سورت هغه حیرانتیا بیانوي چې مسلمانانو د پیښو په بدلون کې ولیده، چې د دوی ساده فکر د ژوند په اړه ماتوي. خو ډیر ژر، تجربې دوی ته وښودله چې د ژوند حقیقتونو ته وګوري او د طبیعت د قوانینو د کار طریقه وپیژني. دوی پوه شول چې هر هغه څوک چې له طبیعت او د هغې له قوانینو سره سم نه وي، باید د ځانگړي چلند تمه ونه لري. خلک باید د کائنات، ژوند او تقدیر د طبیعت په ذات کې موجود جدیت سره ځانونه عیار کړي. سورت دوی بیرته حقیقت ته راګرځوي، ځکه دا تشریح کوي چې هغه څه چې دوی ته پیښ شوي، د خپل کار پایله ده. خو دا یوازې دا نه ده. د علت او معلول شاته د خدای تقدیر پروت دی، او د طبیعت د قوانینو هاخوا د خدای ازاد اراده ده.

The sūrah speaks of the Muslims’ surprise at the turn of events, which betrayed their naïve concept of life. Soon, however, experience told them to look at the realities of life and how the laws of nature work. They realised that anyone who does not conform to nature and its laws should expect no preferential treatment. People must adapt themselves to the seriousness inherent in the nature of the universe, life and fate. The sūrah brings them back to reality as it explains to them that what has befallen them is the result of their own doing. But this is not all. Behind cause and effect lies God’s predestination, and beyond the laws of nature lies God’s free will.

دا ټول په دې موخه ورته بیان شو چې زده کړي چې څنګه خدای د خپلو مؤمنانو په ګټه پیښې اداره کوي، ترڅو هغه هدف وساتي چې دوی یې ملاتړ کوي. دا یوه داسې تجربه وه چې دوی ته یې وده ورکړه او له هغو شیانو سره د مخامخ کیدو لپاره یې چمتو کړل چې باید پیښ شي، دوی یې په یوه سخت ازموینه کې واچول ترڅو خپلې صفې پاکې کړي او هغه منافقین څرګند کړي چې کولی شي دوی ته خیانت وکړي. نو ټوله پیښه د خدای د ارادې د پوره کیدو یوه برخه وه. دوی له همدې قرآني توضیح سره، پیښې ته په خپل بشپړ توګه کتلی شول: «آیا کله چې تاسو ته یو مصیبت ورسید، حال دا چې تاسو دوه چنده (له دښمن) ته رسولی و، تاسو وویل: دا څنګه راغلی دی؟ ووایه: دا ستاسو له ځانونو څخه راغلی دی. بیشکه خدای په هر شي باندې قادر دی. هغه مصیبت چې تاسو ته ورسید، د هغه ورځې چې دوه ډلې په جنګ کې سره مخ شوې، د خدای په اجازه و، ترڅو هغه مؤمنان څرګند کړي». (آیتونه ۱۶۵-۱۶۶)

The purpose of what happened is explained to them so that they learn how God directs events in the believers’ favour to serve the cause which they advocate. It was an experience which made them better equipped to face what was bound to come, to put them through a serious test in order to sift their ranks and to mark out the hypocrites who were able to betray them. The whole affair, then, was part of the accomplishment of God’s will. They were thus able to view the event in its totality, equipped with this Qur’ānic explanation: “Why, when a calamity befell you, after you had inflicted twice as much [on your enemy], did you exclaim, ‘How has this come about?’ Say: ‘It has come from your own selves. Surely, God has the power over all things.’ That which befell you, on the day when the two hosts met in battle, happened by God’s leave, so that He may mark out the true believers.” (Verses 165-6)

اب سورت داسې مؤمنانو ته اشاره کوي چې د شهیدانو په اړه اندېښمن دي او د خپل رب هغه اجر ته خوشحاله دي چې هغوی لپاره ذخیره شوی دی: ‎«هغه کسان چې د مصیبت له رسېدو وروسته د خدای او رسول ﷺ بلنه ومنله، له هغوی څخه هغو کسانو ته چې نیکي یې وکړه او تقوا یې وکړه، لوی اجر دی.» (آیت ۱۷۲)

Now the sūrah moves on to tell us about the “believers” who are concerned with the martyrs and rejoice at what is held in store for them by their Lord: “Those who responded to the call of God and the Messenger after misfortune had befallen them: a great reward awaits those of them who continued to do good and feared God.” (Verse 172)

پیغمبر ﷺ هغه کسان چې د اُحُد په جګړه کې برخه اخیستې وه، بیرته راوغوښتل چې سبا ورځ د جنګ د دندې لپاره له هغه سره ووځي. دوی زخمیان او ستړي وو؛ مرګ څخه یې په سختۍ ځانونه ژغورلي وو. دوی لا هم د جګړې ډار او د ماتې سپکاوی ژوند کاوه. دوی خپل غوره او ګرانو کسان له لاسه ورکړي وو، د زخمونو له امله کمزوري وو او شمیر یې هم کم شوی و.

