This chapter was translated automatically from English and may contain mistakes. Read the original
Al-Waqi'ah (The Inevitable Event) 1-96
په نامِ د خدای، چې ډېر مهربان او ډېر رحم کوونکی دی {کله چې هغه څه چې یقیني دي واقع شي (1)}
In the Name of God, the Lord of Grace, the Ever Merciful When that which is certain to happen will have come to pass (1)
هیڅ څوک به د دې نه انکار ونه کړي چې دا واقع شوی دی، (2)
no one will then deny its having come to pass, (2)
پست کول [ځینې]، لوړول [نور].
abasing [some], exalting [others].
(3)
(3)
کله چې ځمکه په سختۍ سره وخوځول شي (٤)
When the earth is violently shaken (4)
او غرونه په ټوټو ټوټو کیږي (۵)
and the mountains crumble away (5)
او په ښه ډول خپریږي په نازکو دانو کې، (6)
and scatter abroad into fine dust, (6)
تاسو به درې ټولګیو ته ویشل شئ: (7)
you shall be divided into three classes: (7)
څوک دي هغه خلک چې ښي خوا والا دي؟ (8)
There are the people of the right side: what people are they? (8)
او د کیڼ لاس خاوندان:
And the people of the left side:
دا خلکو څوک دي؟ (9)
what people are they? (9)
او هغه کسان دي چې ډېر مخکښ دي، هغوي به ډېر مخکښ وي۔ (۱۰)
And there are those to the fore, who shall be foremost. (10)
دا هغه خلک دي چې د خدای سره ډېر نږدې به وي.
These will be brought nearest to God, (11)
په جنتونو کې د خوښۍ سره۔ (12)
in gardens of bliss. (12)
ډېری یې له پخوانیو زمانو راهیسې دي (13)
A good many of them are from earlier times (13)
او د وروستیو نسلونو څو کسان هم۔
and a few from later generations.
(14)
(14)
په زرو ښکلي شوي صوفو (15)
On gold-encrusted couches (15)
دوی به یو بل ته مخ کوي په آرام سره ناست وي.
they will recline facing each other.
(16)
(16)
نامیرا ځوانان به د دوی خدمت کوي (17)
Immortal youths shall wait upon them (17)
د بېعیبه چینو څخه ډک پیالو، کوزو او جامو سره۔ (۱۸)
with goblets, ewers, and cups filled with water from unsullied springs. (18)
له هغه څخه به نه شي خواره کيدای او نه به هغوی ته د کمښت احساس وي.
From it they will not be dispersed, nor will they be in short supply.
(19)
(19)
او د هغو هر ډول میوو سره چې دوی یې غواړي،
And with fruit of any kind they may choose, (20)
او د هغه مرغانو د غوښې سره چې دوی یې غواړي۔ (21)
and with the meat of any fowl they may desire. (21)
هلته به د دوی لپاره د ښکلو، لوی سترګو ملګرو ټاکل شوي وي. (۲۲)
There will be for them companions with large beautiful eyes (22)
د پټو مرغلرو په شان: (23)
like hidden pearls: (23)
هغه اجر چې دوی یې کول.
a reward for what they used to do. (24)
هلته به دوی هیڅ بیهوده خبره نه اوري، نه ګناهناکه خبره. (۲۵)
There they will hear no idle talk, no sinful speech, (25)
سلام! سلام!
only the saying, ‘Peace! Peace’.
(26)
(26)
او هغه کسان چې د ښي لاس خاوندان دي، څوک دي؟ (۲۷)
As for those on the right, what people are they? (27)
هُمْ یَسْکُنُونَ فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ
They will dwell amid thornless lote trees (28)
او د ګلانو پوښونکي اکاسیا ونې (29)
and flower-clad acacias (29)
اوږدې سیوریدونکې سیوری کې، (۳۰)
with extended shade, (30)
په دوامداره توګه بهیدونکې اوبه، (31)
constantly flowing water, (31)
بېشمېره میوې، (32)
abundant fruits, (32)
ناختمیدونکی، هېڅکله لاسرسۍ څخه بهر نه کېدونکی، (33)
unfailing, never out of reach, (33)
په لوړو تختونو باندې تکیه ږدي. (۳۴)
[reclining on] couches raised high. (34)
مونږ به هغوی د ښځو شکلونه (یعنی ملګري) په بشپړه پیدایښت سره پیدا کړو،
We will have brought forth [their mates] in perfect creation, (35)
دوی ته کواڼ ژوندي کوي، (36)
making them virgins, (36)
مینه ډکه، همزولې، (37)
full of love, of matching age, (37)
د دوي لپاره چې ښي خوا ته دي. (38)
for those on the right. (38)
ډیرې یې له پخوانیو زمانو راهیسې دي (39)
A good many of them are from earlier times (39)
او د وروستیو نسلونو ډیرې نورې کسان هم. (40)
and a good many from later generations. (40)
او هغه کسان څوک دي چې کیڼ لاس ته وي؟ (۴۱)
And those on the left, what people are they? (41)
دوی به د سوزوونکی باد او تودو اوبو په منځ کې اوسیږي (۴۲)
They will dwell amid scorching wind and scalding water (42)
د تورو دودونو په سیوری کې، (43)
in the shadows of black smoke, (43)
نه ښه ړوند او نه ژوندی کوونکی۔ (44)
neither cool nor refreshing. (44)
پخوانو وختونو کې دوی د عیش و عشرت کې ډیر ډوب شوي وو (45)
In times gone by, they overindulged in luxury (45)
او په ډیر لوی ګناه باندې دوام کاوه،
and persisted in heinous sin, (46)
او وایي: «آیا کله چې مړه شو او دوړې او هډوکي شو، نو بیا به راژوندي کېږو؟» (۴۷)
saying, ‘What! When we have died and become mere dust and bones, are we to be raised up again? (47)
او زمونږ پلرونه هم؟ (48)
And our forefathers, too? (48)
ووایه: ‘د لومړنیو او وروستیو ټولو خلکو (49)
Say: ‘All people of the earliest and latest generations (49)
بې شکه ټول به په یوه معین وخت کې په یوه مخصوصه ورځ راټول کړل شي۔ (50)
will indeed be gathered together at an appointed time on a specific day. (50)
بیا تاسو، ای هغه کسانو چې ګمراه شوي یاست او حق یې انکار کړی دی،
Then, you who have gone astray and denied the truth (51)
هغوی به د زقوم له ونې څخه خوري۔ (۵۲)
will eat from the fruit of the Zaqqum tree, (52)
تاسو خپل خیټې پرې ډکوئ۔ (۵۳)
filling your bellies with it, (53)
او به تود اوبه څښي؛ (۵۴)
and will drink scalding water; (54)
«او تاسو به یې څښئ لکه د تږي اوښانو په شان چې هیڅکله نه ماړه کیږي.» (۵۵)
yet you will drink it like insatiably thirsty camels drink.’ (55)
په قیامت ورځ به دا د دوی اوسیدو ځای وي۔ (۵۶)
Such will be their dwelling place on the Day of Judgement. (56)
هَمُوږ یَوې چې تاسو مو پیدا کړي یاست:
It is We who have created you:
ایا تاسو به ایمان رانه وړئ؟ (۵۷)
will you not believe? (57)
په هغه منی باندې فکر وکړئ چې تاسو یې خارجوئ.
Consider the semen you discharge:
(58)
(58)
هل أنت تخلقه، أم نحن الخالقون؟ (59)
do you create it, or are We the Creator? (59)
موږ ستاسو په منځ کې مرګ مقرر کړی دی، او هیڅ شی زموږ د مخنیوي وس نه لري.
We have decreed that death shall be among you. Nothing can prevent Us (60)
هیڅ نه، موږ کولی شو چې تاسو د بدلولو لپاره ستاسو په ځای نور ورته خلک راولو یا تاسو په داسې یوه شکل نوې کړو چې تاسو ته نامعلوم وي۔ (61)
from replacing you by others like yourselves or bringing you into being anew in a way unknown to you. (61)
تاسو پوهیږئ چې تاسو په لومړي ځل څنګه پیدا شوي یاست. نو ولې فکر نه کوئ؟ {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَىٰ فَلَوْلَا تَذَكَّرُونَ}
You have learned how you have come into being in the first instance. Why, then, do you not reflect? (62)
په هغه تخمونو پام وکړئ چې تاسو په ځمکه کې کرئ: (63)
Consider the seeds you sow in the ground: (63)
دا تاسو یاست چې دا (کرښې) وده کوي، یا مونږ یو؟ (۶۴)
is it you who makes them grow, or We? (64)
که زمونږ خوښه وای، نو مونږ به دا (کرښه) ګیاهخوړ کړې وای، او تاسو به حیران پاتې شوئ.
Were it Our will, We could turn it into chaff and leave you to wail, (65)
موږ د پور بار تر لاندې دي؛ (66)
‘We are burdened with debt; (66)
«ځان محروم شوي یو۔» (67)
we have been deprived.’ (67)
د هغه اوبو په اړه فکر وکړئ چې څښئ.
Consider the water you drink:
(68)
(68)
آیا تاسو هغه باران له ورېځو څخه راښکته کوئ، یا مونږ یې راښکته کوو؟
is it you who brings it down from the clouds, or We? (69)
که زمون اراده وای، نو مونږ کولی شو دا (اوبه) مالګینه او تلخه کړو. نو ولې شکر نه باسئ؟ (۷۰)
Were it Our will, We could make it salty and bitter. Why, then, do you not give thanks? (70)
داهغه اور چې تاسو یې بلوئ، هغه وګورئ۔
Consider the fire you kindle:
(71)
(71)
ایا تاسو هغه ونه وده کوئ، که مونږ یې وده کوونکي یو؟ (۷۲)
is it you who grows its tree, or We? (72)
مونږ دا (قرآن) د انسان لپاره یوه یادونه کړه، او د صحرا د مسافرانو لپاره یوه تسلی.
We made it a reminder for man, and a comfort for desert travellers.
(73)
(73)
پس د خپل اوچت رب د نوم پاکۍ بیان کړه. (74)
Extol, then, the glory of the name of your Lord, the Supreme. (74)
زه د ستورو د ځایونو په نوم قسم کوم (75)
I do swear by the positions of the stars (75)
- یقیناً دا یو لوی قسم دی، که تاسو پوهیدئ!- (76)
- a mighty oath, if you but knew it! - (76)
بې شکه دا یو ډېر عزتمن قرآن دی۔ (77)
that this is indeed a most honourable Qur’an, (77)
په یوه ښه ساتل شوي ریکارډ کې (78)
in a well-guarded record (78)
هغه څه چې یوازې پاک کسان یې لمس کولی شي:
that only the purified can touch:
(79)
(79)
د ټولو عالمونو د رب له جانبه یوه وحي. (80)
a revelation from the Lord of all the worlds. (80)
د دې خبرې په اړه ایا تاسو سپکه سترګه کوئ؟ (81)
Would you look on this discourse with disdain? (81)
دا خبره ستاسو د ژوند معیشت دی چې تاسو په دوام سره انکار کوئ؟
Do you make it your livelihood that you persistently deny it?
