړي، کومې چې ده مشخصې نه دي کړې، او د هغوی حالت بدل کړي، او هغوی ته مشرتوب ورکړي وروسته لدې چې نورو خلکو مشرتوب ته ټیټ شوي وو. هغه غوښتل چې بنی اسرائیلو ته د مقدسې ځمکې ورکړي، کله چې هغوی د یو اندازې ایمان او صالحیت ته رسیدلي وو چې دې ځمکې ته د لیاقت وړ شول. په دې ترتیب د خدای مقصد دا وو چې بنی اسرائیلو ته واک او امنیت ورکړي، او په ورته وخت کې د فرعون پلانونه ناکام کړي.
“But it was Our will to bestow Our favour upon those who were oppressed in the land and to make them leaders, and to make them the ones to inherit [the land], and to establish them securely on earth, and to let Pharaoh, Hāmān and their hosts experience at their hands the very things against which they were taking precautions.” (Verses 5-6) Thus God wants to grant the oppressed some of His gifts, which He does not specify, and to change their situation making them leaders after they have been subjected to other people’s leadership. He also wanted to give them the Holy Land once they had attained a degree of faith and righteousness which made them worthy of it. God’s intent, then was to give the Children of Israel power and security, and at the same time foil Pharaoh’s plans.
بدین ترتیب سورت د موجوده حالت او راتلونکي حالت دواړو یوه واضحه انځور وړاندې کوي. دا کار یې د پېښو د بیان څخه مخکې کوي، ترڅو د فرعون هغه ځان ستاینه کوونکې واکمني، چې د انساني احساس له مخې ډېره لویه بریښي، د خدای له لامحدوده قدرت سره مخ کړي، چې هېڅ شی یې مخه نشي نیولای.
Thus the sūrah paints a clear picture of both the existing situation and the future one. It does this prior to its recounting of events so as to place Pharaoh’s boasting power, which to human sensibilities appears enormous, face to face with God’s infinite power, against which nothing can stand.
دا سې صحنه جوړه شوه او د اورېدونکو توجه داسې متمرکزه شوه چې اوس دوی دې ته بې صبره دي چې معلومه کړي چې دا هدف څنګه ترلاسه کېدای شي. دا کیسې ته ژوندی والی ورکوي؛ گویا دا اوس څرګندېږي، نه دا چې سلګونه کاله مخکې وشول. د قرآن کریم د کیسه کولو عمومي طریقه همداسې ده۔
The stage is thus set and the audience’s interest so focused that they are now eager to know how this objective can be achieved. This adds life to the story; it is as though it is being acted out now, rather than centuries ago. Such is the general Qur’ānic method of storytelling.