تر دې مخکې سورت د یو شمیر پیغمبرانو کیسې راوړې دي، په دې کې د زکریا او د هغه د زوی یحیی زیږون، مریم او د عیسی زیږون، ابراهیم او د خپلې ټولنې او د هغوی د غلطو معبودانو څخه د هغه جلاکیدل شامل دي. موږ د هغو نسلونو په اړه هم اورېدلي دي چې له دوی وروسته راغلل، او دا چې آیا دوی د هغه لارښوونې سره سم ژوند کاوه چې خدای ورکړې وه، یا په ګمراهۍ کې ولوېدل. سورت دغو کیسو باندې تبصره کوي او اعلانوي چې ربوبیت یوازې د خدای لپاره دی، هم هغه یوازې د عبادت وړ دی، پرته له شریکانو څخه. دا هغه بنسټیزه حقیقت دی چې د پخوانیو پیغمبرانو دغه تاریخونه یې په بشپړه توګه ښکاره کوي.

So far the sūrah has given us accounts of a number of prophets, including Zachariah and the birth of John, his son, Mary and the birth of Jesus, Abraham and his split from his community and their false deities. We have also heard about the generations that followed them, and whether they lived in accordance with the guidance God gave them or they fell into error. The sūrah comments on these accounts declaring that Lordship belongs solely to God, who alone deserves to be worshipped, without partners. This is the essential truth that these histories of earlier prophets bring out in full relief.

دا وروستی برخه ده چې د هغو بتپرستو عقیدې څیړي چې له خدای پرته نورو شیانو ته خدایي نسبت کوي او د قیامت منکر دي. دا برخه د قیامت د ورځې ډیری منظرونه او د خلکو مختلف انجامونه بیانوي. دا منظرونه ډیر ژوندي دي، له عمل ډک دي او د ټول کائنات عکس‌العملونه پکې شامل دي، څه له آسمانونو، ځمکې، انسانانو، جنو، مؤمنانو او کافرانو. سورت د قیامت منظرونه د دې دنیا له منظرونو سره یو ځای کوي، ترڅو د دواړو ژوندونو ترمنځ ریښتینې اړیکه ثابته کړي. په دې ډول زموږ پیل دې دنیا کې ښودل کیږي او پایله یې د راتلونکي ژوند په توګه لیدل کیږي، لکه په یو څو لنډو آیتونو یا حتی یو څو کلمو کې دواړو ژوندونو ترمنځ واټن پوره شوی وي. دا احساس راکوي چې دواړه نړۍ یو له بل سره تړلې دي.

Now we look at this final passage which discusses the pagan beliefs that ascribe divinity to other beings beside God and deny resurrection. It portrays a number of scenes of the Day of Judgement and people’s different destinies. These are drawn very vividly, full of action, incorporating the reactions of the whole universe, whether the heavens, earth, human beings, jinn, believers or unbelievers. The sūrah alternates scenes of the Day of Judgement with scenes of this life, so as to establish a real link between the two lives. Thus, our beginnings are shown to take place in this world and we see the results in the life to come, as though the gulf between them is covered in a few short verses, or even a few words. This gives us the sense that the two worlds are interlinked.

اس عبارت کا آغاز ایک منظر سے ہوتا ہے جس میں انسان کو قیامت کی حقیقت پر حیران دکھایا گیا ہے۔ "کیا! انسان کہتا ہے، جب میں ایک بار مر جاؤں گا تو کیا مجھے زندہ کرکے نکالا جائے گا؟" (آیت 66) یہاں پہلا نکتہ یہ ہے کہ یہ حیرت عمومی طور پر پوری انسانیت کی طرف منسوب کی گئی ہے۔ درحقیقت یہی بات تاریخ کے مختلف ادوار میں بہت سی قوموں نے کہی ہے۔ لہٰذا یہ بالکل مناسب ہے کہ اسے انسانی نوع کی طرف عمومی طور پر منسوب کیا جائے۔ یہ حیرت یا اعتراض اس وجہ سے پیدا ہوتا ہے کہ انسان اس بات سے غافل ہے کہ وہ کیسے وجود میں آیا۔ اس زندگی میں آنے سے پہلے وہ کہاں تھا اور کیا تھا؟ حقیقت یہ ہے کہ اس کا کوئی وجود نہ تھا، پھر وہ وجود میں آگیا۔ اگر انسان اس حقیقت کو یاد رکھتا تو اس کے لیے موت کے بعد دوبارہ زندگی کا تصور کرنا آسان ہوجاتا۔ اس لیے جواب ایک استفہامِ انکاری کی صورت میں آتا ہے: "کیا انسان یاد نہیں رکھتا کہ ہم نے اس کو پہلے پیدا کیا جب وہ کچھ بھی نہ تھا؟" (آیت 67)