(82)
(82)
کله چې روح د (مړي) په ستونۍ ته ورسیږي (83)
When the soul [of a dying person] comes up to the throat (83)
تاسو په بېوسۍ توګه ګورئ (84)
while you are helplessly looking on (84)
هم ته له تا څخه ډېر نږدې یو، خو تاسو زموږ نه ګورئ.
We are closer to him than you, although you do not see Us.
(85)
(85)
ولې، که تاسو فکر کوئ چې تاسو نه قضاوت کیږئ، (86)
Why, if you think you are not to be judged, (86)
د [ebbing life] پیژندنه: ایا تاسو کولی شئ هغه بیرته راوړئ، که هغه څه چې تاسو یې وایئ سم وي؟
can you not restore that [ebbing life], if what you claim is true?
(87)
(87)
که هغه مړی د هغو کسانو څخه وي چې د خدای سره نږدې کیږي،
If that dying person is one of those who are drawn close to God, (88)
هغه به آرامۍ، بشپړتیا او د نعمتونو د جنت لرونکی وي. (۸۹)
he will have repose, fulfilment and a garden of bliss. (89)
که هغه له ښیې خوا څخه وي، (۹۰)
If he is one of those on the right, (90)
په ښي لوري ناستو کسانو به تاسو ته د سلام ډالۍ وړاندې کړې.
a greeting of peace will welcome you by the ones on the right.
(91)
(91)
لیکن که هغه د هغو کسانو څخه وي چې حق یې انکار کړی او ګمراه شوي دي، (۹۲)
But if he happens to be one of those who denied the truth and went astray, (92)
هغه به د ګرم اوبو سره ښه راغلاست ووایی، (۹۳)
he will be welcomed with scalding water, (93)
او د بلېدونکي اور د تودوخې سره.
and the heat of a blazing fire.
(94)
(94)
دا یقیناً بې شکه حق دی۔ (95)
This is surely the indubitable truth. (95)
پس د خپل لوی پروردګار د نوم پاکي بیان کړه. (۹۶)
Extol, then, the glory of the name of your Lord, the Supreme. (96)
Unfinished Conditional
کله چې هغه پیښه چې یقینا پیښېدونکې ده پیښه شي، نو بیا هیڅوک د هغې د پیښېدو انکار نشي کولی، هغه (خلک) ښکته کوي او (نور) لوړوي.
When that which is certain to happen will have come to pass no one will then deny its having come to pass, abasing [some], exalting [others].
کله چې ځمکه په سختۍ سره وخوځول شي، او غرونه ړنګ شي او د دوړې په توګه خوره شي.
When the earth is violently shaken and the mountains crumble away and scatter abroad into fine dust. (Verses 1-6)
یہ آغاز اس شان دار مگر ناگزیر واقعے کو پراسرار انداز میں پیش کرنے کے لیے واضح طور پر مقصود ہے۔ اس میں ایک خاص انداز اختیار کیا گیا ہے جو اس بات کی صاف نشان دہی کرتا ہے۔ دو مرتبہ جملۂ شرطیہ "جب" کے لفظ سے شروع ہوتا ہے، مگر نتیجہ یا انجام بیان نہیں کیا جاتا۔ پہلے کہا گیا: "جب وہ واقعہ جو ضرور پیش آنے والا ہے پیش آ جائے گا تو اس کے واقع ہونے کو کوئی جھٹلانے والا نہ ہوگا، کسی کو پست کرنے والا اور کسی کو بلند کرنے والا" (آیات 1-3)۔ لیکن یہ نہیں بتایا گیا کہ اس ناگزیر واقعے کے پیش آنے پر کیا ہوگا۔ بس اتنا کہا گیا کہ اس کے وقوع پذیر ہونے میں کوئی شک نہیں۔ آگے کچھ بیان کیے بغیر سورت ایک اور جملۂ شرطیہ سے نئی ابتدا کرتی ہے: "جب زمین زور سے ہلا دی جائے گی اور پہاڑ ریزہ ریزہ ہو کر بکھرے ہوئے غبار بن جائیں گے۔" (آیات 4-6)۔ یہاں بھی سورت نہیں بتاتی کہ اس نہایت ہولناک واقعے کے بعد کیا ہوگا۔ یوں ہمارے دل پر یہ تاثر رہ جاتا ہے کہ یہ سب کچھ دراصل ان نتائج کا محض تمہید ہے جو اس قدر خوف ناک ہیں کہ انہیں الفاظ میں پوری طرح بیان نہیں کیا جا سکتا۔
This opening is clearly intended to add suspense to its presentation of this awesome but inevitable event. It employs a special style that clearly indicates this. Twice, it begins a conditional sentence, employing the word when’, without finishing what the result or the outcome will be. It first says: “ When that which is certain to happen will have come to pass no one will then deny its having come to pass, abasing [some], exalting [others]” (Verses 1-3) But it does not say what will take place when this inevitable event comes to pass. It simply says there can be no denying that it will happen. Without saying what comes next, the surah commences a new beginning with another conditional sentence: “ When the earth is violently shaken and the mountains crumble away and scatter abroad into fine dust.” (Verses 4-6) Again, the surah does not tell us what happens after this exceedingly alarming event. Thus we are left with the impression that all this is merely an introduction to results that are so frightful that no words can adequately describe them.
دا ځانګړی سبک د سورې په پیل کې راغلی هغه ډیر ویروونکی انځور سره ښه برابریږي. سورت د قیامت پیښه د «الواقعة» په نوم یادوي، چې په لومړي سر کې د هغه څه معنا لري چې په سختۍ سره راځي او ولویږي. د دې کلمې غږ پخپله داسې تاثر ورکوي لکه یو درنه شی چې له لوړ ځای څخه راښکته شي او بیا داسې ځای کې کښېنۍ چې نه شي خوځیدلی او نه لیرې کیدی.
This special style particularly suits the extremely frightening image the surah opens with. The surah denotes the event of resurrection by the term al-wdqi(ah, which primarily refers to something that falls hard. The very sound of the word gives the impression of a heavy object dropping from a high position and then settling where it cannot be moved or removed:
«هیڅوک به یې انکار ونهکړي چې دا پېښه راتلونکې ده» (آیت ۲)۔ لکه څنګه چې دغه درنه شی راښکته کیږي، موږ تمه لرو چې یو ډول ګډوډي یا پرځای کېدل به رامنځته کړي۔ دغه تمه پوره کېږي کله چې پېښه داسې بیانېږي: «ځینې ټیټوي او ځینې لوړوي۔» (آیت ۳) دا به یقیناً هغه خلک ټیټ کړي چې د دې دنیا په ژوند کې ستاینه ورته کېده، او هغه نور به لوړ کړي چې په سړه سترګه کتل کېدل۔ معیارونه او ارزښتونه به د خدای په ترازو کې سم شي، وروسته له هغه چې دا دنیا کې ناسم او بې توازنه پاتې شوي وي۔
“No one will then deny its having come to pass” (Verse 2) As this heavy object falls, we expect it to produce some turmoil or shaking up. This expectation is fulfilled as the event is described as “abasing [some] exalting [others].” (Verse 3) It will certainly put down people who were looked up to during their lives on earth, and it will elevate others who were thought of as commanding little respect. Standards and values will be set straight in God’s scale, after they have been out of balance in this world.
هغه ډارونکی پیښه بیا د ځمکې په جوړښت کې بڼه پیدا کوي، هماغه ځمکه چې خلک تل مضبوطه او ثابته ګڼي. دا پیښه داسې ښيي چې ځمکه په سختۍ سره ښورول کېږي، او دا واقعیت د ورانېدو د غږ سره ښه سمون لري. ټینګ او مضبوط غرونه په دوړو اوړي بدلېږي چې باد یې وړي: « کله چې ځمکه په سختۍ سره وښورول شي، او غرونه ماتېږي او په ملاتړ شوي دوړو کې خوریږي.» څومره نادانه او کم عقله دي هغه خلک چې دې ډارونکي شیبې ته په بشپړ انکار سره مخ کېږي، د قیامت ورځې ته یې انکار کوي، او د خدای د یووالي په منلو کې ځان ستړی کوي، پداسې حال کې چې دا ټول اغېز په ځمکه او د هغې په غرونو کې ښکاره دی.
The frightening event then begins to take shape in the very structure of the earth, which people always think to be firm and stable. The event shows it being violently shaken, a reality that fits well with the sound of the fall. Firm and solid mountains are transformed into heaps of dust that the wind blows away: “ When the earth is violently shaken and the mountains crumble away and scatter abroad into fine dust.” How ignorant and feeble-minded those people are who face this fearful prospect in full denial of the Day of Judgement, refusing to believe in God’s oneness when it produces such an effect on the earth and its mountains.
Three Groups
لدې ډېر لرزونکي منظر د پای ته رسېدو سره، د دې ناڅاپي او ناګزیر پېښې اغېزې په ډاګه کېږي، چې ځینې خلک لوړېږي او ځینې ټیټېږي. دا هغه وخت دی کله چې هر یو څوک خپل جلا تقدیر سره مخ کېږي.
As this strongly shaking scene concludes, we are then introduced to the effects of this inevitable event as some people are elevated while others are abased. This takes place when everyone faces their different fate:
تاسو به درې ډلو ته ویشل شئ: یو هغه خلک دي چې د ښي خوا خاوندان دي؛ څوک دي دا د ښي خوا خاوندان؟ او بل هغه خلک دي چې د کېڼې خوا خاوندان دي؛ څوک دي دا د کېڼې خوا خاوندان؟ او درېیم هغه کسان دي چې مخکښان دي، هغه به مخکښان وي.
You shall be divided into three classes: There are the people of the right side: what people are they? And the people of the left side: what people are they? And there are those to the fore, who shall be foremost.
(Verses 7-10)
(Verses 7-10)
دلته خلق درې ډلو ته ویشل شوي دي، برخلاف د قرآن په نورو ډیرو بیاناتو چې دوې ډلې بیان شوي دي. سورت لومړی د ښي خوا خلکو ته اشاره کوي، خو د دوی په اړه هیڅ تفصیل نه راکوي. پر ځای یې، د دوی په اړه پوښتنه کیږي، چې د تمې احساس زیاتوي: ''د ښي خوا خلک، ښي خوا خلک څوک دي؟'' (آیت ۸). همدا طریقه د مخالفې ډلې لپاره هم کارول شوې ده: ''او د کیڼي خوا خلک، کیڼي خوا خلک څوک دي؟'' (آیت ۹).