The Prophet called upon those who had fought in the Battle of Uĥud to turn out for battle duty with him the following day. They were wounded and exhausted; they had barely escaped death. They were still living the horrors of the battle and the humiliation of defeat. They had lost some of their finest and dearest, were weaker because of their wounds, and also less in number.

نفس‌الامر پیغمبر ﷺ هغوی ته غږ وکړ او په شخصي توګه یې وبلل. هغه د دویم لښکر لپاره هیڅ نوي سرتیري ونه منل، پداسې حال کې چې ځینو خلکو ویلي دي چې دا کار د مسلمانانو د جنګي ځواک د زیاتوالي سبب کیدای شو. دوی د پیغمبر ﷺ غږ ته ځواب ووایه، هغه غږ چې په حقیقت کې د خدای غږ و، لکه څنګه چې دغه آیت په ښه توګه ښیې. د دوی ځواب فوري، مثبت او ښه و، سره د دې چې دوی ته ناورین رسیدلی و او ټپي وو.

Nevertheless the Prophet called them up, and called them in person. He did not allow any new recruits to join this second expedition, which might, some would say, have reinforced the Muslim fighting force. They responded to the Prophet’s call, which was, in essence, a call by God, as the verse makes absolutely clear. Their response was immediate, positive and favourable, despite their misfortune and wounds.

دا چې د خدای رسول ﷺ یوازې هغو کسانو ته چې په اُحد کې جنګ کړی و، دې نوې بلنې لپاره خاص کړل، په ځانګړې توګه د پام وړ دی۔ ښایي پیغمبر ﷺ نه غوښتل چې د ماتې او بدبختۍ احساسات د جګړې وروسته مسلمانانو کې تر ټولو وروستی پاتې شي۔ هغه دوی ته امر وکړ چې د قریشو تعقیب وکړي، ترڅو دوی ته دا ښکاره کړي چې ټول هغه څه چې پېښ شوي، یوازې یوه ازموینه او تجربه وه، نه دا چې کار پای ته رسیدلی وي۔ دوی پیاوړي پاتې شول، په داسې حال کې چې فاتح دښمنان یې کمزوري وو۔ دا داسې تجربه وه چې یقیني وه چې د بریا په پیروۍ به ورسیږي، کله چې دوی د خپلې کمزورتیا او ناکامۍ څخه ځان خلاص کړی او هغې بلنې ته ځواب ویلی وای چې خدای او د هغه رسول دوی ته ورکړې وه۔

د أحد په جګړه کې مسلمانانو ته رسیدلی درد او غم د پیغمبر ﷺ د سیرت لیکونکو ثبت کړی دی. محمد بن اسحاق داسې روایت کوي:

The pain and the grief suffered by the Muslims at Uĥud has been recorded by the Prophet’s biographers. Muĥammad ibn Isĥāq reports the following:

د انصارو د عبدالاشهل قبیلې یو صحابي، چې د احد په جنګ کې برخه اخیستې وه، روایت کوي: «زه او زما ورور د الله رسول ﷺ سره په احد کې وو.»

One of the Prophet’s Companions from the Anşār clan of `Abd al-Ashĥal who fought in Uĥud reports: “My brother and I were at Uĥud with God’s messenger.

دواړه زخمیان بیرته راغلو. کله چې مو د پیغمبر ﷺ غږ واورېد چې موږ ته یې وویل چې راووځئ او دښمن ته تعقیب وکړئ، ما خپل ورور ته وویل، یا هغه ما ته وویل: «ایا موږ د خدای د پیغمبر ﷺ په مشرۍ د یو جهاد څخه پاتې کېږو؟ په خدای قسم، موږ سپړي نه لرو چې پرې سپور شو، او دواړه زخمیان یو او په سختۍ حرکت کولی شو.» له دې سره سره، موږ د پیغمبر ﷺ سره ووتلو.