The passage begins with a scene in which man is shown to be astonished about the reality of resurrection. “‘What!” says man, ‘When I am once dead, shall I be raised up alive?’” (Verse 66) The first point here is that this surprise is attributed to mankind in general. In fact, this same comment was expressed by many peoples during different periods of history. Hence, it is only normal that it should be attributed to the human kind in general. The surprise, or the objection results from man being oblivious of how he came into being. Where and what was he before entering this life? The fact is that he had no existence and then he began to exist. Had man remembered this fact, it would have been easier for him to visualize his return to life after death. Hence, the answer comes in the form of a rhetorical question: “Does not man remember that We earlier created him, when he was nothing?” (Verse 67)

ان انکار کے بعد، ایک سخت تنبیہ کو ظاہر کرنے والی قسم کھائی گئی ہے۔ اللہ تعالیٰ نے اپنی عظمت کے ساتھ خود اپنی ذات کی قسم کھائی ہے، جو اسے سب سے مؤکد اور سب سے سنجیدہ قسم بنا دیتی ہے، کہ وہ سب دوبارہ زندہ کیے جائیں گے اور اکٹھے کیے جائیں گے۔ پس یہ ایک طے شدہ بات ہے: «پس تیرے رب کی قسم، ہم ضرور انہیں اٹھا کر لائیں گے۔» (آیت ۶۸) لیکن وہ تنہا نہیں ہوں گے۔ انہیں «شیطانوں کے ساتھ» (آیت ۶۸) گھیر کر لایا جائے گا۔ یہ اس بات کو ظاہر کرتا ہے کہ وہ ان بدکاروں کے ساتھ ایک ہی درجے میں ہیں جو انہیں ہمیشہ ایمان کے حق کا انکار کرنے پر اکساتے رہے۔ اس طرح یہ دونوں گروہ رہنما اور پیروکار ہیں۔ Note: The translation must be in Pashto, so here is the corrected version in Pashto: دا د حق د انکار څخه وروسته، یوه سخته خبرداری ښکاره کوونکې قسم راځي. الله تعالیٰ په خپله عظمت سره په خپل ذات قسم خوړلی دی، کوم چې دا د ټولو څخه مؤکد او سنجیده قسم جوړوي، چې دوی ټول به بیا ژوندي کیږي او یوځای به راټول کیږي. نو دا یوه طې شوې خبره ده: «نو ستا د رب قسم، مونږ به ضرور دوی راپورته کړو.» (آیت ۶۸) خو دوی به یوازې نه وي. دوی به «د بدکارانو سره» (آیت ۶۸) تړلي راوستل شي. دا ښیي چې دوی د هغو بدکارانو په یوه درجه کې دي چې دوی تل د ایمان د حق د انکار لپاره هڅولي. په دې ډول دا دواړه ډلې مشران او پیروان دي.

This denial of the truth of resurrection is followed by an oath implying a stern warning. God, in His glory, swears by Himself, which makes this the most solemn and serious oath, that they will all be resurrected and gathered together. This is, then, a forgone conclusion: “By your Lord, We shall most certainly bring them forth.” (Verse 68) But they will not be alone. They will be driven “together with the evil ones.” (Verse 68) This shows them to be one category with the evil ones who always incite them to deny the truth of faith. Thus the two groups are leaders and followers.

