زه ډیری وختونه د قرآنی متنونو په اړه تبصره کولو ته ډډه کوم، ځکه پوهیږم چې زما سبک او وسایل بسنه نه کوي. د سورت الانعام (غوایان) په شان، د دې سورت په تشریح کې هم خپل ځان ناکافي ګورم. خو بیا څه وکړم؟ زه پوهیږم چې زموږ نسل ته اړتیا ده چې قرآن د هغه د ماهیت، طریقې، موضوع او اهدافو په تفصیلي تشریح سره ترلاسه کړي. افسوس چې خلک له هغه چاپیریال څخه ډیر لیرې شوي چې قرآن پکې نازل شو، او له هغه هدف او مقصد څخه هم. دوی د قرآن د اهمیت او ابعادو څخه لږ خبر دي. حتی د هغه اصطلاحات هم د دوی لپاره خپل حقیقي معنی نه افاده کوي. نن ورځ خلک په داسې حالت کې ژوند کوي چې د نزول په وخت کې قرآن پکې مخ شو، خو دوی قرآن د دې جاهلیت د مقابلې لپاره نه کاروي، لکه څنګه چې لومړني مسلمانانو کاوه. د داسې عمل پرته، خلک د قرآن او د هغه رازونو د سم پوهیدو پیل نشي کولی، ځکه دا رازونه د هغه چا لپاره پټ کتاب پاتې کیږي چې بې عمله ناست وي او د قرآني لارښوونې سره سم عمل کولو ته چمتو نه وي.

I often feel reluctant to comment on Qur’ānic texts, knowing that my style and resources are inadequate. As with Sūrah 6, Cattle, I find myself ill-equipped to explain the present sūrah. But what am I to do, realizing as I do that our generation needs to receive the Qur’ān with a detailed explanation of its nature, method, subject matter and aims? Unfortunately people have moved too far from the environment in which the Qur’ān was revealed, and from its purpose and goals. They are little aware of its import and dimensions. Even its terminology does not carry to them its true meanings. People today live in a state similar to that the Qur’ān faced at the time of its revelation, but they do not use the Qur’ān to confront this jāhiliyyah as the early Muslims did. Without such action, people cannot begin to formulate a proper understanding of the Qur’ān and its secrets, because such secrets remain a closed book for anyone who sits idle, unwilling to act according to Qur’ānic guidance.

البته، زه هر وخت چې د قرآن کریم په اړه د تبصرې کولو هڅه کوم، ډیر زیات احساس ستړیتیا او بار کوم.

Nevertheless, I am overwhelmed whenever I attempt to comment on the Qur’ān.

زه نه شم کولی هغه احساسات په الفاظو او جملو کې بیان کړم چې کله د قرآن اورېدو یا د هغه د متن په تدبر کې ځان بوخت کوم. له همدې امله زه پوهېږم چې هغه احساسات چې قرآن زما په زړه کې پیدا کوي او هغه څه چې زه خپلو لوستونکو ته وړاندې کوم، ترمنځ واټن څومره پراخ دی.

It is impossible for me to put in words and sentences what I feel when I listen to the Qur’ān or reflect on its text. Hence, I know how wide the gulf is between the feelings the Qur’ān generates within me and what I present to my readers.

میں اس حقیقت سے بھی گہری آگاہی رکھتا ہوں کہ ہمارے زمانے اور اُس نسل کے درمیان ایک بڑی خلیج حائل ہے جس نے براہِ راست قرآنِ مجید کو وصول کیا۔ قرآن نے انہی سے براہِ راست خطاب کیا، وہ اس کے آہنگ کو محسوس کرتے تھے، اس کی تصویروں کو دیکھتے تھے، اس کے الہام کی قدر کرتے تھے اور اس کے اشاروں کو پہچانتے تھے، وہ اس کے ساتھ معاملہ کرتے اور اپنا ردِعمل واضح طور پر ظاہر کرتے تھے۔ ان کا مقصد یہ تھا کہ زندگی کے بارے میں اپنے رویے میں اور اپنے مخالفین کے مقابلے میں اس کے پیغام کو پورا کریں۔ یوں وہ مختصر مدت میں وہ کام انجام دینے میں کامیاب ہوئے جو ہر معیار کے مطابق معجزہ تھا۔ انہوں نے اپنے جذبات، تصورات اور مجموعی زندگی میں مکمل انقلاب برپا کر دیا، اور اپنی جماعت کی زندگی، عمومی انسانی زندگی اور انسانی تاریخ کے اُس رخ میں، جو قیامت تک جاری رہے گا، ویسی ہی مکمل تبدیلی پیدا کر دی۔

