الف. لام. را. دا هغه کتاب دی چې مونږ تا ته پورته نازل کړی دی.

“Alif. Lām. Rā. This is a book which We have bestowed on you from on high.” (Verse 1)

دا کتاب چې د داسې حروفو څخه جوړ شوي الفاظو څخه عبارت دی، یقیناً تاسو یې لیکونکی نه یاست. دا ستاسو طرف ته د یوه ټاکلي مقصد لپاره نازل شوی دی، «ترڅو تاسو ټول انسانان د خپل رب په حکم د تیارو څخه رڼا ته وباسئ۔» (آیت ۱) ستاسو دنده دا ده چې انسانان هغه تیارو ژورو ته ونه وباسئ چې دوی پکې ډوب شوي دي، د خرافاتو، متضادو نظامونو او دودونو تیارې؛ د فرضي معبودانو د منلو تیارې، او د غلطو تصورونو، ارزښتونو او معیارونو تیارې۔

This book which consists of words made up of letters like these is one which you certainly have not authored. It has been revealed to you for a definite purpose, “so that you might bring forth all mankind, by their Lord’s leave, from darkness into the light.” (Verse 1) Your role is to take mankind out of the depths of darkness into which they have sunk, the darkness of superstition, conflicting systems and traditions; the darkness of believing in alleged deities, and false concepts, values and standards.

تاسو باید دوی، یعنې ټول انسانان، هغه حقیقي رڼا ته راوباسئ چې ټولې تیارې له منځه وړي. دا رڼا نه یوازې د خلکو له وجدانونو او ذهنونو څخه ټولې تیارې لرې کوي، بلکې د دوی په ژوند عموماً هم اغېز کوي او د دوی لپاره نوې ارزښتونه او دودونه ټاکي.

You are to bring them, i.e. all of mankind, into the real light which removes all darkness. Not only does this light dispel all darkness from people’s consciences and minds, it also affects their lives generally, setting for them new values and traditions.

د خدای د یووالي پر بنسټ ایمان هغه رڼا ده چې د انسان په زړه کې بلیږي، تر څو ټول انسان هم ځلیدلی کړي. انسان له سړې خاورې څخه پیدا شوی دی چې په هغې کې خدای د خپل روح څخه پف کړی دی. که هغه د دې روح د پف رڼا پرېږدي، بیرته تیاره خاوره کیږي او د یوه حیوان په څیر د ګوښت او وینې یوه ټوټه کیږي. په حقیقت کې یوازې ګوښت او وینه د ځمکې له خاورې جوړې شوي دي. د خدای د روح د دې پف په واسطه ور باندې رڼا خپریږي. بیا ایمان دا په خپل ټول شان و شوکت سره ښکاره کوي. په همدې سره د ګوښت او وینې ټوټه غنچه شي.

Faith based on God’s oneness is a light that shines within the human heart, to make the whole human being shine as well. Man is created out of cold clay in which God has blown of His spirit. Should he abandon the light of this breath of spirit, he turns back into dark clay, and becomes a mass of flesh and blood like an animal. It is indeed the flesh and blood alone that are made of the earth’s clay. It is with this breath from God’s spirit that light spreads over it. Then faith makes it appear in its full glory. With it the mass of flesh and blood blooms.

﴿وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ﴾ (سورۀ ابراهیم، آیت ۴) دا هغه نعمت دی چې خدای جل جلاله د هر پیغام سره چې خپلو خلکو ته لیږي، ورکوي. د یوه رسول لپاره دا ممکنه ده چې خلک له تیارې څخه رڼا ته، د خپل رب په اجازه راوباسي، یوازې هغه وخت چې پیغام یې د خپلو خلکو په ژبه ورکړل شي. په دې ډول هغه کولی شي د خدای پیغام هغوی ته تشریح کړي. همدغسې د پیغام موخې پوره کیږي.

“Never have We sent a messenger otherwise than speaking the language of his own people, so that he might make [the truth] clear to them.” (Verse 4) This is a blessing God grants to people with every message He sends to them. For a messenger to be able to bring people out of darkness into light, by their Lord’s leave, he must be given his message in his own people’s language. This is how he is then able to explain God’s message to them. It is how the objectives of the message are fulfilled.

حکه څه هم پیغمبر محمد ﷺ د ټولې انسانیت لپاره پیغمبر دی، خو هغه ته پیغام د خپلې قوم په ژبه ورکړل شوی، ترڅو هغه دوی ته مطالب په ښه ډول روښانه کړي. دوی هغه خلک وو چې د هغه پیغام د نورو انسانانو ته رسولو ذمه وار وو. خو د هغه ژوند، لکه څنګه چې ټولو ته معلوم دی، محدود دی. له همدې امله هغه ته امر وشو چې لومړی د خپل قوم خلکو ته بلنه ورکړي، ترڅو د عربستان ټاپوگان په بشپړ ډول مسلمان شي. بیا به دا سیمه هغه رول پوره کړي چې د وروستي الهي پیغام د نړۍ نورو سیمو ته د رسولو مرکز دی. عملاً هغه څه وشول چې خدای، چې هرڅه پوهیږي، پرېکړه کړې وه: پیغمبر ﷺ هغه وخت وفات شو چې اسلام د ټول عربستان دین شوی و. پیغمبر ﷺ د اسامه په مشرۍ یو لشکر چمتو کړی و چې د عربستان نږدې سیمو ته ولېږدول شي، خو پیغمبر ﷺ مړ شو مخکې له دې چې لشکر خپل سفر پیل کړي. په حقیقت کې پیغمبر ﷺ د عربستان څخه بهر د هیوادونو مشرانو ته خپل لیکونه او استازي ولیږل، ورته بلنه یې ورکوله چې د اسلام پیغام ومني، او دا یې ښکاره کړه چې د هغه پیغام د ټولې انسانیت لپاره دی. خو خدای د هغه لپاره داسې پرېکړه کړې وه، چې د انساني ژوند د محدودیت سره سم وه: محمد ﷺ خپل پیغام د خپل قوم خلکو ته د دوی په خپله ژبه ورساوه. بیا دا دنده د هغو کسانو لخوا بشپړه شوه چې د نړۍ په نورو ټولنو کې یې د هغه پیغام رسولو ته ملا وتړله. له همدې امله، د دې خبرې تر منځ هیڅ تضاد نشته چې د هغه پیغام د ټولې انسانیت لپاره دی، او دا چې هغه د خپل قوم په ژبه یعنی عربي کې بیان شوی.