Both of us came back wounded. When we heard the Prophet’s call to us to come out and chase the enemy, I said to my brother, or perhaps he said to me: ‘Can we miss an expedition led by God’s messenger? By God, we have no animal to ride and both of us are wounded and can hardly move.’ Nevertheless, we went out with the Prophet.

زما زخمونه د خپل ورور د زخمونو په پرتله لږ جدي وو. کله چې هغه نور نه شو تلی، نو زه به هغه د یو څه واټن لپاره اوچتاوم، تر دې چې موږ هغه ځای ته ورسیدو چیرې چې نور مسلمان لښکريان ورسیدل. دوهمه روایت یادونه کوي چې د اُحُد جګړه د شوال په میاشت کې د شنبې په ورځ، د میاشتې په منځنۍ ورځ وشوه. بله ورځ، یکشنبه د شوال ۱۶مه، د پیغمبر ﷺ اعلان وشو چې خلک ووځي او دښمن ته تعاقب وکړي.

My wounds were less serious than those of my brother. When he could no longer go on, I would carry him for some distance, until we reached the same destination as the rest of the Muslim soldiers.” The second report mentions that the Battle of Uĥud took place on Saturday, the middle day of the month of Shawwāl. On the following day, Sunday the 16th of Shawwāl, the call of the Prophet was made to people to go out and chase the enemy.

هم دا خبره واضحه شوې وه چې یوازې هغه کسان دې ووځي چې تیر ورځ په جنګ کې حاضر وو. خو د پیغمبر ﷺ یو صحابي چې جابر بن عبدالله بن عمرو نومېده، د لښکر سره د ووتلو لپاره ځانګړې اجازه وغوښته. هغه وویل: «د خدای رسول! زما پلار ما ته امر وکړ چې د خپلو اووه خويندو د ساتنې لپاره شا پاتې شم، او ویې ویل:

The message was also made clear: only those who had attended the battle the day before were to come out. However, one of the Prophet’s Companions called Jābir ibn `Abdullāh ibn `Amr, sought special permission to join the army. He said: “Messenger of God, my father ordered me to stay behind to look after my seven sisters, saying:

هغه کسان چې په کفر کې ډېر ژر ځي، ستا د زړه درد نه وي؛ دوي هېڅ زیان د خدای نه شي رسولی.

Be not grieved by those who hasten on to disbelief They cannot harm God in any way.

د دې لپاره چې الله دوی ته د آخرت په نعمتونو کې هیڅ برخه نه ورکوي، دا د هغه خدای ارادې دی. او دوی ته یو لوی عذاب انتظار کوي۔ (آیت ۱۷۶)

It is God’s will not to assign to them any share in the [blessings of the] life to come. A great suffering awaits them. (Verse 176)

دا آیت پیغمبر ﷺ ته داسې خبرو سره خطاب کوي چې هغه ته تسلی ورکړي او د هغه غم کم کړي، کله چې هغه وینې چې خلک په کفر کې تیزي کوي او یو د بل سره سیالي کوي چې دې ته ځان ورسوي، لکه څنګه چې دوی د کومې ښې ګټې لپاره سیالي کوي. ده ته ویل کیږي چې دا ټول کارونه د خدای هیڅ زیان نه رسوي. اصلي خبره د دوی د هغه وسوسې ده چې دوی نه شي کولی ځان ترې وساتي. خدای ښه پوهیږي چې دوی څه فکر کوي او څه کوي، او همدا ده چې دوی د اخرت له ټولو نعمتونو څخه محرومیدو ته مستحق کوي. نو ده دوی پریښودل چې د خپل کفر په لاره روان شي چیرته چې دا دوی وروسوي. خبره دا ده چې دوی ته هدایت ورکړل شوی و، خو دوی کفر غوره کړ، او په پایله کې دوی پرې ایښودل شول چې هغې لارې ته ځان ورسوي چې دوی یې غوره کړې وه. په حقیقت کې دوی ته ډېر وخت او آرامۍ ورکړل شوې، خو دوی دومره عقل نه درلود چې پوه شي دا ټول به د دوی د تباهۍ سبب شي. بیا د خدای هغه حکمت بیانیږي چې د ټولو پېښو تر شا دی، د مؤمنانو د ازمښتونو او د کافرانو ته د ورکړل شوې ډیلې په شمول. په دې سره ښه له بد څخه جلا کیږي. د خلکو فکرونه او عقیدې یوازې خدای ته معلومې دي، خو هغه غوښتل چې دا خلکو ته داسې طریقه کې معلومه شي چې دوی په اسانۍ سره پرې پوه شي.