اب سورت ہمارے سامنے قیامت کے دن کا یہ منظر چھوڑتی ہے تاکہ اس دنیا کی تصویر کھینچ سکے جس میں کافروں کو ایمان والوں کے ساتھ متکبرانہ رویہ اختیار کرتے دکھایا گیا ہے، انہیں غریب اور کمزور قرار دیتے ہوئے، اور اپنی دولت اور معمولی سماجی اقدار پر فخر کرتے ہوئے۔

Now the sūrah leaves with us this scene of the Day of Judgement to paint an image of this world in which the unbelievers are shown behaving arrogantly towards the believers, branding them as poor and weak, and boasting about their own wealth and petty social values.

«کله چې زموږ څرګندې آیتونه په دوی باندې تلاوت کیږي، نو هغه کسان چې کافر شوي دي، مؤمنانو ته وایي: دواړو ډلو کښې کوم یو ښه ځای او ښه مجلس لري؟» (آیت ۷۳) دغه خلک خپلې ټولنیزې کلبونه لري چې ټول مادي ارزښتونه ښيي، هغه ارزښتونه چې بډاینو او واکمنانو په خپل فاسد نړۍ کې ډېر ټینګار پرې کوي. په مقابل کې، موږ عاجزانه غونډې ګورو چېرته چې داسې مادي شتمنۍ یا زینتونه نشته. پر ځای یې یوازې د ایمان هغه ارزښتونه دي چې په نورو ډلو کې خلک یو ځای کوي. دواړه سره نږدې ایښودل شوي ترڅو د دوی توپیر په بشپړه توګه څرګند شي.

“When Our revelations are recited to them in all their clarity, the unbelievers say to those who believe: ‘Which of the two sides has a better position and a superior community?” (Verse 73) These people have their own social clubs demonstrating all the material values which the wealthy and powerful are keen to emphasize in their corrupt world. By contrast, we see humble gatherings where there are no such material riches or adornments. Instead, there are only the values of faith which unite people in these other groups. The two are juxtaposed so as to fully demonstrate their contrast.

لومړی اړخ د وسوسو په پراخ تنوع سره ښکاري: شتمني، ښکلا، واک او نفوذ. دا ټول په خدمت کوي د خلکو د ګټو لپاره، او دوی ته د خوښیو ټول ډولونه برابروي. دوهم اړخ پرتله کولو سره ډیر عاجز ښکاري، خو دا شتمني او ښکلا ته په حقارت ګوري او واک او نفوذ ته ریښتیا ږوي. دا خلک بولي چې د دې صفونو کې شامل شي، پرته لدې چې دوی ته شخصي ګټه، مادي ګټه یا هغه احسانونه ورکړي چې واکمن او حکومتونه کولی شي ورکړي. دا یوازې ایمان، ساده او خالص، وړاندې کوي، پرته له دې چې پرې کوم ښکلا ورزیات کړي. دا ځواک یوازې د خدای د ملاتړ له لارې غواړي، بل هیڅ نه. په حقیقت کې دا انسانانو ته ښکاره کوي چې دې ته ژوند ورکول به سختۍ، هڅه او مبارزه راولي. همدارنګه ښکاره ده چې د دې ژوند په هیڅ شي باندې به هیڅوک اجر نه ورکول کیږي. د تمې وړ اجر به د خدای ته د نږدې کیدو په بڼه وي، د راتلونکي ژوند کې د هغه د رضا خوند اخیستل.

The first side stands out with its wide variety of temptations: wealth, beauty, power and influence. It uses all these to serve people’s interests, and provide them with all manner of pleasures. The second side appears too humble by comparison, yet it looks with disdain at wealth and beauty and it ridicules power and influence. It calls on people to join its ranks, without offering them any personal gain, material interest or favours that rulers and governments can provide. It simply offers them the faith, pure and simple, without adding to it any adornment. It seeks strength through being on God’s side, nothing else. In fact, it makes clear to mankind that accepting it will involve hardship, effort and struggle. Also clear is the fact that none will be rewarded for anything in this life. The reward to be expected will be in the form of being close to God, enjoying His pleasure in the life to come.