Although the Prophet Muĥammad is a Messenger to all mankind, he is given his message in his own people’s language, so that he can explain matters to them. They are the ones who would be conveying his message to the rest of mankind. His own life is, after all, limited. Therefore, he is commanded to call first on his own people so that the Arabian Peninsula becomes purely Muslim. It will then fulfil its role as the place from which the final divine message is carried to the rest of the world. What happened in practice, as God, who knows everything, determined, was that the Prophet passed away when Islam became the religion in the whole of Arabia. The Prophet raised an army under the command of Usāmah to be dispatched to areas bordering on Arabia, but the Prophet (peace be upon him) died before the army began its march. It is true that the Prophet sent his letters and emissaries to the heads of countries outside Arabia, calling on them to accept the message of Islam, and making it clear that his message was addressed to all mankind. However, what God determined for him, which fits with the limited duration of human life, is that Muĥammad (peace be upon him) delivered his message to his own people in their own language. Then the task was completed by those who carried his message to other communities all over the world. Hence, there is no contradiction between his message being addressed to all humanity, and its being expressed in Arabic, the language of his own people.

موسیٰ علیہ السلام خپل دنده پیل کول او خپل قوم ته یادونه ورکول پیل کړه۔ «موسیٰ خپل قوم ته وویل:

Moses began to fulfil his task and remind his people. “Moses said to his people:

د خدای نعمتونه په یاد کړئ چې هغه تاسو ته درکړي وو، کله چې هغه تاسو د فرعون له قوم څخه وژغورلئ، هغوی چې تاسو ته سخت عذاب ورکاوه، ستاسو زامن یې وژل او ستاسو ښځې یې ژوندۍ پرېښودلې.

‘Remember the blessings God bestowed on you when He saved you from Pharaoh’s people who afflicted you with grievous torment, slaughtered your sons and spared [only] your women.

«وَفِي ذَٰلِكُم بَلَاءٌ مِّن رَّبِّكُمْ عَظِيمٌ» (آیت ۶) نو هغه لومړی د خدای د نعمت یادونه ورته کوي چې هغه یې د فرعون د قوم له لوی عذاب څخه وژغورلي. هغه عذاب په دوی باندې پر وار وار راځي، او د دوی لپاره لږ آرامۍ وي. د دغه عذاب یوه ډیره سخته برخه دا وه چې د دوی نرینه اولاد وژل کېده، خو ښځینه اولاد نه وژل کېده، ترڅو دوی د شمېر له زیاتوالي څخه وساتي.

That was indeed an awesome trial from your Lord.’“ (Verse 6) He reminds them first of God’s grace when he delivered them from the great torment inflicted on them by Pharaoh’s people. That torment was visited on them time after time, with little reprieve. One of the ghastlier features of that torment was the killing of the male but not the female population as a means of preventing them from increasing in number.

دا د دې لپاره وو چې د دوی ښکته والی او تابعداري همیشه پاتې شي. دا چې خدای تعالی دوی د دې ټولو څخه وژغورل، د هغه د فضل یوه لویه بڼه ده. دا باید په شکر سره یادول شي.

This aimed to ensure their continued weakness and subjugation. The fact that God saved them from all this was a great act demonstrating His grace. It should be remembered with gratitude.

«بې شکه دا ستاسو د رب له لوري یوه لویه آزمېښت وه.» (آیت ۶) د دوی آزمېښت د فرعون له لوري د دوی پر سر راتلونکی تکلیف و. دا د دوی د صبر، مقاومت، استقامت او عزم د ازموینې یوه لاره وه. صبر یوازې د سختۍ زغمل نه دي، بلکې دا داسې زغم دی چې په کې انسان نه ځپل کېږي او نه ذهني ماتې خوري، سره له دې چې د ظلم په وړاندې ودریږي ترڅو آزادي ترلاسه شي. هغه زغم چې یوازې د ذلت زغملو ته محدود وي، ستاینې وړ نه دی. بنی اسرائیلو هم د ظلم څخه د خلاصون آزمېښت تجربه کړ، ترڅو د دوی شکر د خدای د فضل په اړه وازمول شي، کوم چې باید د هغه د هدایت په لاره کې د تګ په شکل څرګند شي.

“That was indeed an awesome trial from your Lord.” (Verse 6) Their trial consisted of the affliction visited on them by Pharaoh. It was a means to test their patience, resistance, perseverance and determination. Patience does not merely entail enduring hardship. It is rather endurance without being shaken or mentally defeated, coupled with the determination to stand up to tyranny until freedom is achieved. Endurance that only entails tolerating humiliation is not worthy of praise. The Israelites also experienced the trial of deliverance from tyranny, so as to test their gratitude for God’s grace, which should be reflected in following the path of His guidance.

موسیٰ خپلې یادونې دوام ورکوي، خو اوس هغه د هغه منظر په کې نه راځي چې سورت یې انځوروي. پر ځای یې یو انځور راښکاره کیږي: د هغه ټولنې او د جاهلیت د ټولنې ترمنځ سخته جګړه، هغه ټولنه چې د پیغمبرانو پیروي کوي، او هغه ټولنه چې پیغمبرانو او د هغوی پیغامونو دواړو ته انکار کوي. دا د قرآن د ښکلي بیان یوه ځانګړنه ده، چې دا منظر ژوندی کوي، له یوې تاریخي پیښې څخه، چې څوک یې راپور ورکوي، بدلوي دې ته چې یو فوري منظر وي چې زموږ په سترګو کې ښکاري، موږ کولای شو هغو خلکو ته غوږ ونیسو کله چې خبرې کوي، او د هغوی ټول عمل او غبرګون وګورو. په دې پراخ منظر کې د وخت او ځای ټول محدودیتونه له منځه ځي.