Here, people are divided into three groups, unlike in most other Qur’anic statements where they are shown to be in two groups. The surah first mentions the people of the right side, but does not give us any details about them. Instead, a question is asked about them, enhancing the feeling of expectation: “ There are the people of the right side: what people are they?” (Verse 8) The same method is used for the opposite group: “And the people of the left side: what people are they?” (Verse 9)
بیا د دریم ډلې یادونه کېږي، او دا هغه کسان دي چې مخکښ دي.
The third group is then mentioned, and these are the ones to the fore.
دوی یو ډول صفت سره یادیږي، د ټولو څخه مخکې والا: «او مخکې والا خو مخکې والا دي.» (آیت ۱۰) داسې ده لکه سورت چې وایي دا هم هغوی دي، او دا بس دی. هیڅ نور توضیح ضرور نه دی، هغه به هیڅ زیاتوالی نه راوړي.
They are described by the same quality of being ahead of all: “there are those to the fore, who shall be foremost.” (Verse 10) It is as if the surah says these are the ones, and this is enough. No further description is necessary, it would add nothing.
بیا وروسته سورت د دوی د مقام یادونه کوي د دوی د رب په نزد، او په تفصیل سره بیانوي هغه نعمتونه چې هغه د دوی لپاره تیار کړي دي. دا ټول داسې بیان کیږي چې مخاطبین یې پوه شي، د خپل علم او تجربې په رڼا کې.
The surah then mentions their position with their Lord and describes in detail what blessings He has prepared for them. This is all described in a way that the addressees can understand, in light of their own knowledge and experience:
دغه کسان به د خدای سره نږدې کړل شي، د نعمتونو په جنتونو کې به وي. دوی ډېر زیات د پخوانیو خلکو څخه دي او لږ د وروستیو نسلونو څخه دي. د زرو په سینګارل شویو تختونو باندې به یو د بل مخامخ تکیه وهي. د تل پاتې ځوانان به د دوی خدمت کوي، د پیالو، لوښو او داسې کړاسو سره چې د پاک چینو اوبه ډکې وي. له هغې څخه نه به دوی سر ږغیږي او نه به کم شي. او د هر ډول میوو او د هغه څارویو د غوښې سره چې دوی یې غواړي. د دوی په مخ کې به د پټو مرغلرو په شان ستړي ښکلي سترګو لرونکې ملګرې وي، دا د هغه کار اجر دی چې دوی به یې کاوه. هلته به دوی هیڅ بې ځایه خبرې نه اوري، نه ګناهګاره خبرې، یوازې دا خبره چې «سلام، سلام».
These will be brought nearest to God, in gardens of bliss. A good many of them are from earlier times and a few from later generations. On goId-encrusted couches they will recline facing each other. Immortal youths shall wait upon them with goblets, ewers, and cups filled with water from unsullied springs. From it they will not be dispersed, nor will they be in short supply. And with fruit of any kind they may choose, and with the meat of any fowl they may desire. There will before them companions with large beautiful eyes like hidden pearls: a reward for what they used to do. There they will hear no idle talk, no sinful speech, only the saying, 'Peace! Peace'. (Verses 11-26)
سورت دې تفصیلي بیان داسې پیل کوي چې د دوی د لوړ مقام تر ټولو لوی اړخ یادوي، هغه نعمت چې د خپل رب سره نږدې والی لري:
The surah begins this detailed account by mentioning the greatest aspect of their elevated position, the bliss of being close to their Lord:
دا هغه کسان دي چې خدای ته نږدې کیږي، د نعمتونو په جنتونو کې.
“ These will be brought nearest to God, in gardens of bliss? (Verses 11-12)
د جنت باغونه، د هغو ټولو نعمتونو سره چې په کې دي، د هغه لوړ احسان په پرتله هیڅ نه دي، چې هغه د خدای ته نږدې کیدل دي.
The gardens of bliss, with all that they contain, is nothing compared to that topmost favour of being nearest to God.
دا سورت دلته یوه لنډه وقفه کوي ترڅو وښيي چې دا مقام چا ته رسیږي۔
The surah takes a short pause here to say who achieves this grade.
پس، زمونږ ته داسې ویل شوي دي: «د دوی ډیری د پخوانیو خلکو څخه دي او لږ د وروستیو نسلونو څخه.» (آیتونه ۱۳-۱۴) نو دوی هغه غوره شوي کسان دي چې شمیر یې محدود دی. ډیری یې د پخوانیو نسلونو څخه دي، خو یوه کمه برخه له وروستیو څخه ده. د دې په اړه نظرونه توپیر لري چې کوم نسلونه پخوانی دي او کوم وروستي. لومړی نظر وایي چې پخوانی نسلونه هغه کسان دي چې د اسلام له راتګ دمخه د ژوندو ټولنو څخه یې د ایمان لوړ درجه ترلاسه کړې وه، پداسې حال کې چې د وروستیو نسلونو څخه لږ کسان هغه دي چې لومړی اسلام یې ومانه او د هغه د دین لپاره یې هڅه وکړه.
Thus, we are told: "A good many of them are from earlier times and a few from later generations. ” (Verses 13-14) They are, then, the chosen ones, constituting a limited number. Most of them belong to earlier generations, but a minority come from later ones. Views differ as to which are the earlier generations and which are the later ones. The first view suggests that the earlier generations refer to those who attained to a high degree of faith from among the communities that lived prior to the advent of Islam, while the few from the later generations refers to the ones who were the first to accept Islam and strive hard for its cause.
دویمه نظر وایي چې اکثریت او اقلیت دواړه د پیغمبر محمد ﷺ د امت پورې تړلي دي، چې د "پخوانیو وختونو" کسان د هغه د لومړنیو نسلونو پورې تړلي دي، او نور د وروستیو نسلونو پورې.
The second view says that both the majority and the minority belong to the followers of the Prophet Muhammad (peace be upon him), with the ones of 'earlier times belonging to its first generations, and the others to later ones.
دا دوهم نظر دی چې ابن کثیر یې غوره ګڼي، او د دې لپاره د حسن او ابن سیرین څخه روایتونه راوړي. حسن د دې دوو آیتونو له لوستو وروسته ویلي دي: "مخکښان تیر شوي، مګر موږ له الله څخه غواړو چې موږ هم د ښي خوا خلکو کې شامل کړي." بیا هغه د "د اولینو ډلې ډیرې دي له پخوانیو څخه" د معنا تشریح کړې او ویلي یې دي چې دا د امت له پخوانیو نسلونو څخه دي. محمد بن سیرین په دې دوو آیتونو لوستو وروسته ویلي دي: "عالمان به ویل، یا به یې هیله کوله، چې دا ټول د امت برخه دي." اوس سورت د هغو عیشونو شمېرل پیل کوي چې دوی به په جنت کې تجربه کوي. دا البته هغه ډولونه دي چې دوی یې تصور او تخیل کولی شي. له دې ورهاخوا نور عیشونه او د خوښۍ او نعمت نور اړخونه هم شتون لري، چې دوی به هغه وخت وپېژني کله چې د راتلونکو ژوندونو لپاره چمتو وي. دا هغه شیان دي چې نه یې څوک سترګې لیدلي دي، نه غوږونو اوریدلي دي او نه د انسان زړه ته تېر شوي دي. «په سرو زرو ږدې شوو تختونو باندې به یو له بل سره مخ ناست وي» (آیتونه ۱۵–۱۶). دوی آرام دي، له ټولو اندیښنو او ګډوډیو څخه خلاص دي، د خپلې خوښۍ د دوام په اړه ډاډمن دي، او پوهیږي چې دا خوښي هېڅکله نه پای ته رسیږي. له همدې امله دوی په دوستانه مینې کې سره راټولېږي. «تل پاتې ځوانان به ورته خدمت کوي» (آیت ۱۷). دا ځوانان د وخت له تېرېدو اغېزمن نه کېږي؛ دوی خپل ځوانۍ بڼه ساتي.
This second view is the one preferred by Ibn Kathir, who cites in support quotations from al-Hasan and Ibn Sirin. Al-Hasan is reported to have said after reading these two verses: “Those to the fore are gone, but we pray to God to include us among the people of the right side.” Then he explained the meaning of “A good many of them are from earlier times? saying that these are “from the earlier generations of the Muslim community.” Muhammad ibn Sirin is reported to have said after reading these two verses: “Scholars used to say, or to hope, that they all belong to the Muslim community.” Now the surah begins to enumerate the types of luxuries they will enjoy in heaven. These are of course of the types they can imagine and visualize. Beyond these there are other luxuries and aspects of happiness and bliss, which they will recognize when they are ready to appreciate them in their future lives. These are things no eye has ever seen, no ear has ever heard of and no mind has ever imagined.’ "On goId-encrusted couches they will recline facing each other? (Verses 15-16) They are comfortable, free of all worries and preoccupations, reassured as to the continuity of their happiness, knowing that it will never end. Hence, they come together, in an atmosphere of mutual love. “ Immortal youths shall wait upon them.” (Verse 17) These youths are unaffected by the passage of time; they retain their youthful looks.
دوی به دوران کې د «جامونو، کوزو او پیالو» سره ګرځي چې د پاکو چینو له اوبو ډکې وي (آیت ۱۸). د دوی څښاک داسې پاک شراب دی چې نشه نه راولي. «دا شراب به دوی ته نه ختمیږي او نه به یې په کې کمی راځي» (آیت ۱۹). دوی له دې څښاک څخه نه منع کیږي او نه یې دا ډک سرچینه کله تشه کیږي. دلته ټول شیان تل ډیر وي؛ هیڅ شی نه ختمیږي. «او د هرډول میوو او د هغو مرغانو غوښې به ورته وي چې خوښه یې کړي» (آیتونه ۲۰-۲۱). هیڅ شی ناشونی نه دی، او هرڅه داسې ورکول کیږي لکه څنګه چې هغه خوشحاله خلک غواړي. «او د دوی لپاره به سترګې ښکلې، لوی سترګې لرونکې ملګرې وي، لکه د ښه ساتل شوو مرغلرو په شان» (آیتونه ۲۲-۲۳). پټې مرغلرې هغه دي چې په پاملرنه ساتل کیږي. هیڅ لاس یې کله په سوزن نه دی سوړی کړی، او هیڅ سترګه یې کله په ژوره کتنه نه ده کتلې. د دې ملګرو د لوی او ښکلو سترګو په تشریح کې د ذهني او فزیکي نرمو مفهومونو یو لړ ضمنی اشارې شتون لري. دا ټول «د هغه عمل بدله چې دوی کاوه» دي (آیت ۲۴). دا د هغه کار بدله ده چې د ژوند په هغه مرحله کې ترسره کیږي چیرې چې عمل ته اړتیا وي. په هغه ژوند کې د انسانانو هیڅ کار کامل نه کیږي، خو دلته، په جنت کې، بدله بشپړه ده.