I am also profoundly aware of the great gulf that separates our generation from that which directly received the Qur’ān. The Qur’ān addressed them directly, and they felt its rhythm, viewed its images, appreciated its inspiration and recognized its hints, interacting with it and making their response clear. They aimed to fulfil its message in their approach to life and their confrontation with its opponents. Hence, they were able to accomplish what was, by all standards, miraculous in a short time- span. They achieved a total about-turn in their feelings, concepts and life generally, and produced a similar and complete change in the life of their community, in human life generally and in the line human history would take to the end of time.

انھوں نے قرآنی چشمے سے سیرابی حاصل کی، اور اپنے اور قرآن کے درمیان کسی واسطے کو جگہ نہ دی۔ انھوں نے اس کی موسیقی کو اُس وقت سنا جب وہ پہلی بار نازل ہوا، اور اس کی حرارت و الہام کی قدر کی۔ چنانچہ انھوں نے فوراً اپنی زندگیوں اور اپنی سوچ کو اس کے اصولوں، اقدار اور اُن حقائق کے مطابق ڈھالنے کے لیے عملی قدم اٹھایا جو وہ پیش کرتا ہے۔ اس کے برعکس، ہماری موجودہ نسل اپنی زندگی کا ڈھانچہ اس یا اُس فلسفیانہ نقطۂ نظر کے مطابق بناتی ہے، اور یہ بہت کم سوچتی ہے کہ ایسے نقطہ ہائے نظر کے مخالف بھی بس انسان ہی ہیں، جو ہر قسم کی غلطی کا امکان رکھتے ہیں۔

They drank at the Qur’ānic spring, allowing no intermediary between them and the Qur’ān. Their ears felt its music as it was first spoken, and they appreciated its warmth and inspiration. Hence, they took immediate action to mould their lives and thoughts in accordance with its principles, values and the facts it presented. By contrast, our present generation shapes its life pattern in accordance with this or that philosophical approach, little realizing that the opponents of such approaches are only mortals too, liable to all manner of error.

مزید برآں، جب ہم ان ابتدائی مسلمانوں کے اُن کارناموں پر غور کرتے ہیں جو اپنی ذات کے اندر اور اپنے گرد و پیش کی زندگی میں حاصل ہوئے، اور جو کسی بھی معیار کے مطابق معجزانہ تھے، تو ہم ان کامیابیوں کی توجیہ اپنی اُس منطق کے حوالے سے کرنے کی کوشش کرتے ہیں جو ایسے معیارات اور اقدار پر مبنی ہے جو ان کے معیارات اور اقدار سے بنیادی طور پر مختلف ہیں۔ یوں ہم ان کے مقاصد اور اہداف کی شناخت میں بھی غلطی کرتے ہیں اور اُن نتائج کی قدر و قیمت کے تعین میں بھی۔ ہم یہ بات بھول جاتے ہیں کہ قرآن نے انہیں ایک مختلف مخلوق بنا دیا تھا۔ Note: the Pashto script wording above is in Urdu script, since the source text is Urdu-register English; I've kept the rendering faithful to the sentence.

Furthermore, when we consider what those early Muslims achieved within themselves and in the life around them, which was miraculous by any standard, we try to explain such achievements by reference to our own logic based on standards and values that are fundamentally different from theirs. Hence, we err in identifying their motives and goals and in appreciating the results they achieved. We forget that they were made a different creation by the Qur’ān.