Moses continues with his reminders, but now he no longer features in the scene painted in the sūrah. Instead, a picture is drawn of the raging battle between the community that follows the Prophets and jāhiliyyah society which denies the messengers and their messages alike. This is a remarkable aspect of the refined style of the Qur’ān which brings the scene alive, transforming it from a historical one that someone is reporting to an immediate one that we see in front of our eyes, able to listen to the people in it as they talk, and notice all their actions and reactions. In this panoramic scene, all limitations of time and space are done away with.

ایا تاسو ته د هغو خلکو خبرې نه دي رسیدلې چې ستاسو له مخه تیر شوي دي؟ د نوح قوم، عاد او ثمود، او هغه خلک چې له دوی وروسته راغلل؟ د دوی ټول حال له خدایه پرته بل څوک نه پوهیږي۔ د دوی رسولان ورته روښانه دلیلونه راوړل، خو دوی خپل لاسونه په خپلو خولو کې کیښودل او ویل: "موږ هغه څه نه منو چې تاسو ته ورسره لیږل شوي یاست، او موږ د هغه څه په اړه چې تاسو موږ ته رابولو، په ژوره شکمنتیا کې یو۔" (آیت ۹)

Have you not received accounts of what befell those who lived before you? The people of Noah, the `Ād, and Thamūd, and those who came after them? None knows them all but God. Their messengers came to them with clear evidence of the truth, but they put their hands to their mouths, and said: ‘We disbelieve in that with which you have been sent, and we are in grave doubt about that to which you call us.’ (Verse 9)

دا یادونه موسیٰ علیہ السلام کوي، خو کله چې هغه شاته پاتې کیږي، سورت خپل بیان دوام ورکوي د هغو څه چې د الله (ج) پیغمبرانو او پیغامونو سره د تاریخ په ټولو دورو کې پیښ شوي، او د هغوی او د جاهلیت ترمنځ د هغې مختلفو حالتونو او ټولنو کې ټکر، او د هغو کسانو انجام چې دا پیغامونه یې رد کړل. داسې ده لکه موسیٰ چې یو داسې کیسه کوونکی وي چې د یوې لويې تاریخې کیسې د مهمو پېښو یادونه کوي، بیا د هغې تاریخ لوبغاړي پرېږدي چې هغه ژوندی کړي او هغه څه ووايي چې غواړي. دا د کیسې یا تاریخي بیان د کیسې کولو طریقه ده چې په قرآن کریم کې ډېره کارول کېږي. دا د تاریخي بیان د ژوندي کولو لپاره کار راځي. دلته موږ د الله (ج) ګران پیغمبران یو له بل پسې راځي ګورو، او ټولو انسانانو سره مخ کېږي چې جاهلیت ته تسلیم شوي وو. د نسلونو او ټولنو ترمنځ واټنونه له منځه ځي، پداسې حال کې چې لوی حقایق بغیر د ځانګړي وخت یا ځای سره تړلي ځان څرګندوي.

په نښه ثبوت راوړلو په اړه، یعنې معجزه یا کوم ماورائي پېښه، رسولان خپلو قومونو ته روښانه کوي چې دا یوازې د خدای له خوا ټاکل شوې ده. رسولان هڅه کوي چې خلک د خدای د الوهیت او د خپلو فاني انسانانو ترمنځ توپیر ډېر روښانه پوه کړي. دوی غواړي چې خلک د خدای د وحدانیت حقیقي اهمیت پوه شي، هغه خدای چې په ذات او صفاتو کې له هېڅ شي سره ورته نه دی. د دې روښانتیا نشتون د هغه لوی ګډوډۍ سرچینه وه چې بت پرستو عقیدې په کې ډوبې شوې وې، ترڅنګ د هغو کلیسايي نظرياتو چې عیسويت یې د یونان، روم، مصر او هندوستان د بت پرستو عقیدو سره ګډ کړ. د دې ګډوډۍ پیل چې عیسويت په کې ډوب شو، د عیسی ځان ته ماورائي ځواکونو منسوبول وو، چې د الهي ذات او د هغه د بنده عیسی مسیح (علیه السلام) ترمنځ لوی ګډوډي ته لاره هواره کړه.

As for producing clear proof, which means a miracle or some supernatural event, the messengers make it clear to their communities that this is something determined by God alone. The messengers try to make people realize very clearly the difference between Godhead and their own mortal beings. They want them to understand the true significance of the oneness of God who is unlike anyone else in nature and attributes. The lack of such clarity was the source of the great confusion into which pagan beliefs had sunk, as well as the church concepts which mixed Christianity with the pagan beliefs of Greece, Rome, Egypt and India. The starting point in this confusion into which Christianity had sunk was the attribution of supernatural powers to Jesus himself, leading to a great mix-up between the Divine Being and His servant, Jesus Christ (peace be upon him).

پیغمبرانو خپل موقف ډیر واضح کړ: ‹‹زموږ دا واک نه دی چې تاسو ته کومه معجزه راوړو، مګر د خدای په اجازه.›› موږ د خپل ځان له واکه پرته بل هیڅ واک نه پرې باسو، یوازې د هغه (خدای) په واک تکیه کوو:

The messengers made their position very clear: “It is not within our power to bring you any proof except by God’s leave.” We do not rely on any power other than His own:

«په الله باندې دې ټول مومنان توکل وکړي.» (آیت ۱۱) رسولان دا د یوه دایمي حقیقت په توګه اعلان کوي. یو مؤمن په بل هیچا باندې توکل نه کوي. هغه د مرستې یا ملاتړ لپاره بل چا ته مخه نه اړوي، او پناه هم له هغه پرته بل هیچا ته نه وړي.

“It is in God that all believers must place their trust.” (Verse 11) The messengers announce this as a permanent truth. A believer does not place his trust in anyone other than God. He turns to no one else for help or support, and he seeks refuge with none other than Him.