They go round carrying “goblets, ewers, and cups filled with water from unsullied springs ” (Verse 18) Their drink is made of pure wine that causes no intoxication. “From it they will not be dispersed, nor will they be in short supply.” (Verse 19) They are not turned away from it, nor will it ever be used up. Everything here is always plentiful; nothing is ever out of stock. “And with fruit of any kind they may choose, and with the meat of any fowl they may desire.” (Verses 20-21) Nothing is unavailable, while everything is given in the way those happy ones may desire. “ There will be for them companions with large beautiful eyes like hidden pearls.” (Verses 22-23) Hidden pearls are those that are carefully treasured. No hand has ever put a needle through them, and no eye has ever cast a piercing look at them. A host of gentle connotations, both mental and physical, are implied in this description of these companions with their large beautiful eyes. All this is “a reward for what they used to do.” (Verse 24) It is a reward for what is done during that stage of life where action is required. In that life, nothing people do attains perfection, but here in this life, in heaven, the reward is absolutely perfect.
بلکه دوی سره په نرمۍ سلام کیږي، په داسې طریقه چې ټول بې فایدې خبرې ترې لرې کوي.
Moreover, they are greeted gently in a way that disdains all idle talk:
«هلته به هیڅ بېځایه خبره نه اوري، نه ګناهناکه خبرې، یوازې دا خبره اوري: "سلام! سلام!"» (آیتونه ۲۵-۲۶) د دوی ژوند سولهییز دی؛ هغه سوله چې د دوی په شاوخوا کې خپریږي. ملایکې د سلامۍ په ډالۍ دوی ته ساڅلي، دوی یو بل ته همدا سلام وایي، او د مهربان رب له لوري دوی ته یو لا ښه د سولې سلام وړاندې کیږي. نو دا ټول ژوند د سولې ژوند دی.
“ There they will hear no idle talk, no sinful speech, only the saying, 'Peace! Peace'.” (Verses 25-26) Their lives are peaceful; peace that spreads all around them. They are saluted by the angels with a greeting of peace, and they exchange the same greeting with one another, and an even better greeting of peace is extended to them from the Lord of Grace. It is all then a life of peace.
The Other Groups
سورت د سابقو کاملو ډلې د تفصیلي بیان څخه وروسته د دوهمې ډلې یوه بله په ورته تفصیل سره بیان کوي، چې د سورت په پیل کې یې لنډ حوالې ورکړل شوی و. دوی د آخرت د حالت تفصیلات اوس په مناسب ځای کې ذکر کیږي، او د ورته پوښتنې په تکرار سره پیل کیږي چې په سورت کې په پیل کې تر سره شوې وه، او دا د جدیت او هیبت احساس ورکوي: «او ښی لاس والا څوک دي؟ ښی لاس والا څومره ښه دي؟» (آیت ۲۷). دا ډله هم د ژوند په ښکلو او خوشحاله حالت کې ده، مګر د دې بیان کې د صحرایي خشونت احساس شتون لري. دا د یوې صحرایي قوم ټول اړتیاوې پوره کوي، لکه څنګه چې دوی د راحت او خوښۍ ژوند تصور کولی شي. نو، «په داسې بیرو ونو کې به وي چې خارونه نه لري.» (آیت ۲۸). بیر ونه د خپلو خارونو لپاره پیژندل کیږي، مګر دلته دا بې خاره دي. «او غوړ شوي کیکر ونې» (آیت ۲۹). کیکر د لوبیا ټولګې یوه خاره لرونکې ونه ده چې د عرب جزیرې د حجاز سیمې کې ښه پیژندل شوې ده. په جنت کې کیکر ونې مګر بې خارې دي، ډیر میوه لري او داسې ځای کې دي چې حقیقي راحت برابر کړي. «پراخه سیوری کې، او دوامداره روان اوبه» (آیتونه ۳۰-۳۱). دا ټول هغه راحتونه دي چې صحرانشینان یې تصور کوي.
The surah follows this account of the superior group with a similarly detailed one of the second group, to which a quick reference was made in the opening of the surah. The details of their situation in the life to come are now provided at the right point, beginning with a repetition of the same question posed at the outset that gives a sense of seriousness and awe: “As for those on the right, what people are they?” (Verse 27), This group are also enjoying a luxurious and happy life, but its description gives a sense of nomadic roughness. It answers all the needs of a nomadic people as they can best imagine a life of comfort and bliss. Thus, “They will dwell amid thorn less lote trees.” (Verse 28). The lote tree is known for its thorns, but here it is thornless. “And flower clad acacias” (Verse 29) The acacia is a thorny type of leguminous tree well known in the Hijaz region of Arabia. However, the acacia trees in heaven are without thorns, have abundant fruit and are so situated as to enable real comfort. “ With extended shade, constantly flowing water” (Verses 30-31) These are all types of comfort dreamt of by the bedouin.
«بېساره میوې، چې نه ختمیږي او نه یې لاسرسی ستونزمن دی.» (آیتونه ۳۲-۳۳) دا ځای دې په ټاکلي ډول نه دی بیان شوي، سره لدې چې هغه ډولونه چې بادیهنشینانو ته په نوم معلوم دي، مخکې بیان شوي دي. «[په] هغو تختونو باندې ډېر لوړ ایښودل شوي.» (آیت ۳۴)
“Abundantfruits, unfailing, never out of reach.” (Verses 32-33) These are left undetailed here, after having already outlined those types well-known by name to the bedouins. “ [Reclining on] couches raised high.” (Verse 34)
دې کښېنولو ځایونه د سرو زرو ښکلول شوي یا ښکلې ګلدوزۍ لرونکي ندي بیانول شوي، بلکې یوازې یې "لوړ کېښودل شوي" ویل شوي دي. "لوړ کېښودل" دوه ګونی معنا لري، فزیکي او ذهني، او دواړه یو بل ته تکمیل ورکوي۔
These couches are not described as gold-encrusted, nor as having fine embroidery. They are merely ‘raised high’. Raising high contains a double meaning, physical and mental, both of which complement each other.
جب دواړه معناګانې لوړې کیږي، نو دواړه یو ځای کیږي. د ځای له مخې، دوی له هر ډول ناپاکۍ څخه ډیر لرې دي، پاک ساتل شوي دي. د ذهني لوړوالي له مخې هم، دوی له هغه څه څخه ډیر لرې دي چې داغ کوي. له همدې امله، د دوی د برکت راتلونکی اړخ هغه ملگري بیانوي چې دوی په جنت کې لري: «مونږ به [د دوی ملگري] په بشپړ پیدایښت سره راوړو.» (آیت ۳۵) دا ملگري یا نوي دي، چې د هغو ملگرو په اړه ږي چې خدای د هغو مخلوقاتو له منځه ورته ټاکي چې په اصل کې په جنت کې ژوند کوي، یا دا د دوی هغه ښځې دي چې په دې دنیا کې وې، کله چې د ځوانۍ په اوج کې د پېغلو په توګه بیا راژوندي شي، «د دوی پېغلې کول.» (آیت ۳۶) دوی «د مینې ډک، د ورته عمر» دي. (آیت ۳۷) او دوی ځانګړي ټاکل شوي او ځانګړي شوي دي «د ښي لوری خاوندانو لپاره.» (آیت ۳۸)
As they are raised high, both meanings converge. In position, they are far removed from all types of impurity, kept clean. Mental elevation, on the other hand, is also far removed from all that stains. Therefore, the next aspect of their blessing describes the companions they have in heaven: “ We will have brought forth [their mates] in perfect creation.” (Verse 35) These mates are either new ones, referring to the mates God assigns them from among the creatures that originally dwell in heaven, or they are their wives in this world, after they have been resurrected as virgins in the prime of youth, “making them virgins.” (Verse 36) They are “full of love, of matching age ” (Verse 37) And they are specially assigned and devoted “for those on the right.” (Verse 38)
دا خلک چې ښي خوا ته دي، {«د دوی یوه ډله له پخوانیو څخه ده او یوه ډله له وروستیو څخه»}۔ (آیتونه ۳۹–۴۰) دا معنا لري چې دوی د لومړیو ځایي شویو کسانو له ډلې څخه ډېر دي، د هغو دوو نظرونو په پام کې نیولو سره چې مو د پخوانیو او وروستیو نسلونو په اړه بیان کړي وو۔
These people on the right consist of “A good many of them are from earlier times and a good many from later generations.” (Verses 39—40) This means that they are greater in number than the first group of people to the fore, taking into account the two views we explained in reference to earlier and later generations.
سورت اب دریم ډلې ته اشاره کوي، هغو خلکو ته چې کیڼ اړخ ته تللي دي، چې د دې څخه پخوا عمومي توګه ورته اشاره شوې وه۔
The surah now speaks about the third group, the people on the left, to whom a general reference was made earlier on:
او هغه کسان چې په کیڼ لاس دي، دوی څوک دي؟ دوی به په سوزونکې باد او تودې اوبو کې اوسیږي، د تور دوګۍ په سیوري کې، نه یخ او نه ګټور. دوی پخوا په عیش او عشرت کې ډوب وو، او په لوی ګناه کې ټینګ پاتې کیدل، او وايي: "ایا کله چې مړه شو او خاوره او هدیرې شو، نو بیا به راپورته کړای شو؟"
And those on the left, what people are they? They will dwell amid scorching wind and scalding water in the shadows of black smpke, neither cool nor refreshing. In times gone by, they overindulged in luxury and persisted in heinous sin, saying, ‘What! When we have died and become mere dust and bones, are we to be raised up again?
او زمونږ پلرونه هم؟ ووایه: بې شکه ټول پخوانۍ او وروستۍ خلک به په یوه ټاکلي ورځ کې یوځای راټول شي. بیا تاسو چې گمراه شوي او حق یې نه دی منلی، د زقوم له ونې به خورئ، څو چې خپلې کوڅې ترې ډکې کړئ، او تودې اوبه به وڅښئ؛ داسې به وڅښئ لکه تږي اوښان چې وڅښي. ورځ د قیامت دا به د دوی ځای وي.