This verse addresses the Prophet in words which are meant to console him and lighten his grief when he sees people hastening to disbelief and vying with one another to embrace it, as if they were competing for a coveted prize. He is told that all such actions will harm God in no way. The question is one of temptation for them which they cannot resist. God is fully aware of what they think and do, which qualifies them to be deprived of all blessings in the hereafter. He, therefore, has left them to follow their disbelief wherever it leads them. The point is that guidance has been provided for them but they preferred disbelief and, in consequence, they were left alone to follow the way of their choosing. Indeed, they have been given plenty of time and comfort, but they have not been wise enough to understand that it will all end in their undoing. God’s purpose behind all events, including the tests endured by the believers and the indulgence allowed disbelievers is then explained. Good will be distinguished from evil. People’s thoughts and beliefs are known only to God, but He wanted this to be known to people in such a way that they could easily comprehend it.

دا پایله د قرآن کریم د هغه تفصیلي تبصرو وروسته ډیره مناسبه ده چې د هغه جګړې د پیښو په اړه دي چې په کې مسلمانان سخت ماتې وخوړه او مشرکانو ځانګړې بریا تر لاسه کړه. ځکه کله چې د حق او باطل ترمنځ جګړه داسې پای ومومي چې حق ته ماتې وي او باطل ته بریا، نو تل شکونه او خاموش شکایتونه پیدا کیږي. ولې دا کیږي، اې ربه؟ ولې د حق ملاتړي زحمت ګالي او د باطل پیروان بریالي کیږي؟ ولې حق په هره جګړه کې چې د باطل سره کوي بریالی نه کیږي؟ ایا حق باید تل بریا ونه لري؟ ولې باطل ته دا اجازه ورکول کیږي چې دومره ځواک راټول کړي، کله چې هغه یوازې خلک په لړزه راولي او په زړونو کې شکونه پیدا کوي؟

بیشکه، هغه کسان چې کفر یې د ایمان په بدل کې اخیستی دی، هیڅ شی د خدای نه شي زیانول. د دوی لپاره یو دردناک عذاب دی. هغه کسان چې کافر دي، دا فکر ونه کړي چې موږ چې دوی ته مهلت ورکوو، دا د دوی د نفسونو لپاره بهتره ده. موږ دوی ته یوازې دا مهلت ورکوو ترڅو دوی په ګناه کې نور هم زیات شي. د دوی لپاره یو سپکوونکی عذاب دی. خدای نه غواړي چې مؤمنان په همدې حالت کې پرېږدي چې تاسو پرې یاست، مګر دا چې ناپاک د پاکو نه جلا کړي.

Indeed, those who have bought disbelief at the price of faith cannot harm God in any way. A grievous suffering awaits them. Let not those who disbelieve imagine that Our giving them rein bodes well for their own souls. We only give them rein so that they may grow in sinfulness. A humiliating suffering awaits them. It is not God’s purpose to leave the believers in your present state except to set apart the bad from the good.

او دا د خدای سبحانه و تعالیٰ کار نه دی چې تاسو ته د غیب خبرې څرګندې کړي، مګر خدای له خپلو پیغمبرانو څخه چې چاته وغواړي (هغه ته یې غیب ښيي). نو په خدای او د هغه پیغمبرانو ایمان راوړئ. که تاسو ایمان راوړئ او تقوا وکړئ، نو تاسو ته به لوی اجر وي۔

And it is not God’s purpose to reveal to you what is kept beyond the reach of human perception. But God favours from among His messengers whomever He wills. Believe, therefore, in God and His messengers. If you believe and are God fearing, you shall have a great reward. (Verses 177-9)

هغوی ته د خدای په پیژندلو او د ایمان په لاره تللو لاره شته وه. هغه دلیلونه او نښې چې انسانان ایمان ته لارښوونه کوي، د کائنات په هر ځای کې شته او د انسان په فطرت کې ژور ځای لري. هغه ہم‌آہنګي او تکمیلي خاصیت چې په واضح او ځانګړي ډول ښکاره کیږي، او د انسان فطرت د دې ډول حیرانونکو دلیلونو ته مستقیم او مثبت ځواب ورکوي، د انسان لپاره د ایمان راوستلو یوه روښانه بلنه ده.