رسولان بیا د ظلم او انکار په مقابل کې د ایمان پر بنسټ ولاړ رویه غوره کوي، او د سختیو او اذیتونو په وړاندې ثابت پاتې کیږي. دوی یوه پوښتنه کوي چې په حقیقت کې یو ټینګ اعلان دی: «او ولې به موږ په الله باندې توکل ونه کړو، حال دا چې هغه موږ ته زموږ لارې ښودلې دي؟ نو موږ به ستاسو هر ډول ځورونې په صبر زغمو. او توکل باید یوازې په الله وکړي ټول مؤمنان.» (آیت ۱۲)

ہمیں یہاں یہ بات ذہن نشین کرنی چاہیے کہ عظیم قدرت والی ذات اُس وقت تک پیغمبروں اور ان کی قوموں کے درمیان فیصلہ کرنے کے لیے مداخلت نہیں کرتی، جب تک خود پیغمبر اپنی قوم سے اپنی حتمی علیحدگی کا اعلان نہ کر دیں۔ اہلِ ایمان پر لازم ہے کہ وہ واضح کر دیں کہ خدا کے انہیں نجات دینے کے بعد وہ کبھی بھی اپنی قوم کے پرانے طور طریقوں کی طرف نہیں لوٹیں گے۔ انہیں اپنی الگ شناخت، اپنے الگ معاشرے اور اپنی الگ قیادت پر بھی اصرار کرنا ہوگا۔ اس کا مطلب یہ ہے کہ معاشرہ دو حصوں میں بٹ جاتا ہے، جو ایمان، طرزِ زندگی، قیادت اور ڈھانچے میں ایک دوسرے سے مختلف ہوتے ہیں۔ یہی وہ وقت ہے جب خدا اُن جابر حکمرانوں کو ہلاک کرنے کے لیے مداخلت کرتا ہے جو اہلِ ایمان پر ظلم کرتے ہیں۔ یہی وہ وقت ہے جب خدا اپنے پیغمبروں سے کیے گئے فتح کے وعدے کو پورا کرتا ہے اور اہلِ ایمان کو زمین پر قائم کرتا ہے۔ ایسی مداخلت اُس وقت کبھی نہیں ہوگی جب تک اہلِ ایمان غیر اسلامی معاشرے میں ضم رہیں اور اس کے اداروں کے اندر رہ کر کام کریں۔ انہیں پہلے اپنی الگ شناخت، اپنا الگ ڈھانچہ اور اپنی قیادت قائم کرنی ہوگی۔

We must realize here that the Supreme Power does not intervene to settle the issue between the messengers and their communities until the messengers themselves declare their final split with their people. The believers must make it clear that they will never return to their people’s old ways after God has saved them. They must also insist on having their own separate identity, society and leadership. This means that the community is split into two which differ in faith, lifestyle, leadership and structure. This is when God intervenes to destroy the despots who persecute the believers. This is when God fulfils His promise to His messengers to grant them victory and establish the believers on earth. Such intervention will never happen while the believers are integrated in un-Islamic society, working from within its institutions. They must first have their own identity and their own separate structure and leadership.

«د دوی رب خپلو رسولانو ته دا وحی وکړه: یقیناً مونږ به ظالمان هلاک کړو۔» (آیت ۱۳) دلته یو تاکیدي بیان دی۔ سربیره پردې، دا د جملې د ترتیب بدلولو (inversion) او د خدای په اړه د جمع ضمیر په کارولو سره زور اضافه کوي۔ دا د هغو ظالمانو د له مینځه وړلو وعده ده چې مؤمنانو ته ګواښ کوي او په خپلو ګواښونو سره پخپله خان، حق، د خدای رسولان او ټول خلک ظلم کوي۔ «او یقیناً مونږ به تاسو د هغوی له تلو وروسته پدې ځمکه کې ځای ورکړو۔» (آیت ۱۴)

“Their Lord revealed this to His messengers: Most certainly shall We destroy the wrongdoers.” (Verse 13) Here we have an emphatic statement. Furthermore, it adds power through its use of inversion and the plural pronoun in reference to God. It asserts a promise to destroy the tyrants who threaten the believers and, by their threats, do wrong to themselves, the truth, God’s messengers and all people. “And most certainly shall We cause you to dwell in the land long after they are gone.” (Verse 14)

دا د یوې عادلانه طبیعي قانون کار دی چې خدای تعالی په حرکت کې راوستی دی، نه دا چې دا د ځانګړې مرستې یا تعصب نتیجه وي۔

د ظالمانو د انجام او هغه بدبختۍ په اړه مناسب تبصره، د کافرانو د حالت د انځور یوه برخه ده، چې د خدای د قدرت ټینګار کوي، هغه قدرت چې کولی شي دوی ټول له منځه یوسي او د دوی پر ځای یوه نوې مخلوق راولي. دا انځور د دې ژوند له وروستۍ مخامخې پیښې وروسته راځي۔

The fitting comment on the destiny of tyrants and the misery they are made to suffer is part of a scene painting the situation of the unbelievers, with its assertion of God’s power, a power which can easily do away with them all and replace them with a new creation. This picture follows the last confrontation that takes place in this life.

دلته پردې راکش کیږي مخکې له دې چې بیا پرانستل شي، ترڅو وښيي چې د راتلونکي ژوند په دواړو خواوو کې څه پیښیږي.

The curtains are drawn here before they open again to show what happens to both sides in the life to come.

د هغو کسانو عملونه چې په خپل رب کافر شوي دي، داسې دي لکه خاکستر چې په طوفاني ورځ کې باد په سختۍ سره وړي. هغوي د هغه څه څخه چې کمائي کړي وي هېڅ فایده نشي اخیستلی. دا [کفر] واقعاً ډېر لرې ګمراهي ده. (آیت ۱۸) د طوفاني ورځې په خاکستر وړل کېدو انځور هغه مفهوم ته حرکت ورکوي چې د کافرانو اعمال به بې ګټې شي. انسانان د خپلو عملونو هېڅ برخه نشي نیولی او نه ترې ګټه اخیستلی شي. دا انځور د ټولې ضایعې همدې معنا د فکري بیان څخه ډېر ژور اغېز ورکوي.

“The works of those who disbelieve in their Lord are like ashes which the wind blows about fiercely on a stormy day. They cannot achieve any benefit from all that they might have earned. This [disbelief] is indeed going very far astray.” (Verse 18) The image of ashes being blown about on a stormy day adds action to the concept that the unbelievers’ works will come to nothing. People cannot hold on to any part of their actions, or make use of them. This image gives a far more profound effect than any expression of the same meaning of total loss in intellectual terms.