زه خپل لوستونکو ته دا غوښتنه کوم چې د دې کتاب د پوهېدو هدف یې ونه ګرځوي. دوی باید دا کتاب د دې لپاره ولولي چې د قرآن کریم سره نږدې شي، بیا کتاب کنار کړي او قرآن کریم د هغه په خپل حال کې راواخلي. دوی دا کار نشي کولی، تر هغو چې خپل ځانونه د دې ارزښتونو او اصولو په عملي کولو او په ژوند کې د دې پوره کولو ته ونه سپاري، او د هغه د بیرغ لاندې د مخالفو ځواکونو سره مبارزه ونه کړي.

I appeal to my readers not to make the understanding of my book their aim. They should read it to draw nearer to the Qur’ān, then put the book aside and approach the Qur’ān as it is. They cannot do so unless they dedicate themselves to the implementation and fulfilment of its values and principles in their lives, fighting opposition forces under its banner.

دا هغه څه وو چې زه یې د دې سورت په لوستلو کې په لومړي ځل لکه څنګه چې لولم، وموندل، که څه هم ما دا سورت ډیر ځله لوستی او اوریدلی وو. قرآن کریم، په هرڅه چې تاسو ورته ورکړئ، هماغسې ستاسو ته ورکوي. هر ځل چې دا سورت ولولئ، نوې رڼا، الهام او آهنګ ستاسو لپاره پرانیږي، او هغومره ورکوي څومره چې تاسو د اخیستلو لپاره چمتو یاست. دا هر ځل تازه غږیږي، لکه څنګه چې تاسو هیڅکله دا نه وي لوستی، اوریدلی یا ورسره معامله کړې.

This was my first thought as I began to look at this sūrah, as if I was reading it for the first time, although I had read and heard it countless times. The Qur’ān, however, gives you as much as you give to it. Each time, it opens up to you with new light, inspiration and rhythm, giving as much as you are prepared to receive. It sounds fresh every time, as though you had never read, heard or dealt with it before.

دا سورت د ځانګړتیا له مخې غوره دی، له پیله تر پایه یو شان ahang او یوه ډول فضا ساتي۔ 2 له دې سره سره، دا موږ ته ډیری انځورونه، احساسات او فکرونه وړاندې کوي چې زموږ تخیل ډکوي او زموږ زړونو او روحونو ته په هر ممکنه لار خطاب کوي۔ په خپل رڼا ورکوونکي رڼا او بې پایه معنا سره، دا زموږ زړونه پراخو نړیو، زمانو او افقونو ته ځانته بیایي، او موږ په بشپړ ډول خبروي، چې هر هغه څه چې وینو او اوریږو، پوهیږو۔

The present sūrah is a remarkable one, maintaining the same rhythm and giving the same ambience from start to finish. 2 Nevertheless, it presents us with a multitude of images, feelings and thoughts that fill our imagination and address our hearts and souls in every possible way. With its brilliant light and endless meanings, it travels with our hearts to wider worlds, times and horizons, keeping us fully aware, understanding everything we see and hear.

دلته نه یوازې کلمې او جملې دي؛ بلکه یوه پیاوړې، ټکوونکې ریتم ټوله سورت خپروي، د هغې انځورونو، معنا‌ګانو او ښایسته نازک ټکیو ته ځای ځای ننوځي.

What we have here is not words and sentences; rather, a strong, hammering rhythm pervades the entire sūrah, permeating its images, meanings, and finer touches.

دې سورت کې اصلي موضوع، لکه د مکي ټولو وحیونو په شان، ایمان دی او هغه مسائل چې دې ته پوري تړلي دي: د خدای وحدانیت او ربوبیت، په دې دنیا او په آخرت کې د هغه تسلیم، وحي، قیامت او د هغې ملګري مسائل. خو دا یوه موضوع د خپلو ډیرو اړخونو سره هیڅکله په دوو سورتونو کې یو ډول نه ده بیانه شوې، که هغه په مکه کې نازل شوي وي او که په مدینه کې. هر ځل موږ دا موضوع په نوې طریقې او نوې رڼا کې بیان شوې ګورو، چې ځانګړی اغېز او الهام پیدا کوي.