And our forefathers, too? Say: All people of the earliest and latest generations will indeed be gathered together at an appointed time on a specific day Then, you who have gone astray and denied the truth will eat from the fruit of the Zaqqum tree, filling your bellies with it, and will drink scalding water; yet you will drink it like insatiably thirsty camels drink. 'Such will be their dwelling place on the Day of Judgement. (Verses 41-56)
جو خلک د ښي خوا خاوندان دي هغوی ته اوږده سیوری او تل روان اوبه میسر دي، خو چې د کیڼې خوا خلک دي، هغوی "په تودو باد او ګرم اوبو کې، د تور دوډ په سیوري کې اوسي، چې نه یخ وي او نه ښه کوونکی." (آیتونه ۴۲-۴۴) ټوله فضا داسې د ګرمۍ ده چې پوستکي ته ننوځي او سوځوي. هغه اوبه چې دوی ته څښل کیږي هم ګرمې دي او کومه راحت نه ورکوي. دوی ته سیوری هم شته، خو دا د تور دوډ له سیوري پرته بل څه نه دي. دا داسې سیوری دی چې د کنایې په توګه ځانګړی شوی، ځکه دا سیوری یخوالی نه لري، د آرام بلنه نه کوي، او د دم ګټوونکې ګرمۍ پرته بل احساس نه ورکوي. داسې سختي یو مناسب بدله ده، ځکه "دوی له دې مخکې په ناز او نعمت کې ډوب وو." (آیت ۴۵) هغو کسانو لپاره چې په ناز او عیش کې ډوب شوي وو، د آرام نشتوالی ډېر سخت دی. دوی "په لوی ګناه باندې دوام ورکاوه"، یعنې د خدای سره شریکول کول. دلته د ګناه لپاره کارېدونکی عربي کلمه "حنث" ده، چې د ماتولو او سرغړونې معنا لري. له دې امله دا د هغه ژمن ته اشاره ده چې انساني فطرت د خدای د وحدانیت په ساتلو او شریک نه ګرځولو کې ورکړی دی. دوی یقینا د دې ژمنې سرغړونه کړې وه. دوی ویل: "آیا کله چې مرګ شو او خاوره او هډوکي شو، بیا به له سره راپورته کیږو؟ او زموږ پلرني نیکونه هم؟" (آیتونه ۴۷-۴۸) سورت په دې وروستیو دوو ټکو کې په وضاحت سره تېر زمانه کاروي، او وايي چې دوی په ګناه دوام ورکاوه او د قیامت انکار یې کاوه، او په دې ډول دوی د ژوند د اوسني حالت سره داسې چلند کوي لکه چې دا ژوند مخکې پای ته رسېدلی وي. په بل عبارت، د دې عذاب دا منظره داسې ښودل کیږي لکه چې همدا اوس روان وي.
While the people on the right enjoy extended shade and constantly flowing water, these on the left “dwell amid scorching wind and scalding water in the shadows of black smoke, neither cool nor refreshing.” (Verses 42-44) The whole atmosphere is of a scorching heat that penetrates and burns the skin. The water they have to drink is also scalding, giving no refreshment. They also have shade, but it is no more than the shadows of black smoke. It is a shade painted in irony, for such shade is devoid of coolness, inviting no rest, and giving no sensation other than that produced by suffocating heat. Such hardship is a fitting requital, for “in times gone by, they overindulged in luxury.” (Verse 45) The absence of comfort for those who are used to indulging and excessing in luxury is hard indeed. They also “persisted in heinous sin”, associating partners with God. The Arabic word used here for sin is hinth, which means ‘breach, violation. It implies, thus, a reference to the pledge given by human nature to maintain faith in Gods oneness and not to associate partners with Him. They are certainly in breach of that pledge. They used to say: “ What! When we have died and become mere dust and bones, are we to be raised up again? And our forefathers, too?” verses 47-48) The surah clearly uses the past tense in these last two points, saying that they persisted in sin and denied the resurrection, thus treating this present life of the addressees as though it has already ended. In other words, this scene of suffering is made to appear as though it is presently occurring.
بالآخر، دا ټوله ژوند د سترګو د یوې رپې څخه زیات نه دی، پداسې حال کې چې راتلونکی ژوند دوامداره او تل پاتې دی.
After all, this whole life is no more than a twinkling of the eye, whilst the life to come is ultimate and permanent.
سورت دې پوښتنې ته د ځواب ورکولو لپاره مناسب شیبه غنیمت ګڼي، کوم چې دوی د ډېر حیرانتیا په بڼه پوښتي: «ووایه: د تېرو او راتلونکو ټولو خلکو به په یوه ټاکلې ورځ د یوې ټاکلې وخت لپاره یوځای راټول کړای شي.» (آیتونه ۴۹-۵۰) هغه ټاکلې ورځ هماغه ده چې نوره یې بیان شوه. دا داسې ښودل شوې ده لکه چې دوی همدا اوس د هغې په تجربه کې ژوند کوي.
The surah seizes this appropriate moment to answer their question, • which they unfold in an exaggerated sense of incredulity: “Say: All people of the earliest and latest generations will indeed be gathered together at an appointed time on a specific day.” (Verses 49-50) The specific day is the one that has just been painted. It has been shown as though they are enduring it right now.
سورت د هغو کسانو د عذاب بیان جاري ساتي چې د خدای د یووالي حقیقت انکار کوي: ﴿بیا ای هغه کسانو چې ګمراه شوي او حق یې انکار کړی، ته به د زقوم له ونې څخه خوري﴾ (51-52 آیتونه)۔ د زقوم د ونې په اړه هیڅوک بل څه نه پوهیږي، پرته له هغه تشریح څخه چې خدای په بله سورت کې ورکړې ده، چې ویلي یې دي: ﴿د هغې میوه داسې ده لکه د شیطانانو سرونه﴾ (37: 65)۔ بیا هم هیڅ چا د شیطانانو سرونه نه دي لیدلي، مګر همدا عبارت یو واضح مفهوم راکوي۔ سربیره پر دې، د "زقوم" نوم پخپله د یوې سخت، ناهمواره سطحې په لرلو دلالت کوي، چې ډیرې کټې لري او لاسونه او ګیډې سوري کوي۔
The surah resumes the description of the suffering that awaits those who deny the truth of Gods oneness: “ Then, you who have gone astray and denied the truth will eat from the fruit of the Zaqqum tree” (Verses 51-52) No one knows anything about the Zaqqum tree other than the description God gives us in another surah, stating that “its fruit is like devils* heads.” (37: 65) Again no one has ever seen devils’ heads, but the very phrase gives us a clear sense. Besides, the very name, Zaqqum, implies a hard, rough surface with thorns that pierce hands and throats.
دا د هغو کسانو د بې خاره بیریو او د ګلانو لرونکو کیکرو په مقابل کې دی چې د ښي خوا خلک یې تفریح کوي۔ که څه هم د زقوم د ونې میوه د شیطانانو د سرونو په شان ښکاري، خو دا خلک به یې وخوري او "له هغې سره به خپل ځیګر ډک کړي۔" (آیت ۵۳) وږي والی ډیر سخت وي۔ سخت او خاره لرونکی خواړه په حتمي ډول د داسې څښاک اړتیا لري چې د پلاسته کولو اسانه کړي او معدې ته تازګي ورکړي۔
This is in contrast to the thornless lote trees and flower-clad acacias that the people on the right enjoy. Although the fruit of the Zaqqum tree looks like devils’ heads, these people will eat it “filling your bellies with it.” Verse 53) Hunger is overpowering. Hard and thorny food will inevitably require a drink to ease its swallowing and refresh the stomach.
دوی به سره له هغه چې "ډېر تود اوبه" وڅښي. (آیت ۵۴) داسې څښاک هېڅکله یو تږی انسان نه سپړي او نه یې تږی ماتوي. خو دا خلک به داسې وڅښي "لکه تږي اوښان چې په بېساری ډول اوبه څښي." (آیت ۵۵) دا اوښان یوه مشهوره ناروغي لري چې دوی تل تږي ساتي. "دا به د قیامت په ورځ د دوی ځای وي." (آیت ۵۶) ځای هغه شی دی چې باید آرامي او د دایمي استوګنې احساس ورکړي، خو د چپو خاوندانو لپاره دا ځای نه آرامي ورکوي او نه د ثبات احساس. دوی همداسې هرکلی کیږي او دا هغه ځای دی چې په قیامت کې دوی ته ټاکل شوی دی، هغه ورځ چې دوی پرې شک کاوه او تل د هغه څه انکار کاوه چې قرآن ورته ویلي وو. دوی د خدای سره شریکان هم ټاکل او د هغه ورځې د عذاب د خبرداریو انکار یې کاوه.
They, however, “ will drink scalding water.” (Verse 54) Such a drink can never refresh or satisfy a thirsty person. Yet these people “will drink it like insatiably thirsty camels drink.” (Verse 55) These camels have a well known illness making them always thirsty. “Such will be their dwelling place on the Day of Judgement.” (Verse 56) A dwelling place is one that is supposed to give comfort and a sense of permanent settlement, but this dwelling for those on the left gives neither. This is how they are welcomed and this is the place assigned to them on the Day of Judgement, which they held in doubt, always rejecting what the Qur’an told them about it. They also associated partners with God, disbelieving His warnings of what they may suffer on that day.
دا د سورت لومړۍ برخه پای ته ورسیده، کومه چې د هغه ورځې د خلکو د برخلیک په اړه تفصیلي معلومات راکوي، هغه ورځ چې هغه پېښه رامینځ ته کیږي چې نه ردیږي.
Thus ends the first part of the surah which has given us a detailed account of people’s fates on the day when the inevitable takes place.
Stating The Case
سورت کا دوسرا حصہ اسلامی عقیدے کو مکمل طور پر قائم کرنے کا ارادہ رکھتا ہے، لیکن قیامت اور آخرت کے مسئلے پر اصل توجہ مرکوز کی گئی ہے۔ یہ قرآنی طریقے کی ایک مثال ہے کہ وہ انسانی فطرت کو کس طرح مخاطب کرتا ہے، ایسے اشاروں کو استعمال کرتے ہوئے جو ایمان پر ابھارتے ہیں۔ یہ نرمی کے ساتھ لوگوں کے دلوں کو مخاطب کرتا ہے، کیونکہ یہ بڑے مسائل کو آسان اور سمجھ میں آنے والے انداز میں پیش کرتا ہے۔
The second part of the surah aims to establish the Islamic faith in full, but the issue of resurrection and future life receives the main focus. This provides an example of the Quranic method of addressing human nature, utilizing indicators that encourage faith. It makes a gentle address to peoples hearts as it presents great issues in an easy to understand way.