دا سورت بیا د بل ډول فخر ته اشاره کوي او هغه هم رد کوي:

The sūrah then picks up on another type of boast and decries it also:

آیا تا حال په هغه کس غور کړی دی چې زموږ نښو ته منکر دی او ویاړ کوي: «زه به خامخا مال او اولاد ورکړل شم!» ایا هغه د غیب په پټو پوهې ته رسیدلی دی، یا د رحمان سره یې کوم عهد تړلی دی؟ هېڅکله نه! موږ به هغه خبرې ولیکو چې وایي، او د هغه عذاب به موږ اوږد کړو، او هغه به له هغه ټولو شیانو څخه بېلوو چې د هغې خبرې کوي، او هغه به یوازې زموږ په مخ کې راشي۔

Have you ever considered [the case of] the one who denies Our signs and boasts: ‘I shall surely be given wealth and children!’ Has he, perchance, attained to a realm which is beyond the reach of a created being’s perception? Or has he concluded a covenant with the Most Merciful? By no means! We shall record what he says, and We shall long extend his suffering, and We shall divest him of all that he is now speaking of and he shall appear before Us all alone. (Verses 77-80)

د دې آیتونو د نازلیدو فوري سبب د خباب بن الارت څخه روایت شوی چې ویې ویل: «زه اوسپنیز توکي پلورونکی وم، او ما ته د عاص بن وائل ذمه ځینې پیسې پاتې وې. زه د هغه کور ته لاړم چې خپلې پیسې وغواړم. هغه وویل: په خدای قسم، ترڅو چې ته د محمد ﷺ او د هغه د پیغام څخه انکار ونه کړې، زه به تا ته پیسې ورنکړم. ما وویل: زه به تر هغې محمد ﷺ ته انکار ونه کړم، ترڅو چې ته مړ او بیا ژوندی نه شې.» هغه راته وویل: «ښه، نو انتظار وباسه. کله چې زه له مرګ وروسته بیا ژوندی شم، نو زه به مال او اولاد ولرم. بیا ته راشه، زه به هغه پیسې درکړم چې ستا پر ذمه دي.» بیا خدای دا آیتونه نازل کړل. د عاص خبرې یوازې د هغه masخره کولو یوه بېلګه ده چې کافرانو د اسلام د دعوت په وړاندې ترسره کوله، او د قیامت د ټول مفهوم څخه ځپل. قرآن د هغه د ادعاوو ځانګړتیا روښانه کوي: «آیا هغه د غیب په پوهه کې ځان ته ځای جوړ کړی دی، یا د خدای سره یې تړون کړی دی؟» (آیت ۷۸)

The immediate cause of the revelation of these verses is reported by Khabbāb ibn al-Aratt who said: “I was an ironmonger, and I had money due to be paid to me by al-`Āş ibn Wā’il. I went to him to demand payment. He said, ‘By God! I am not going to repay you until you reject Muĥammad and his message.’ I said, ‘I shall not reject Muĥammad until you have died and been resurrected.’ He said to me, ‘Well! Wait then. For, when I have been resurrected after my death, I will have wealth and children. You can come to me then and I will pay you what I owe you.’ God then revealed these verses.” Al-`Āş’s words serve merely as an example of the ridicule with which the unbelievers responded to the call of Islam and their derision of the whole concept of resurrection. The Qur’ān highlights the singularity of his claims: “Has he, perchance, attained to a realm which is beyond the reach of a created being’s perception?” (Verse 78)

دا به یوه ښه سرچینه وي چې هغۀ ته به د هغو شیانو پۀ اړه پۀ پوهه کړي چې هغه نړۍ کې به پیښ شي. "یا دی د خدای الرحمن سره یو عهد کړی دی؟" (آیت ۷۸) پۀ داسې حالت کې، هغه به پۀ دې یقین ولري چې د خدای عهد به پوره شي. پۀ دې پسې د منفي کولو یو قطعي څرګندونه راځي چې پۀ عربي کې د منع کولو مفهوم لري: "هیڅ داسې نه ده!" (آیت ۷۹) نه هغه داسې کومې نړۍ ته رسېدلی دی، نه یې د خدای سره کوم عهد کړی دی. هغه یوازې حق رد کوي او د هغې وعدې پۀ ټوکو اخلي.