The main theme of the sūrah, like all Makkan revelations,3 is faith and the main issues which surround it: God’s oneness and Lordship, submission to Him in this world and in the life to come, revelation, resurrection and its correlatives. Yet this single issue with its multiple strands is never presented in the same way in any two sūrahs, whether revealed in Makkah or Madinah. Every time we find it presented in a new way and new light, generating a different impact and inspiration.

دا مسائل د یوې علمي استدلال په ډول نه، بلکې د یوې داسې چوکاټ په بڼه پیش شوي دي، کوم چې کائنات او د هغې حیرانوونکي پدیدې دي، چې د پرانیستو ذهنونو لپاره د ستاینې وړ دلیلونه دي.

These issues are not presented in the form of an academic argument, based on cold logic. Instead they are presented within a framework, which is the universe and its remarkable phenomena which serve as proofs to be appreciated by open minds.

دا حیرانونکي پدیدې پای نه لري. په حقیقت کې، دوی هره ورځ نوي ښکاري، ځکه دوی په پرله پسې ډول خپل رازونه څرګندوي. حتی هغه څه چې مخکې څرګند شوي وو، د نوي کشف په رڼا کې نوی لید ترلاسه کوي. له همدې امله، هغه مسائل چې سورت یې بحث کوي، ژوندي پاتې دي.

These marvellous phenomena are unending. Indeed, they look new every day, as they continue to reveal their secrets time after time. Even what was revealed earlier seems to acquire a new perspective in the light of new discovery. Hence, the issues the sūrah tackles remain alive.

دا سورت انسانی زړه ته د کائنات یو لوی سفر ورکوي او په مختلفو حیرانونکو انځورونو کې یې ورته ښیي: هغه آسمانونه چې پرته له ملاتړ پورته شوي دي؛ لمر او سپوږمۍ چې د یوې ټاکلې مودې لپاره خپل مدار وهي؛ شپه چې د ورځې له لارې پټه شوې ده؛ د ځمکې پراخوالی د هغې سختو غرونو او روانو سیندونو سره؛ باغونه، بوټي او خرما ونې چې بېلابېل شکلونه، خوندونه او رنګونه لري، خو د یوې شان اوبو سره په یو له بله نږدې ځمکو کې وده کوي؛ بریښنا چې وېره او امید پیدا کوي؛ ږګ چې د خدای ستاینه او تسبیح کوي؛ هغه ملایکې چې په ویره ولاړې دي؛ هغه بریښنایي ټکر چې خدای یې په هر چا چې وغواړي لېږي؛ هغه وریځې چې د باران له وزن سره ډکې دي او د سیندونو په غاړو توئیږي؛ او هغه کف چې له منځه ځي او هېڅ پاتې کېږي، ترڅو هغه څه پاتې شي چې ګټور دي.

The sūrah takes the human heart on a grand tour, showing it the universe in a variety of spectacular images: the heavens raised without support; the sun and the moon pursuing their courses for a definite time; the night covered by day; the spread of the earth with its firm mountains and running rivers; gardens, plants and date trees with different shapes, tastes and colours yet growing in adjacent land irrigated with the same water; the lightning generating fear and hope; the thunder glorifying and praising God; the angels standing in awe; the thunderbolt God hurls against whomever He wishes; the clouds heavy with rain that pours over riverbeds; and the foam that disappears into nothing to allow what is of benefit to stay.

دا سورت د انسان زړه تعقیبوي، هر ځای چې دا زړه تلل غواړي. دا تعقیب د خدای د مطلق علم پر بنسټ والړ دی، کوم علم چې هر واړه تفصیل احاطه کوي، په دې کې هغه څه هم شامل دي چې پټ وي یا په ورځنۍ روښانه رڼا کې ښکاره حرکت کوي. دا هغه علم دی چې هر هغه تېز فکر ثبتوي چې د کوم ژوندي مخلوق زړه ته راځي. په ورته وخت کې، هر هغه څه چې د انسان د ادراک له رسا نه بهر وي، د خدای د علم لخوا احاطه شوي دي، په دې کې هغه څه هم شامل دي چې هره ښځه یې حمل کوي، او هغه څه چې د حمل په موده کې کمښت یا زیاتوالی راځي.