قرآن کریم هغه پدیدې چې موږ ته ډیرې پېژندلې او زموږ په ژوند کې ډیرې تکراریږي، د لوی حقایقو په توګه وړاندې کوي چې روښانه عمومي قوانین ټاکي. په دې ترڅ کې دا پدیدې په یوه ژورې او همه ګیره ایمان بدلوي او د شتون یوه بشپړه نظریه ورکوي. دا پدیدې د فکر کولو، ذهنونو او روحونو ته د خبرداری ورکولو او احساساتو د ویښولو لپاره یوه میتود هم په کار اچوي. په دې توګه خلک کولی شي هغه عمومي پدیدې په روښانه توګه درک کړي چې ډیرځله ورڅخه غافل وي، سره لدې چې تل د دوی په سترګو مخې ته وي. دوی کولی شي د هغو حیرانونکو شیانو په اړه هم ښه خبر شي چې د خپلو ځانونو په دننه کې پېښېږي.
The Qur’an presents phenomena that are very familiar to us and often repeated in our lives as great facts setting clear universal laws. It, thus, moulds this into a profound and comprehensive faith giving a complete concept of existence. It also uses such phenomena as a method for reflection, alerting minds and souls and awakening feelings. Thus people are able to clearly understand universal phenomena that they may often be oblivious to, despite the fact that they are always before their eyes. They can also be better aware of wonders that take place within their own selves.
قرآن کریم د انسانانو سره په خپل خطاب کې د ځینو جلا معجزو پر بنسټ نه ولاړ دی. دا انسانانو ته داسې معجزې او نښې لټولو ته اړ نه باسي چې له دوی، د دوی له ژوند او د شاوخوا طبیعي پېښو څخه ډېرې لرې وي. دا هغوی د ژورو فلسفي نظریاتو، پیچلو ذهني دندو یا داسې ساینسي تجربو له لارې نه روانوي چې هېڅوک یې ترسره نشي کولای، ترڅو هغه ایمان ورته وړاندې کړي چې دا یې تبلیغوي.
The Qur’an does not rely on a few individual miracles in its address to mankind. It does not require people to look for miracles and signs that are far removed from them, their lives and immediate natural phenomena. It does not lead them through sophisticated philosophical theories, or complex mental tasks, or through scientific experiments that no one can undertake in order to present them with the faith it advocates.
هغوی پخپله د خدای د پیدا کولو محصول دي، او د هغوی په شاوخوا کې طبیعي پدیدې ټولې د هغه تخلیق دي. په هرې هغه شی کې چې هغه پیدا کوي یو معجزه شتون لري. دا قرآن د هغه خپل کتاب دی. هغه ذات چې دوی د داسې معجزو ته د دوی په خپل وجود کې او د دوی شاوخوا نړۍ کې لاس نیسي، په ساده ډول دوی ته هغه څه ښکاره کوي چې پخپلو سترګو مخې ته پیښېږي او شتون لري، خو دوی دا نه قدروي، ځکه چې له دې څیزونو سره یې اوږد اوسېدل دي. هغه دوی ته سترګې پرانیزي ترڅو دوی دا لوی راز قدر کړي، د هغه د تخلیقي واک او د هغه د مطلق وحدانیت راز. دا د هغه ابدي قانون راز دی چې د دوی په خپل جوړښت او د دوی په شاوخوا کائنات کې کار کوي. دا هغه قانون دی چې د الهي ایمان دلیلونه په ځان کې ساتي او د دوی فطرت ته دې دلیلونو په اړه خبرداری ورکوي.
They themselves are of God’s own making, and the natural phenomena in their immediate world are all His creation. There is a miracle in everything He makes. This Qur’an is His own book. The One who takes them by the hand to such miracles within themselves and in the world around them is simply highlighting to them what is familiar and happening before their own eyes, yet they do not appreciate this because of long familiarity with them. He opens their eyes to these so that they can appreciate their great secret, the secret of His creative power and His absolute oneness. It is the secret of the eternal law that works within their own constitution and throughout the universe around them. It is the law that embodies the proofs of divine faith, alerting their nature to these proofs.
دا هغه کرښه ده چې سورت یې دوهمه برخه کې تعقیبوي. دا د هغوی لپاره د خدای د نه محدودو قدرت نښې ښیي، په خپل پیدایښت کې، په هغو بوټو کې چې دوی د خپلو لاسونو سره کرئ، په هغه اوبو کې چې دوی یې څښي، او په هغه اور کې چې دوی یې بولي.
This is the line the surah follows in its second part. It shows them signs of Gods limitless power in their own creation, in the plants they cultivate with their own hands, in the water they drink and the fire they light.
دا د هغه ساده ترین شیانو څخه دي چې دوی يې هر وخت وینی. دا د دوی د ژوند د پای نږدې کېدو او د بل ژوند د پیل په اړه خبری کوي چې په نړۍ کې بل ژوند دی. دا هغه ناڅاپي شیبه ده چې هرڅوک باید ورسره مخ شي. په دې شیبه کې ټول بې وسه دي. ټول مخلوقات د خدای د بې پایه قدرت په مخ کې ولاړ دي، کله چې هغه خپل ارادې پلی کوي. په دې شیبه کې ټول بهانې دروغ دي. یوازې حقیقت غالب کیږي.
These are among the simplest things they see all the time. It describes the approaching end of their lives on earth and the beginning of the next life in the world beyond. This is the inevitable moment everyone will have to face. At this moment, all are powerless. All creatures stand face to face before Gods limitless power, as He executes His will. At this moment, all excuses are false. Only the truth prevails.
د قرآن د انسانی فطرت د خطاب طریقه پخپله د دې خبره ثبوت ده چې دا د خپل سرچینې له مخې دی. دا هماغه سرچینه ده چې کائنات یې پیدا کړی دی.
The method of the Qur’an in addressing human nature is itself proof of its own source. It is the same source that gave rise to the universe.
په قرآن کریم کې هم هماغه جوړښت کارول شوی چې په کائنات کې دی، چې بنسټیز مواد د لوی او پیچلو وجودونو د جوړولو لپاره کارول کیږي. ساینس پوهان فکر کوي چې ایټم هغه مواد دی چې کائنات پرې جوړ دی، او حجره هغه واحد دی چې ژوند پرې جوړ دی. مګر د دې ډېرو کوچنیو بڼو سره سره، ایټم او حجره پخپله معجزې دي. دلته قرآن کریم د انسان لپاره ډېر پېژندل شوي ساده منظرونه کاروي ترڅو ژوره مذهبي عقیده او د شتون پراخه مفهوم جوړ کړي. دا منظرونه یا مشاهدې د هر انسان په تجربه کې شامل دي: نوي زېږېدلي ماشوم، بوټي، اوبه، اور او مرګ. کوم انسان، او په حقیقت کې کوم د غار اوسېدونکی دی، چې د ماشوم زېږېدو، د بوټي نوې ټنډه، د اوبو راښکته کېدو، د اور بلېدو، یا د مرګ د شېبې شاهد نه وي؟ قرآن کریم دغه منظرونه د خپلې عقیدې د بيانولو لپاره کاروي، ځکه چې هغه هر انسان ته، په هره ټولنیزه چاپېریال کې، خطاب کوي.
The same method of structure applies to the Qur’an as it does to the universe, whereby elementary materials are used to produce gigantic and complex entities. Scientists think that the atom is the material from which the universe is built, and the cell is the unit used to build life. Yet infinitely small as they are, the atom and the cell are miracles in their own right. Here, the Qur’an uses some simple scenes that have long been familiar to man to build the most profound religious faith and the broadest concept of existence. These scenes or observations are part of every human being’s experience: newborns, plants, water, fire and death. Which human being, indeed which cave dweller has not witnessed the birth of a child, a new plant shoot, water falling, fire being lit, or a moment of death? The Qur’an uses such scenes to present its faith, because it addresses every human being in every social environment.
مګر دا ډیر ساده منظرونه، همدارنګه د ستورو د ځایونو یادونه، د ځانګړو الهي رازونو او هغو مهمو عمومي حقیقتونو له جملې دي.
Yet these very simple scenes, as well as the reference to the positions of stars, are among the most important universal truths and divine secrets.
په خپل ژور سادگي کې دا خبرې د هر انسان د فطرت سره خبرې کوي؛ او په خپل جوهر کې دا خبرې تل د لویو عالمانو د مطالعې موضوع اوسیدلې او تل به وي.
In their profound simplicity, they address the nature of every human being; and in their essence they have been, and will always remain, the subject of study by the greatest scientists.
ستارو ځايونه د کائنات د ډيزاين لارې ته اشاره کوي. د انساني ژوند سرچينه د ټولو رازونو راز ده، او د نباتاتو سرچينه، لکه د حيواني ژوند سرچينه، د ټولو معجزو مور ده. اوبه د ژوند جوهر دي، او اور د انساني تمدن شاته معجزه ده. د ايمان د دليل جوړولو دا لاره يوازې يو سړي نه کاروي. کله چې انسانان داسې مسايل ته مخه کوي، نو دغه ساده مواد ته پام نه کوي. که هم وي، بيا هم دوي دغه شيان دومره نرم او اسانه ډول نه وړاندې کوي. برعکس، دوي يو مجرد، پيچلی منطق کاروي چې يوازې د فکري نخبو لخوا پوهيدای شي.
The positions of stars refer to the way the universe is designed. The origin of human life is the secret of all secrets, and the origin of plants is, like the origin of animal life, the mother of all miracles. Water is the essence of life, and fire is the miracle behind human civilization. This method of building the case for faith is not one man uses. When human beings address such issues, they do not pay attention to such elementary materials. Should they even do so, they still do not present them in such a gentle and easy way. On the contrary, they employ an abstract, complex logic, that may only be grasped by the intellectual elite.
د خدای طریقه هغه ده چې موږ یې په دې سورت کې ګورو، یعنې بنسټیز مواد کاروي ترڅو ایمان په بشپړ آسانتیا او سادګۍ سره جوړ کړي. هغه همدارنګه کائنات هم د بنسټیزو موادو سره جوړ کوي. دواړو کې یو ډول طریقه ښکاره ده، او د پیدا کوونکي نښه په دواړو کې په ښکاره ډول لیدل کېږي.
Gods method is the one we see in this surah’, using basic materials to build faith in total ease and simplicity. He does the same with the universe, building it with basic materials. The same method appears in both, and the Creators stamp is clearly evident in both.