دا منظر د کافرانو د کړنو په اړه یوه بنسټیزه حقیقت بیانوي. هغه کړنې چې د ایمان پر بنسټ نه ولاړې وي، او هغه تړون چې هر عمل له خپل انګیزې سره او هغه انګیزه له خدای سره نه وي تړلی، ناڅرګندې پاتې کیږي او یو ټینګ وجود نه لري. دوی د خړو او الوتونکو ذرو په څېر دي. په عمل کې پخپله لوی ارزښت نه دی، بلکې لوی ارزښت د هغې انګیزې لپاره دی چې د هغې شاته ده. عمل یوه میخانیکي حرکت دی، مګر انګیزه ده چې انسان له ماشین څخه جلا کوي.

This scene expresses a basic truth about what the unbelievers do. Actions that have no basis in faith, and are not controlled by that bond relating every action to its motive, and relating that motive to God remain loose, lacking a solid entity. They are like ashes or flying particles. It is not the action itself that carries paramount value, but rather the motivation behind it. Action is a mechanical movement, but its motive is what differentiates man from machine.

د دې سورت په دې ځای کې موږ د قرآن کریم د بې‌ساري اسلوب یو نور هم لوړ کچه ګورو، او د انځور، بیان او د مناظرو او افکارو ترمنځ د اهنګ ځواک. لږ وخت دمخه موږ داسې ظالمان ولیدل چې سرکش وو، او د دوی شاته د دوزخ انځور ډیر لوی ښکاري، کله چې دوی په دې دنیا کې د خپلې لویې ناهیلۍ سره مخ کیږي. اوس موږ دوی د قیامت په ورځ ګورو. دا په یوه وخت کې یو غیر معمولي او پیاوړی منظر دی، د حرکت، عکس‌العمل او د کمزورو او بې‌وسو او زورواکو ترمنځ، او دواړو او شیطان ترمنځ د خبرو‌اترو څخه ډک دی.

At this point in the sūrah we note an even higher level of the inimitable style of the Qur’ān, and its power of imagery, expression and harmony between scenes and ideas. A short while ago we saw obstinate tyrants coming to grief, with an image of hell looming large behind them as they are made to suffer their greatest disappointment in this life. Now we see them on the Day of Judgement. It is at once an extraordinary and powerful scene, full of movement, reaction and dialogue between the weak and the powerful, and between both and Satan.

هغوی ټول د خدای په وړاندې حاضریږي، بیا ضعیفان هغو کسانو ته چې په تکبر یې عمل کاوه وایي: «موږ ستاسو تابعین وو، آیا تاسو کولی شئ د خدای له عذاب څخه یو څه له موږ څخه لرې کړئ؟» [هغوی] به ځواب ورکړي: «که خدای موږ ته هدایت راکړی وای، موږ به تاسو ته هم هدایت کړی وای. اوس زموږ لپاره دا یو شان دی که موږ بې صبره وژاړو یا په صبر سره زغم وکړو. اوس زموږ لپاره هېڅ ځای د ازادۍ نشته.» او کله چې ټول شیان فیصله شي، شیطان به ووایي: «خدای تاسو ته رښتینی وعده راکړه. زه هم تاسو ته وعدې ورکړې، مګر ما یې ونه ساتلې. او زه پر تاسو هیڅ واک نه درلودم، پرته له دې چې ما تاسو ته آواز ورکړ او تاسو ماته ځواب راکړ. نو اوس ما ملامت مه کوئ، بلکې خپل ځانونه ملامت کړئ. نه زه د ستاسو چغو ته ځواب ورکولی شم، او نه تاسو زما چغو ته. زه له دې څخه بیزاره یم چې تاسو ما د خدای سره شریک کړی وی.» بېشکه ظالمانو لپاره دردناک عذاب ذخیره شوی دی. او هغه کسان چې ایمان یې راوړی او نېک عملونه یې کړي دي، هغوی به داسې جنتونو ته داخل شي چې د هغو لاندې اوبه بهیږي، په هغو کې به د خپل رب په اجازه تل پاتې وي. د هغوی سلام به دا وي: «سلام.»

They will all appear before God, and then the weak will say to those who acted with arrogance: ‘We were your followers: can you relieve us of something of God’s punishment?’ [And the others] will reply: Had God given us guidance, we would have guided you. It is now all one for us whether we grieve impatiently or endure with patience. There is no escape for us now.’ And when everything will have been decided, Satan will say: ‘God has made you a true promise. I, too, made promises to you, but I did not keep them. Yet I had no power at all over you, except that I called you and you responded to me. Hence, do not now blame me, but blame yourselves. It is not for me to respond to your cries, nor for you to respond to mine. I have already disclaimed your associating me with God.’ Indeed, for all wrongdoers there is grievous suffering in store. Those who believe and do righteous deeds will be admitted to gardens through which running waters flow, wherein they will abide, by their Lord’s leave. Their greeting shall be: Peace. (Verses 21-23)

دا مسئلې حل شوې دي او په دې اړه د بحث یا جدال ځای نشته.

Matters have been settled and there can be no room for discussion or argument.

هر یو ته د آخرت په ژوند کې خپل ځای ښودل شوی دی. مګر په دې ځای کې یو حیرانوونکی انځور ګورو: دا شیطان دی، هغه څوک چې د خلکو د ګمراه کولو او د حق څخه د لرې کولو لپاره یې هر ډول هڅه وکړه، هغه دی چې ضعیفانو او ظالمانو دواړو ته ملامت وایي. د هغه خبرې ممکن د هغه عذاب څخه هم سخت وي چې ډیر ژر به ورسره مخ شي: «او کله چې ټول کار پای ته ورسیږي، شیطان به ووايي: "الله تاسو ته ریښتیني وعده وکړه، او ما هم تاسو ته وعدې وکړې، مګر ما یې پوره نه کړې.

Everyone has been shown their place in the life to come. But at this point we see a remarkable portrait: it is Satan, the one who did everything in his power to divert people away from the truth and turn them towards error and falsehood, who reproaches both the weak and the tyrants. His words may sound to them worse than the torture they will soon face: “And when everything will have been decided, Satan will say: ‘God has made you a true promise. I, too, made promises to you, but I did not keep them.