To believe in God and to follow the path of faith was available to them. The proofs and pointers which guide human beings to faith are everywhere in the universe, planted deep into human nature. The harmony and complementarity which manifest themselves in clear and unique ways, and the direct, positive response of human nature to such remarkable evidence represent a clear invitation to man to have faith.

هغه احساس کوي چې یوازې خدای کولی شو کائنات پیدا کړي او یې تنظیم کړي. سربیره پردې، خدای خپلې پیغمبران لیږلي دي ترڅو د خپل پیغام رسولو لپاره انسانانو ته ورسوي او دوی ته بلنه ورکړي چې په هغه ایمان راولي. دا پیغام د انسان د طبیعت اړتیاوې پوره کوي او یو بشپړ او متوازن ژوند لاره وړاندې کوي.

He feels that only God could have created and organised the universe. Moreover, God has sent messengers to convey to mankind His message and to call on them to believe in Him. The message meets the needs of human nature and provides a complete and harmonious way of life.

د قرآن کریم د احد د غزا د پیښو او د هغو د پایلو تحلیل دا غوښتنه کوي چې د حقایقو نور څېړنه وشي. مګر اوس یوازې د دې حقایقو هغه ډېر مهم او اغېزمن حقایق بیان کېږي.

The Qur’ān’s analysis of the events of the Battle of Uĥud and their ramifications determine that further exploration of the facts be set forward. Only the most important and far-reaching of these facts, however, will now be pointed out.

۱. لومړۍ اصل د اسلامي نظام د طبیعت، هغه ژوند لاره چې خدای د انسانانو لپاره غوره کړې ده، او دا چې په ریښتیني ژوند کې څنګه کار کوي، پورې اړه لري. دا یوه بنسټیزه برخه ده چې ډیر خلک یې له پامه غورځوي یا نه پوهیږي. ځینې داسې فکر کوي چې څرنګه چې اسلام یو الهي نظام دی، نو باید په ریښتیني ژوند کې معجزاتي یا ماورايي ډول کار وکړي، د انسان په طبیعت، د انسان په طبیعي وړتیاوو یا هغه ریښتینې نړۍ ته پام کولو پرته چې انسان پکې ژوند کوي.

1. The first principle relates to the nature of the Islamic system, the way of life God has chosen for mankind, and the way it works in real life. This is a basic aspect which many people overlook or fail to understand. There are those who think that since Islam is a Divine system, it ought to work in real life in a miraculous or supernatural way, with no regard for human nature, man’s natural abilities or the real world in which man lives.

لکن کله چې دا خلک وویني چې اسلام په دې ډول کار نه کوي، او دا چې یوازې د انسان د واک او د هغه د ژوند د مادي محدودیتونو په چوکاټ کې عمل کوي، او دا چې له هغه واک او هغه ژوند سره متقابل اړیکه لري، نو په ناڅاپه توګه د مایوسۍ احساس ورباندې راځي. دوی حیران کیږي چې اسلام د انسان د توان او چاپیریال څخه اغیزمن کیږي، او دا چې دغه واقعیتونه واقعاً د خلکو د اسلام ته د ځواب په اړه اغیز لري، ځینې وختونه منفي اغیز. په دې ترتیب د مذهبي عقیدې د اغیزمنتوب او عملي والي په اړه د دوی باور ځپل کیږي، او ځینې کسان حتی د مذهب په توګه ټول باور له لاسه ورکوي.

However, when these people see that Islam does not work in this manner, and that it only operates within the constraints of human power and the material limits of man’s existence, and that it interacts with that power and that existence, they are hit by a sudden sense of disappointment. They are surprised that Islam is affected by man’s capacity and environment, and that these realities do actually influence, sometimes negatively, people’s response to Islam. Their faith in the efficacy and practicality of religious faith thus becomes dented, and some may even lose all faith in religion as such.

دا ډول بد فهمۍ د اسلام د طبیعت او د انساني ژوند کې د هغه د عملي تطبیق په اړه یوه بنسټیزه غلطه نظریه څخه راولاړیږي۔ اسلام د انسانانو په واسطه د انساني وسو او توان په حدودو کې تطبیقیږي۔ دا هغه ځای څخه پیل کیږي چیرې چې انسان د یوې ځانګړې شیبې په ډول ولاړ وي۔ دا د هغه له مادي وجود څخه پیل کیږي او تر پای پورې یې بیایي۔ دا هغه تر ځایه پورې ځي چې د انسان هڅې او توان یې رسولی شي، تل د هغه د محدودیتونو او وړتیاوو په پام کې نیولو سره۔