The Beginning And End
دا موږ یو چې تاسو مو پیدا کړي یاست، نو ایا تاسو نه یقین کوئ؟ هغه منی چې تاسو یې توی کوئ، ایا تاسو هغه پیدا کوئ یا موږ پیدا کوونکي یو؟ موږ په تاسو کې د مرګ حکم کړی دی، او هیڅ شی موږ مغلوب نه شي کولی چې ستاسو په ځای نور ستاسو په شان خلک راولو یا تاسو داسې بڼه کې پیدا کړو چې تاسو نه پوهیږئ. تاسو په لومړي ځل د پیدایښت طریقه زده کړې ده، نو ولې نه پند اخلئ؟
It is We who have created you: will you not believe? Consider the semen you discharge: do you create it, or are We the Creator? We have decreed that death shall be among you. Nothing can prevent Us from replacing you by others like yourselves or bringing you into being anew in a way unknown to you. You have learned how you have come into being in the first instance.
دنه څه لپاره فکر نه کوئ؟ (آیتونه ۵۷-۶۲)
Why, then, do you not reflect? (Verses 57-62)
دا ټول د ایمان موضوع د تخلیق د لومړي پیل او د پای، د ژوند د ورکولو او د حتمي مرګ سره یو شان دی. دا یو آشنا حقیقت دی چې په ټولو وختونو کې لیدل کیږي. نو ولې خلک نه باوري چې دا خدای دی چې دوی پیدا کوي؟ د دې حقیقت وزن د انسان په طبیعت باندې دومره درنه دی چې هیڅوک یې نشي ننګولی: «آیا موږ نه یو چې تاسو مو پیدا کړي یاست؟ نو آیا تاسو نه باوری؟» ({۵۷} آیت)
This whole issue of faith is the same as the first instance of creation and the end, the giving of life and inevitable death. It is familiar, seen at all times. How come, then, that people do not believe that it is God who creates them? The weight of this truth on human nature is too heavy for anyone to challenge: “It is We who have created you: will you not believe?” (Verse 57)
د هغه نطفې په اړه فکر وکړئ چې تاسو یې غورځوئ: آیا تاسو یې پیدا کوئ، یا مونږ یو پیدا کوونکي یو؟ (آیتونه ۵۸-۵۹) د انسان ونډه د تخلیق په پروسه کې یوازې دا ده چې سړی خپله نطفه د ښځې په بدن کې اچوي. د دوی دواړو رول تر دې ځایه ختم کیږي. له دې وروسته د خدای لاس کار پیل کوي. دا پخپله کار کوي، جنین ته وده او پرمختګ ورکوي، هدوکي یې جوړوي او بیا یې ښه بڼه ورکوي، بیا بیا یې روح ورکوي. د لومړي شیبې څخه، او هر وروستی شیبه کې، داسې یو معجزه پیښیږي چې انسان ته بالکل نامعلومه پاتې ده. په حقیقت کې، انسان نه پوهیږي چې دا څنګه پیښیږي، چې څه رول ولري یې نو خبره بله ده.
“Consider the semen you discharge: do you create it, or are We the Creator?” (Verses 58-59) Mans role in the process of creation is no more than the man depositing his seed in the woman’s body. Their respective roles are finished at that. From then on, the hand of God takes over. It works on its own, giving the embryo growth and development, building its skeleton and dressing it up, then breathing spirit into it. Right from the first moment, and at every subsequent moment, a miracle occurs that remains totally unknown to man. Indeed, man does not know how it occurs, let alone plays a role in it.
د مخلوقاتو د فکر کولو دا اندازه ټول خلک پوهیږي.
This measure of reflection on creation is understood by all people.
دا معجزه چې پېښېږي او د هغې پیغام ته فکر کول کافي دي. په حقیقت کې د دې یوې حجرې کیسه، له هغه وخته چې ایښودل کېږي تر هغه چې یو بشپړ انسان شي، له ټولو تصورونو څخه ډېره ده. انساني ذهن به هېڅکله دې ته باور نه کاوه، خو یوازې دا چې دا ټولو خلکو په شاهدۍ پېښېږي.
It is enough to appreciate the miracle that takes place and reflect on its message. In fact, the story of this single cell, from the moment it is deposited until it becomes a full-fledged human being, surpasses all imagination. The human mind would never have believed it, except for the fact that it occurs with all people as witnesses.
یہ واحد خلیہ تقسیم ہونا شروع ہوتا ہے، اور تھوڑی ہی مدت میں خلیوں کی تعداد کئی ملین تک پہنچ جاتی ہے، جو مختلف خصوصیات والے گروہوں میں بٹ جاتے ہیں۔ ہر گروہ کو ایک خاص کام سونپا جاتا ہے، یعنی انسان کا کوئی خاص حصہ بنانا: ایک گروہ ہڈیاں بناتا ہے، دوسرا پٹھے، تیسرا اعصاب، ایک اور جلد بناتا ہے، جبکہ دیگر اعصاب وغیرہ۔ ایک اور گروہ آنکھ بناتا ہے، ایک اور زبان، اور تیسرا کان۔ ایک زیادہ مخصوص گروہ غدود بناتا ہے۔ ہر گروہ اپنی کام کی جگہ جانتا ہے۔ آنکھ بنانے والے خلیے کبھی اپنی جگہ نہیں بھولتے کہ آنکھ مثلاً پیٹ میں یا پاؤں میں بنا دیں۔ اگر یہ خلیے منتقل کر کے پیٹ میں رکھ دیے جائیں تو وہ وہاں آنکھ ہی بنائیں گے۔ تاہم ہر خلیہ اپنی درست جگہ کی طرف رہنمائی پاتا ہے، اور ہم کبھی ایسا نہیں دیکھتے کہ آنکھ کے خلیے پیٹ میں آنکھ بنا دیں، یا کان کے خلیے پاؤں میں کان بنا دیں۔ سب درست طور پر کام کرتے ہوئے ایک انسان بناتے ہیں، جسے اللہ کی نگہبانی میں بہترین شکل و صورت دی جاتی ہے۔ اس سارے عمل میں انسان کا کوئی کردار نہیں ہوتا۔
This single ceil begins to multiply, and within a short period of time the number of cells reaches many millions, divided into groups with different characteristics. Each group is assigned its own task, to produce a particular aspect of the human being: one group produces bones, another muscles, a third nerves, and a different one produces the skin, while others produce nerves, etc. Another group of cells make an eye, another a tongue and a third an ear. A more specialized group will produce glands. Each group knows its position of work. The cells which make an eye will never miss its position so as to produce the eye, say, in the abdomen or the foot. Had these cells been transplanted so as to be based in the abdomen, they would make an eye there. However, each cell is guided to its proper place, and we never find a case where the eyes cells produce an eye in the abdomen, or the ears cells produce an ear in the foot. All function properly to produce a human being, who is given the best shape and form, under Gods care. Humans have no role in all this.
دا د پیل حال دی؛ خو پای هم له دې څخه کم حیرانوونکی یا عجیب نه دی، که څه هم دا لیدل د ډېر ځله ليدو له امله ډېر ژر ډېر عادي ښکاري: «موږ ستاسو په مینځ کې مرګ مقرر کړی دی، او هېڅوک نشي کولای موږ مخه ونیسي» (آیت ۶۰). مرګ څه دی، د هر ژوندی شي حتمي پای؟ دا څه شی دی؟ دا څنګه پېښېږي؟
Such is the beginning; but the end is in no way less miraculous or amazing, even though it is so familiar a sight: “ We have decreed that death shall be among you. Nothing can prevent Us” (Verse 60) What is death, the inevitable end of every living thing? What is it? How does it occur?
ولې دا د هرڅه باندې غالب دی؟ دا د خدای د حکم پرته بل څه نه دی. له همدې امله هیڅوک له دې څخه ځان نشي ژغورلی. هیڅوک نشي کولی د دې څخه مخکې شي ترڅو له دې څخه پاته شي. دا د ژوند د زنځیر یو پړاو دی چې باید بشپړ شي: «هیڅ شی زموږ د مخنیوي وړتیا نلري چې تاسو د ځای پر ځای نورې ډلې راولو، چې ستاسو په څیر وي» ترڅو تاسو له منځه ولاړ شئ او ستاسو ځای ځمکې ته نور خلک وټاکل شي. هغه خدای چې مرګ یې حکم کړی، ژوند هم یې حکم کړی دی. هغه حکم کړی دی چې خلک به مري، او هغه به د دوی پر ځای نور د دوی په شان خلک راولي، تر هغه وخته پورې چې د ژوند د دې پړاو لپاره ټاکلې شوې موده پای ته ورسیږي. کله چې دا موده پای ته ورسیږي، نو دوهم ژوند پیل کیږي: «یا تاسو په داسې ډول بیا پیدا کوي چې تاسو ته نامعلوم وي» (آیت ۶۱). دا د هغه نړۍ په لړ کې ده چې زموږ د ادراک له ساحې څخه بهر دی. دا یوه لویه نړۍ ده چې انسانان پرې هیڅ نه پوهیږي، پرته له هغه څه څخه چې خدای یې د دوی ته بیانول خوښ کړي. په هغه ټکي د سفر پای ته رسیږي۔
How come it overpowers all? It is nothing less than Gods decree. Hence, no one can escape it. No one can spring ahead of it so as to miss it. It is a stage in the chain of existence that must be completed: “Nothing can prevent Us from replacing you by others like yourselves” to be in charge of the earth after you have gone. God who has decreed death has also decreed life. He has decreed that people shall die, and that He will replace them with others like them, until the time span decreed for this stage of life comes to its end. Once it is over, then the second life begins: “or bringing you into being anew in a way unknown to you” (Verse 61) This is in the realm that lies beyond the reach of our perception. It is a great realm about which humans know nothing other than what God is pleased to tell them. At that point, the journey comes to its end.
همدغه شان انسانان بیرته ژوندی کیږي: «تاسو پوهیږئ چې تاسو لومړی ځل څنګه پیدا شوي یاست، نو ولې فکر نه کوئ؟» (آیت ۶۲). دا دواړه پیدایښت په ماهیت کې سره توپیر نه لري. په دې کې هیڅ عجیبه خبره نشته.
Such is how people are brought into being a second time: “ You have learned how you have come into being in the first instance. Why, then, do you not reflect?" (Verse 62) The two are not dissimilar in nature. There is nothing strange about it.
په دې ساده طریقه او په دې آسانه انداز سره قرآن کریم د انسان د پیدایښت دوو لویو پېښو ته اشاره کوي. په همدې آسانۍ او سادګۍ سره دا د انساني فطرت مخې ته هغه منطق ږدي چې فطرت یې ښه پېژني. فطرت نشي کولی د دې منطق خبرې ونه مني، ځکه چې دا منطق د فطرت د خپلو بنسټیزو حقیقتونو او د خلکو د خپلو ژوند د لیدو پر بنسټ ولاړ دی. دا داسې یوه طریقه ده چې له پیچلتیا، تجریدي فکر او تصنع څخه پاکه ده. دا د هغه خدای طریقه ده چې انسان او کائنات یې پیدا کړي دي، او چې قرآن یې له پاسه نازل کړی دی.