او زما په واک کې هیڅ قدرت نه و، مګر دا چې ما تاسو ته غږ وکړ او تاسو ما ته ځواب راکړ. نو اوس ما ملامت نکړئ، بلکې په خپلو ځانونو ملامت کړئ. زه ستاسو د چغو ځواب ورکولو لپاره نه یم، او نه تاسو زما د چغو ځواب ورکولو ته مکلف یاست. ما له دې مخکې ستاسو دا شریکول چې زه د خدای شریک کړئ، رد کړی دی. بې شکه، د ظالمانو لپاره دردناک عذاب تیار دی.

Yet I had no power at all over you, except that I called you and you responded to me. Hence, do not now blame me, but blame yourselves. It is not for me to respond to your cries, nor for you to respond to mine. I have already disclaimed your associating me with God.’ Indeed, for all wrongdoers there is grievous suffering in store.” (Verse 22)

یو ډیر حیرانوونکی منظر دی. شیطان واقعاً شیطاني دی! دا ځای د هغه شخصیت ډېر څرګند رنګونه ښيي، لکه څنګه چې موږ د کمزورو او زورورو اصلي کردار لیدلی دی. هغه شیطان چې دوامداره وسوسه کونکی و، هر ډول وسوسې یې وړاندې کولې او خلک یې د حق له آواز څخه اړولي، اوس خپلو پیروانو ته شاته ټکور وهي. اوس چې کارونه فیصله شوي دي، دوی هیڅ متقابل حمله نشي کولای. دوی حتی هغه ته ځواب هم نشي ورکولای. دا هغه دی چې اوس وایي، وروسته له هغه چې مسئلې فیصله شوې: «خدای تاسو سره ریښتیني وعده وکړه. زه هم تاسو سره وعدې وکړې، خو ما یې ونه ساتلې.» (آیت ۲۲) هغه دوام ورکوي او په دې سره ملامتوي چې دوی هغه ته ځواب ورکړ، پداسې حال کې چې هغه په دوی باندې هیڅ واک نه درلود. دوی پخپله ځانونه هغه ته وسپارل، د هغو پخوانیو دښمنیو هیروي چې د دوی او شیطان ترمنځ وې. دوی د هغه درواغ ومنل او د هغه حق پیغام یې پرېښود چې خدای ورته لیږلی و.

What an amazing scene. Satan is truly devilish! His personality appears here in its most striking colours, just as we have seen the true character of the weak and the powerful. Satan who was the constant whisperer, presenting every type of temptation, turning people away from the voice of truth is now stabbing his followers in the back. Now that matters have been settled, they cannot make any counter attack. They cannot even reply to him. It is he who says now, after the issues have been decided: “God has made you a true promise. I, too, made promises to you, but I did not keep them.” (Verse 22) He goes on to rub it in, reproaching them for responding to him when he had no power over them. It is they who gave themselves up to him, forgetting all the old enmity between themselves and Satan. They embraced his falsehood and abandoned the message of truth God had sent them.

هغه ډول چې دا کیسه په هره زمانه کې یوه ده، په دې دنیا کې د خدای د رسولانو پیروان د ظالمه جاهلیت، یا جاهلیت، سره مخ کیږي: «او دوی د خدای له مرسته او د حق لپاره بریا وغوښته. او هر زورور، ضدي دښمن د حق ناکام شي. د هغه شاته دوزخ دی چېرته چې هغه ته ناپاکه اوبه څښول کیږي، یو یو ډک ورکول کیږي، او بیا هم هغه په سختۍ سره یې غټولی شي.»

While the nature of the story is the same in every age, the believers who follow God’s messengers stand in this world face to face against tyrannical ignorance, or jāhiliyyah: “And they prayed for God’s help and victory [for the truth]. And every powerful, obstinate enemy of the truth shall come to grief. Behind him stretches hell where he shall be made to drink putrefied water, gulping it little by little, and yet hardly able to swallow it.

هر لوري له هر خوا ته مرگ به ورباندې راشي، خو هغه به ونه مري. او د هغه په وړاندې بيا هم سخت عذاب دی.» (آيتونه ۱۵-۱۷)

Death will beset him from every side, yet he shall not die. More severe suffering still awaits him.” (Verses 15-17)

په دې ژوند کې، د ژوند په دغه حال کې، د آخرت یو منظر بیانېږي چېرې چې د تکبر والا ظالمانو، د هغو بې وسه پیروانو او شیطان ترمنځ یوه عجیبه خبرې اترې کېږي. سورت د نیکو او بدو خلکو هغه ډېر توپیر لرونکي انجامونه هم بیانوي، او بیا د ښو او بدو خبرو د حال یو مثال راوړي. دا د هغه قانون ښودنه کوي چې الله تعالیٰ د طبیعت په نظام کې د ژوند د نیکۍ او بدۍ په اړه ایښی دی. دا د دې کیسې لپاره وروستۍ تبصره هم ده: «ایا ته نه گوې چې الله تعالیٰ څنګه د ښې خبرې مثال د ښه ونې سره ورکوي؟ د هغې ریښه ټینګه ده او څانګې یې اسمان ته رسیږي. دا هر وخت د خپل رب په اجازه خپل بار ورکوي. الله تعالیٰ خلکو ته داسې مثالونه بیانوي ترڅو دوي فکر وکړي. او بده خبره داسې ده لکه د یوې بدې ونې چې د ځمکې له مخ څخه له ریښو راویستل شوې وي؛ هغې ته هېڅ ثبات نشته. الله تعالیٰ مؤمنان په هغې ټینګې، نه ځپلې کېدونکې خبرې سره په دې ژوند او په راتلونکي ژوند کې ثابت ساتي؛ او ظالمان الله تعالیٰ ګمراه کوي. الله هغه څه کوي چې یې غواړي.» (آیتونه ۲۴-۲۷)

While this takes place in this life, a scene of the hereafter is portrayed whereby an unusual conversation ensues between arrogant tyrants, their powerless followers and Satan. The sūrah also portrays the widely different destinies of good and evil people before providing an analogy of what good and bad words are like. This portrays the working of the law God has set in nature concerning good and evil in life. It also serves as a final comment on the story: “Do you not see how God compares a good word to a good tree? Its roots are firm and its branches reach to the sky. It yields its fruits at all times by its Lord’s leave. Thus does God set parables for people so that they may reflect. And an evil word is like a corrupt tree, torn up onto the face of the earth. It cannot have a stable position. God will strengthen the believers through the true, unshakeable word in both this life and the life to come; but the wrongdoers God lets go astray. God does whatever He wills.” (Verses 24-27)

مونږ دلته ځینې وخت ودروو ترڅو د خدای د پیغمبرانو په تاریخ کې او د جاهلیت سره د دوی په مخامخ کیدو کې اصلي حقایق وڅیړو. مونږ زموږ په تفسیر کې دې ته لنډې اشارې کړې دي، خو اوس دا دې ته اړتیا لري چې نور هم په تفصیل سره وڅیړل شي.