سورت بیا د یوې بلې ډیرې لویې ناوړه دعوې ذکر کوي چې ډیری کافرانو کړې ده. د پخوانیو عربو بت پرستانو دا دعوه کوله چې فرښتې د خدای لونې دي، پداسې حال کې چې د یهودو له کافرانو څخه یو لوی ډله وایي چې عزیر د خدای زوی دی، او د عیسویانو له کافرانو څخه هم یوې ډلې همدغه دعوه کړې ده چې عیسی د خدای زوی دی. د دې ناروا دعوو په بیان کیدو سره ټول کائنات لرزي، ځکه چې توحید د ټول کائنات په فطرت کې ایښودل شوی دی.

The sūrah then refers to another monstrous claim often made by different unbelievers. The Arab idolaters of the past used to claim that the angels were God’s daughters, while the unbelievers among the Jews claimed that Ezra was the son of God, and the unbelievers among the Christians made the same claim for Jesus. The whole universe shudders as such false claims are alleged, because monotheism is inherent in the nature of the whole universe.

هغوی وایي: «رحمان ځان ته یو زوی نیولی دی!» یقیناً تاسو یوه ډیره ناوړه خبره کړې ده، چې نږدې ده آسمانونه پکې ټوټه ټوټه شي، ځمکه وشلیږي او غرونه ډېر ډېر پرېوځي. دا ځکه چې دوی رحمان ته زوی منسوبوي، حال دا چې د رحمان لپاره دا مناسب نه دی چې ځان ته زوی ونیسي.

They say: ‘The Most Merciful has taken to Himself a son!’ Indeed you have said a most monstrous falsehood, at which the heavens might be rent into fragments, and the earth be split asunder, and the mountains fall down in ruins! That people should ascribe a son to the Most Merciful, although it is inconceivable that the Most Merciful should take to Himself son. (Verses 88-92)

دې آیتونو اوازه او ریتم هم د دې دروغجن ادعا په وړاندې د غضب فضا ته نور قوت ورکوي. په حقیقت کې ټوله کائنات د دې ادعا په سخت ترین وجه رد کوي. دا د خدای جل جلاله په وړاندې د دې دروغ په اوریدو سره د کراهت له امله لرزي او ټکانونه خوري. دا عکس العمل داسې دی لکه څوک چې احساس کوي چې د هغه خپل شخصیت یا د هغه چا صداقت چې هغه یې ګران ګڼي، ته بریدونه کیږي. دا لړزه اسمانونو، ځمکې او غرونو ته یوشانه ده. د دې آیتونو په ضربآهنګ کې د یوه سخت زلزلې حرکت څرګندیږي.

The very sound of these verses and their rhythm add to the air of anger at this false claim. In fact the whole universe rejects this claim most vehemently. It shudders and quivers with abhorrence as it hears this falsehood against God Almighty. It is a reaction similar to that of a person who feels that his very integrity is attacked, or that the honesty of someone he loves is assailed. The shudder is common to the heavens, the earth and the mountains. In their beat, the words here show the movement of a violent quake.

هغه دمه چې دا توهین آمیز خبره ووایي، "ویې ویل: رحمان یو زوی نیولی دی،" سمدستي د حیرانتیا څرګندونه راځي: "بیشکه تاسو یوه ډیره ناوړه خبره کړې ده۔" (آیت ۸۹) نو هر هغه شی چې ثابت او قایم دی، په دې ډول لړزیږي. ټوله کاینات د خدای خالق په وړاندې دې ناسمې تورنې څخه په غوسه دي. دا خبره د طبیعت هر شي لپاره وحشتناکه ده. کاینات د خدای د یووالي په بنسټیز اصل پیدا شوي او په همدې اساس کار کوي: "بیشکه تاسو یوه ډیره ناوړه خبره کړې ده، چې ددې له امله آسمانونه ټوټې ټوټې کیدای شي، ځمکه ویشل کیدای شي، او غرونه په ویرانۍ سره راښکته شي! دا چې خلک رحمان ته زوی منسوبوي، حال دا چې دا تصور هم نه کیږي چې رحمان به یو زوی ونیسي۔" (آیتونه ۸۹-۹۲)