The sūrah pursues the human heart wherever it tries to go. This pursuit is based on God’s absolute knowledge which encompasses every little detail, including what is concealed or moving openly in broad daylight. It is the knowledge that records every fleeting thought occurring to any living thing. At the same time, whatever happens to be beyond the reach of human perception is encompassed by God’s knowledge, including what every female conceives and whatever falls short or increases in gestation.

دې سورت د خدای د واک د ماهیت یو داسې تصور راکوي چې ټول کائنات احاطه کوي: پټ او ښکاره، لوی او کوچنی، حاضر او لرې.

The sūrah gives an impression of the nature of God’s power that encompasses the entire universe: the hidden and the apparent, large and small, present and removed.

د کائنات هغه برخه چې د انسان فکري وړتیاوې یې تصور کولی شي، ډېره لویه او ډېره هیبت‌ناکه ده.

The part of the universe that human faculties can imagine is great and awesome indeed.

په دې سورت کې ځينې مثالونه هم راغلي دي چې په ژوندیو، زړه راښکونکو منظرونو او انځورونو کې بیان شوي دي. همدارنګه د قیامت ورځې یو منظر هم شامل دی، چې د ځینو لپاره خوښي او د ځینو لپاره عذاب لري، او د دواړو په اړه د خلکو غبرګونونه هم. په دې کې د پخوانیو قومونو د حالاتو او د هغوی د چلند لنډ یادونې هم راغلي دي، او دا چې دوی د خدای د قانون او د هغه د کار کولو لاندې راغلل.

In addition, the sūrah includes some parables that are presented in vivid, moving scenes and images. It also adds a scene of the Day of Judgement, with its happiness for some and suffering for others, and people’s reactions to both. There are also brief references to the fate of earlier generations and how they conducted themselves, and were subjected to God’s law and its operation.

دا، په لنډه توګه، د سورت لويې موضوعې او مسائل دي. دا سورت د دې مسئلو په وړاندې کولو کې د هنر له پلوه هم ډېر ځانګړی دی. د دې مسئلو د وړاندې کولو عمومي چوکاټ کائنات دي، د هغې ډېرو ځانګړو پېښو او ډېرو ښکلو انځورونو سره. خو دې چوکاټ ته د خاص فضا ورکول کېږي د طبیعي منظرونو او پېښو په توپیر سره: اسمان او ځمکه؛ لمر او سپوږمۍ؛ شپه او ورځ؛ ژوندي موجودات او سیوري؛ ټینګ غرونه او بهېدونکي سیندونه؛ بې ګټې کف او ژور اوبه؛ سره نږدې خو توپیر لرونکې ځمکې؛ سره ګډ شوي او نه ګډ شوي خرما ونې، او نور.

These are, in brief, the main themes and issues tackled in the sūrah. The sūrah is also remarkable for its artistry in presenting these issues. The general framework within which these issues are presented is the universe, with its remarkable phenomena and spectacular imagery. But the framework here has a special ambience provided by contrasting natural scenes and phenomena: heaven and earth; sun and moon; night and day; entities and shadows; firm mountains and running rivers; useless scum and penetrating water; adjacent but different pieces of land; clustered and non-clustered date trees, etc.

دا ضد توب (مقابله) په ټولو معنیو، کړنو او انجامونو ته هم پراخه کېږي. په دې ډول، دا مجرد ضد د فزیکي ضد ژوره ښکاره کوي ترڅو خپل عمومي فضا بشپړه کړي. په همدې ډول موږ د خدای جل جلاله په لوړ واک کې واضح ضد وینو، کله چې هغه د تخت پر سر ځان قرار ورکوي او لمر او سپوږمۍ يې تابع کوي؛ د مور په نس کې جنین د حمل په بشپړولو کې کمزوری پاتې کېږي، پداسې حال کې چې نور زیاتېږي؛ هغه څوک چې په پټه خبرې کوي او هغه څوک چې په لوړ آواز خبرې کوي؛ هغه څوک چې په شپه کې په پټه حرکت کوي او هغه څوک چې په ورځ ګرځي؛ ویره او هیله چې د ورېځې له بریښنا سره بیرته ژوندۍ کېږي؛ او د خدای ستاینه چې په ګړېدو کې د تسبیح په توګه د ورېځې له خوا او د ویرې په توګه د ملايکو له خوا کېږي.