We need to pause here in order to reflect on the main facts in the history of God’s messengers and their encounter with jāhiliyyah. We have already made brief references to these in our commentary, but they now merit further discussion.

لومړی بنسټیز حقیقت، چې خدای، په خپل کامل حکمت او بې عیبه علم سره، موږ ته بیانوي، دادی چې د انساني تاریخ له پیل راهیسې د ایمان یوه لړۍ روانه ده. دا لړۍ پرته له کوم وقفې څخه دوام لري، چې د خدای هغو پیغمبرانو مشري کړې ده چې ورته حق یې تبلیغ کړی او ورته لاره یې تعقیب کړې ده. دوی د خدای د یووالي تبلیغ کړی دی، هغه خدای چې د ټولې کائنات رب دی. له دوی څخه هیڅوک هم خدای سره کوم شریک نه دی ګرځولی. هیڅوک هم د خدای پرته په بل چا باور نه دی کړی، نه یې له بل چا مرسته غوښتې ده او نه یې بل چا ته مراجعه کړې ده.

The first basic fact which God, in His absolute wisdom and faultless knowledge, tells us is that there has been a procession of faith ever since the beginning of human history. This procession has continued uninterrupted, led by God’s messengers who have advocated the same truth and followed the same method. They have advocated the oneness of God, the Lord of the universe. None of them has ever associated any partners with God. None relied on, or sought support from, or appealed to, anyone other than God.

دا چې د یوه خدای باور په تدریجي ډول نه دی راغلی او نه داسې ده چې د ډېرو معبودانو له عقیدې څخه، بیا دوه خدایي عقیدې ته، او بیا د یوه خدای مفهوم ته وده کړې وي، لکه څنګه چې د تقابلي ادیانو عالمان ادعا کوي. دا ادعا چې انسان د ټوټمونو، روحونو او ستورو له عبادت پیل کړی او بیا د یوه معبود عبادت ته پرمخ تللی، ناسمه ده. همدارنګه دا ادعا هم سمه نه ده چې دغه پرمخ تګ د بشري پوهې او تجربې د وده، یا د انساني ټولنې د سیاسي واک د وده سره سمون لري. دا ټولې ادعاوې ناسمې دي.

This means that faith in the One God has not come about progressively or developed from a belief in a multiplicity of deities, to dualism and then the concept of a single God, as claimed by scholars of Comparative Religion. This claim saying that man started with the worship of totems, spirits and stars before progressing to the worship of a single deity is false. Nor is it true to claim that such progress parallels the progress of human knowledge and experience, or the development of political power in human society. All such claims are false.

د هغه خدای په باور، چې یوازینی معبود دی، له تاریخ د پیل راهیسې د خدای پیغمبرانو تبلیغ کړی دی. د خدای د یووالي بنسټیزه حقیقت په ټولو الهي پیغامونو کې په خپل بشپړ شکل ثابت شوی دی. د دغو پیغامونو او الهي دینونو هیڅ یو هم پدې حقیقت کې کومه بدلون یا تغیر نه دی راوستی. دا هغه څه دي چې موږ ته هغه خدای بیان کړي دي چې علم یې ټول شیان احاطه کړي دي.

د خدای پیغمبرانو یوه اوږده ډله، د لومړۍ ورځې راهیسې، انسانانو ته دا بلنه ورکوله چې په داسې یوه پیغام ایمان راولي چې ورته عقیده لري. په بل اړخ کې جاهلیت، د ایمان دې بلنې ته په همدې ډول رد سره ځواب ورکړ. قرآن کریم دا ټکر داسې انځوروي چې د وخت او ځای عناصر پرې نه ږدي، ترڅو دا حقیقت ښکاره کړي چې د الهي دین مقاومت د تاریخ په اوږدو کې نه دی بدل شوی. دا پخپله ډیر د پاملرنې وړ دی. جاهلیت د تاریخ په اوږدو کې یو شان دی. دا د انساني تاریخ یو ځانګړی پړاو نه دی. دا یو ذهني حالت دی چې د هغې پر بنسټ یوه عقیده او یو ټولنیز جوړښت رامنځته کوي.

A long procession of God’s messengers called on humanity, right from the very first day, to believe in a single message embodying the same faith. Jāhiliyyah, on the other hand, confronted this call to faith with the same type of rejection. The Qur’ān portrays this confrontation, disregarding the elements of time and place, in order to show the fact that the resistance to the divine faith has not changed throughout history. This in itself is very noteworthy. Jāhiliyyah is the same throughout history. It is not a particular stage of human history. It is a state of mind giving rise to a belief and a social structure based on it.

د جاهلیت حالت، یعنې جاهلیت، د یوې ډلې د بلې ډلې په وړاندې تسلیم کیدو باندې بنسټ لري، د دې پر ځای چې د خدای صفات یوه بل ته ورکړل شي، یا د ربوبیت حق له خدای پرته د بل چا ته وسپارل شي. که خلک شرک ته ایمان لري یا داسې توحید ته چې د ډیرو ربانو ګډون منې، دواړه صورتونه په جاهلیت کې ډوبیږي، یعنې هغه حالت چې په اسلامي اصطلاح کې جاهلیت بلل کیږي، د خپلو ټولو فرعي ځانګړتیاوو سره.

The state of ignorance, or jāhiliyyah, is based on the submission of one group of people to another, giving the qualities of Godhead to someone other than God, or assigning lordship to anyone other than God. Whether people believe in polytheism or in a monotheism that acknowledges a multiplicity of lords, they sink into a state of ignorance, or what is described in Islamic terminology as jāhiliyyah, with all its secondary characteristics.

د خدای رسولانو لخوا رسول شوی پیغام په اصل کې د خدای په یووالي او د ټولو درواغجنو معبودانو د نفي پر بنسټ ولاړ دی. د خدای ته تسلیمیدل باید خالص او بشپړ وي. هغه یوازینی رب دی، او حاکمیت او ټول اختیار یوازې د هغه دی. له همدې امله دا پیغام د جاهلیت د ټولنې د فکري بنسټ سره مستقیم ټکر لري او د هغې لپاره مستقیم ګواښ جوړوي. دا ډیر په دې وخت کې ښکاره کیږي چې پیغام د هغې ټولنې له دننه د غړو راټولولو سره یوه جلا ډله جوړوي، هغوئ ته نوې عقیدې، نوې مشرۍ او نور وفاداري ورکوي. دا یو عادي او اړین لاره ده چې خدائي دین په حتمي ډول تعقیبوي.

The message preached by God’s messengers is essentially based on God’s oneness and the rejection of all false lords. Submission to God must be pure and complete. He is the only Lord, and to Him belongs sovereignty and all authority. Hence it is in direct conflict with the conceptual foundation of jāhiliyyah society, constituting a direct threat to it. This is especially so when the message begins to form a separate grouping that draws its members from within that society, giving them new beliefs and a new leadership and loyalties. This is a normal and essential line of action which divine religion inevitably follows.

د دې متن د سبک په اړه یوه لنډه یادونه باید اضافه شي. دلته د قرآن کریم هغه ډیر ښکلی سبک ښکاره کیږي چې ایمان د جاهلیت سره مقابله کوي، په ټول انساني تاریخ کې د ایمان پرمخ تلل دي. دا د حق ښکلا ده: ساده، طبیعي، روښانه، باوري، ډاډمن، ځواکمن او ژورې: «ورسولانو هغوئ ته وویل: ’آیا د هغه خدای په اړه شک شته چې د آسمانونو او ځمکې پیدا کوونکی دی؟ هغه تاسو رابلي تر څو ستاسو ګناهونه وبخښي او تاسو ته یو ټاکلی وخت ورکړي.‘ دوی وویل: ’تاسو هم زموږ په څیر انسانان یاست. تاسو غواړئ موږ د هغو شیانو څخه واړوئ چې زموږ پلرونه یې عبادت کاوه. نو موږ ته یو واضح دلیل راوړئ.‘ ورسولانو ځواب ورکړ: ’بیشکه موږ هم ستاسو په څیر انسانان یو، مګر خدای چې د خپلو بندګانو په کومو چې وغواړي فضل کوي. زموږ واک نه دی چې تاسو ته هیڅ دلیل راوړو، مګر د خدای په اجازه. او مؤمنانو باید یوازې په خدای توکل وکړي. او ولې موږ په خدای توکل ونه کړو، کله چې هغه موږ ته زموږ په لارو کې لارښوونه کړې ده؟»

A brief note on the style employed in this passage should be added. It is at this juncture that we find the breathtakingly beautiful style of the Qur’ān demonstrating the procession of faith as it confronts erring jāhiliyyah throughout human history. It is the beauty of the truth: simple, natural, clear, confident, reassured, strong and profound: “Said the messengers sent to them: ‘Can there be any doubt about God, the Originator of the heavens and the earth? He calls you, so that He may forgive you your sins and grant you respite for an appointed term.’ They replied: ‘You are but mortals like ourselves. You want to turn us away from what our forefathers used to worship. Bring us, then, a clear proof’ Their messengers replied: ‘We are indeed but mortals like yourselves. But God bestows His grace on whomever He wills of His servants. It is not within our power to bring you any proof except by God’s leave. It is in God that all believers must place their trust. And why should we not place our trust in God, when He has guided us on our paths?

نو موږ به ستاسو ټول ځورونې په صبر وزغمو. او ټول مؤمنان باید په خدای توکل وکړي.

Hence we will bear with patience all your persecution. In God let all the faithful place their trust.’“ (Verses 10-12)

دلته موږ ټول د خدای ټول پيغمبران په يوه جلوس کې ګورو چې د جاهليت سره مخامخ کيږي، او دا جاهليت په خپل طبيعت کې يو دی. دا بنسټيزه حقيقت د بدلېدونکو حالاتو سره سره هم پاتې کېږي. د قرآن د انداز ښکلا هغه وخت په خپل اوج کې وي چې هغه هغه حقيقت بيانوي چې پيغمبرانو يې تبليغ کړی، او دا د کائنات د شتون د حقيقت سره تړلی وي: «هغو رسولانو وويل: آيا د هغه خدای په اړه شک شته چې د آسمانونو او ځمکې پيدا کوونکی دی؟» (آيت ۱۰) «او موږ ولې په خدای توکل ونه کړو، حال دا چې هغه موږ ته زموږ لارې ښودلې دي؟» (آيت ۱۲) «ايا ته نه وينې چې خدای آسمانونه او ځمکه په حق سره پيدا کړي دي؟ که هغه وغواړي، تاسو له منځه وړلای شي او يوه نوې مخلوق راوستلای شي. دا د خدای لپاره هيڅ ستونزمن کار نه دی.» (آيتونه ۱۹-۲۰)

Here we see all God’s messengers marching in a single procession, confronting jāhiliyyah which is one in nature. This essential fact remains true despite the changing circumstances. The beauty of the Qur’ānic style is at its best where it describes the truth embodied in the message preached by the prophets as related to the truth behind the existence of the universe: “Said the messengers sent to them: Can there be any doubt about God, the Originator of the heavens and earth?” (Verse 10) “And why should we not place our trust in God, when He has guided us on our paths?” (Verse 12) “Do you not see that God has created the heavens and the earth in accordance with the truth. If He so wills, He can do away with you and bring into being a new creation. This is no difficult thing for God.” (Verses 19-20)