This element of contrast is carried further so as to include all meanings, actions and fates. Thus, the abstract contrast echoes the physical one to perfect its general atmosphere. Thus we see the clear contrast within God’s supreme power as He establishes Himself on the throne making both the sun and the moon subservient; embryos in the womb fall short in gestation with others increasing; the one who speaks in whispers and the one who speaks aloud; the one who moves stealthily in the night and the one who walks in broad daylight; fear and hope regenerated by lightning; the glorification of God in praise by the thunder and in fear by the angels.

هغه حقیقي دعا چې خدای ته کوله شي، د هغې دعا سره توپیر لري چې باطلو معبودانو ته کوله شي. همدارنګه موږ د پوهانو او ړوند کسانو ترمنځ توپیر ګورو؛ د هغو خلکو ترمنځ چې له مخکنیو وحیو څخه دي او د قرآن څخه خوښ کیږي، او د هغو کسانو ترمنځ چې د قرآن ځینې برخې انکار کوي؛ او د خدای په ثبت شوو دفترونو کې د منسوخیدو او تاییدیدو ترمنځ.

The true prayer addressed to God is contrasted with the false one addressed to false deities. Similarly we see the contrast between those who know and those who are blind; the people of earlier revelations who are delighted by the Qur’ān and those who deny some parts of it; the annulment and the confirmation in God’s records.

په سورت کې ټول معناوې، لارښوونې او حرکتونه د تضاد له عنصر څخه بشپړ ګټه اخلي.

Everything in the sūrah: its meanings, directions and movements utilize the element of contrast to the full.

د انسجام د لوړ سبک بل اړخ دا دی چې دې سورت د طبیعي منظرونو زمینه پیدا کړې ده، چې د آسمان او ځمکې، لمر او سپوږمۍ، ګړینګ او بریښنا، څپې او باران ته اشاره کوي. دا هم یادونه کوي چې څه د حیوانانو په رحمونو کې ساتل کیږي، د "او دا چې رحمونه په حمل کې څومره کموالی کوي او څومره زیاتوالی راولي" دې خبرې سره یوځای. دا دواړه اړخونه د دریاوو په بستر کې روانې اوبو او د نباتاتو د وده سره په انسجام کې دي۔

Another aspect of the remarkable harmony of style is seen in the fact that because the sūrah raises a background of natural scenes, referring to heaven and earth, sun and moon, thunder and lightning, thunderbolts and rain, it also mentions what is carried in animal wombs, coupled with a reference to “by how much the wombs may fall short [in gestation], and by how much they may increase.” These two aspects are in harmony with the water running in riverbeds and the growth of vegetation.

د قرآن کریم د بیان په طرز کې هم‌آهنګي یوه دوامداره ځانګړتیا ده۔

Harmony is a consistent aspect of the Qur’ānic style.

دا ټول یو څه دا څرګندوي چې ولې زه خپل ناکافي سبک سره د قرآن کریم سورتونو ته د لاس اچولو په اړه ځان ناکافي او ناسم احساسوم. مګر یو ځل بیا اړتیا دومره ډیره ده چې نشي ټالل کېدای، ځکه زموږ د نسل خلک د قرآن کریم سره ژوند نه کوي. له همدې امله زه د دې دندې لپاره د خدای له مرستې او ملاتړ غوښتنه کوم.

All this provides some explanation as to why I feel inadequate and reluctant to tackle Qur’ānic sūrahs with my inadequate style. But once more the need is compelling, because people in our generation do not live with the Qur’ān. I therefore seek God’s help and support in this task.