In such a simple approach, and with such ease the Qur’an portrays the two great events of bringing humans into being. With such ease and simplicity, it makes human nature face the logic it knows well. It cannot dispute this logic because it is based on its own basic facts and on what people see in their own lives. It is an approach that is free of complication, abstraction and sophistication. It is the approach of God, the Creator of man and the universe who bestowed the Qur’an from on high.
Plant, Water And Fire
قرآن کریم یوځل بیا، په ډیر آسانه او ساده ډول، داسې یو شی خلکو ته پیش کوي چې دوی ته ښه معلوم دی او دوی پرله پسې هغه ویني. دا ښیي چې د خدای لاس د دې د پیښېدو لپاره څنګه کار کوي، او په دوی ته هغه معجزه ښیي چې دوی یې نظر اندازوي کله چې دا د دوی د خپلو سترګو په مخ کې تل پیښېږي:
Once more the Qur’an, in perfect ease and simplicity, puts before people something which is well known to them and which they repeatedly see. It shows how God’s hand works to bring it about, showing them the miracle they overlook when it is always happening in front of their very own eyes:
هغه دانې چې تاسو په ځمکه کې کرئ، غور وکړئ: آیا تاسو هغه وده ورکوئ، که مونږ؟ که زموږ خوښه وای، مونږ به یې دوړې کړې وای او تاسو به یې ژړا کوئ، او وبه وایئ: موږ پور لاندې شوي یو؛ موږ محرومه شوي یو.
Consider the seeds you sow in the ground: is it you who makes them grow, or We? Were it Our will, We could turn it into chaff'and leave you to wail, ‘We are burdened with debt; we have been deprived?
(Verses 63-67)
(Verses 63-67)
د نباتاتو په وده او د میوې په پخیدو کې انسانان څه رول لوبوي؟
What role do humans play in plant growth that culminates in fruition?
یقیناً دوی زمکه کرل کوی او د خدای پیدا کړي تخمونه کري، مګر بس دومره. دوی رول بیا پای ته رسیږي او دا کار په مڼه بشپړ د خدای لاس ته پرېږدي. دا هغه دی چې دغه معجزهویژه کار بشپړوي.
They certainly till the earth and plant the seeds made by God, but that is about it. Their role is then finished, leaving the matter entirely to God’s hand. It is He who completes this miraculous work.
دانه یا تخم خپل ډول بیا تولیدولو لپاره خپل سفر پیل کوي، داسې چې لکه یو هغه څوک چې لاره پېژني، پر پړاوونو پړاوونه حرکت کوي، هغه څوک چې هیڅکله د انسان په څیر غلطي نه کوي، هیڅکله خپله لاره نه بدلوي او له لارې نه ګرځي. دا د خدای لاس دی چې دا ځانګړی سفر په ټولو پړاوونو کې لارښوونه کوي. هیڅوک نه شو کولای دا معجزه ومني، او هیڅ ذهن نه شو کولای دا تصور کړي؛ خو دا هر وخت پېښیږي او موږ ټولو یې په یوه یا بل ډول لیدلی دی. بل څه ډول به څوک دا باور کړی وای چې د غنمو یوه دانه یو ډډ او پاڼې، او همدارنګه یوه داسې سپېلۍ لري چې ډېرې دانې یو ځای ساتي؟ څوک به تصور کولی شو چې د کجورې یوه کوربه کولای شي دومره لوی کجوره ونه پیدا کړي، د هغه ټول محتوا سره؟
The seed or the grain begins its journey to reproduce its kind, moving on like one who knows the way, stage after stage, one who will never commit the like of a human error, who will never change course or deviate from the path. It is the hand of God that guides it throughout this remarkable journey. No one could have ever believed this miracle, and no mind could have imagined it; yet it happens all the time and everyone of us sees it in one form or another. How else could anyone have believed that a wheat grain incorporates a stalk and leaves, as well as an ear holding together a large number of grains? Who could have imagined that a date stone can produce such a large palm tree, with all that it contains?
کوم عقل دومره لرې تللی شو چې دا حیرانوونکی عجایب تصور کړي، که چیرې دا د دې پر ځای نه وای چې زموږ د سترګو په وړاندې پیښیږي؟ ایا کوم انسان کولی شي د دې معجزې په رامینځته کولو کې بل څه رول ادعا کړي پرته له دې څخه چې تخمونه او دانې کری، چې د خدای پخپله جوړ کړي دي؟
What mind could have gone so far as to imagine this amazing wonder, had it not been for the fact that it happens before our very eyes? Can any person claim any role in producing this miracle other than planting the seeds and grains which are of Gods own making?
خو خلک وایي: «موږ کرلي دي» کله چې دوی یوازې تخمونه ایښي وي. څه چې معجزه ده، هغه چې وده کوي او ځي، دا ټوله د خدای جوړه ده. که هغه اراده وکړي، نو نه به دا خپل سفر پیل کړی وای، یا به یې بشپړ نه کړی وای. که هغه اراده وکړي، نو به یې دا د کرښې وړاندې مخکې له دې چې محصول ورکړي، د ژوندیو توږو په څیر کړی وای. دا د خدای په اراده دی چې تخم او دانې خپل سفر د خپل پای تر رسیدو پورې دوام ورکوي.
Yet people say: “We have planted” when they have not gone beyond laying the seeds. As for the miracle that shoots out and grows, it is all of Gods making. Had He willed, it would not have started its journey, or would not have completed it. Had He willed, He would have turned it into chaff even before it yielded its crop. It is by Gods will that the seed and grain progress along the way to the end of their respective journeys.
که دا ټول واقع نه وای شوی، خلک به ویلی وای: «موږ پور لاندې یو، موږ له برخې محروم شوي یو.» (آیتونه ۶۶-۶۷) دا خدای دی چې په خپل فضل سره د بوټو میوې ورکوي، او بوټي ته اجازه ورکوي چې خپل د ژوند دوره بشپړه کړي، چې دا د هغه انساني نطفې ژوند ته ورته دی چې له هغه وخته پیل کوي چې خارج کیږي. دواړه د هغه ژوند انځورونه دي څنګه چې خدای یې جوړوي.
Had any of this not taken place, people would say: “ We are burdened with debt; we have been deprived.” (Verses 66-67) It is God who, in His grace, grants them the fruits of their plants, allowing the plant to complete its cycle of life, which is similar to that which a human seed goes through from the moment it is discharged. Both are pictures of life as God makes it.
داسې دا د ژوند لومړی ځل دی چې پیدا کیږي. نو دویم ځل ولې عجیب ګڼل کیږي؟
Such is the first time life comes into being. Why should a second time be thought strange?
ټول وګورئ هغه اوبه چې تاسو یې څښئ: ایا تاسو یې له ورېځو نه ښکته کوئ، که موږ یې ښکته کوو؟ که زموږ خوښه وای، موږ به یې مالګینې او تریخې کړې وای.
Consider the water you drink: is it you who brings it down from the clouds, or We? Were it Our will, We could make it salty and bitter.
پس تاسو ولې شکر نه ادا کوئ؟
Why, then, do you not give thanks? (Verses 68-70)
اوبه د ژوند سرچینه ده، او د ژوند خورا اساسي برخه ده. الله تعالی داسې اراده کړې چې له اوبو پرته هیڅ ژوند ممکن نه دی. انسان د اوبو سره څه رول لوبوي؟ ایا دا یوازې دومره ده چې هغه یې څښي؟ هغه ذات چې اوبه د هغو عناصرو څخه پیدا کړې چې دا یې زیږوي، او هغه یې د ورېځو له لارې راښکته کړې چې اوبه په ځان کې لري، هغه هیڅوک نه دی پرته له خدای څخه - د هغه ستاینه بې پایانه ده. دا هغه دی چې اوبه یې خوږې کړې دي. که هغه داسې اراده کړې وای، نو کولی یې شو چې دا مالګینې او تریخې، ناخوړلې، او د ژوند د زېږولو وړ نه کړې وای. ایا په دې کې سمه نه ده چې دوی د دې لپاره چې هغه داسې اراده کړې، د خدای څخه مننه وکړي؟
Water is the source of life, its most essential component. God has so willed that without water no life is possible. What role does man play with water? Is it anything beyond the fact that he drinks it? The One who made water out of the elements that produce it, and who caused it to fall from the clouds bearing it, is none other than God - limitless is He in His glory. It is He who has made water sweet. Had He willed otherwise, He could have made it ‘salty and bitter, undrinkable, and unable to produce life. Is it not right then that they should express their gratitude to God for having willed it so?
هغه کسان چې قرآن په لومړي ځل ورته خطاب وکړ، پوهیدل چې هغه اوبه چې له ورېځو راښکته کیږي، د دوی د ژوند لپاره ضروري وې.
Those who were the first to be addressed by the Qur’an realized that the very water that falls from the clouds was essential for their lives.
هغوی تل د دې لیدو څخه خوشحاله کیدل، چې باران وریږي. په حقیقت کې، د دې په اړه خبرې کول هغوی ته خوند ورکاوه؛ حتی هغوی په خپلو شعرونو کې د هغې ستاینه کوله. د انسان پرمختګ او تمدن د اوبو اهمیت هیڅ کم نه کړ؛ برعکس، دا تقریباً دوه چنده شوی دی. هغه سائنس پوهان چې غواړي پوه شي چې اوبه لومړی څنګه پیدا شوې، د دې اهمیت ته په زیات درجه پوهیږي. په دې توګه وینو چې اوبه د دښتې بدوي او د خپل لابراتوار سائنس پوه دواړو لپاره د پاملرنې مرکز دی.
They were always delighted to see it falling. Indeed, talking about it gave them pleasure; they even sang its praises in their poetry. Human progress and civilization has in no way reduced the importance of water; on the contrary, it has almost doubled. Scientists who try to understand how water first came about realize its importance to a higher degree. Thus we see that water is the focus of attention for a bedouin in the desert as well as for a scientist in his laboratory.
څه ډول اور مو بلېږي هغه وګورئ: ایا تاسو یې ونه وده کوئ، یا مونږ یې وده کوونکي یو؟
Consider the fire you kindle: is it you who grows its tree, or We?
موږ دا (اور) د انسانانو لپاره یوه یادونه ګرځولې ده، او د صحرا د مسافرانو لپاره یو آرامي او راحت.
We made it a reminder for man, and a comfort for desert travellers (Verses 71-73)
د اور کشف کیدل د انسان د ژوند یوه ډېره مهمه پېښه وه.
The discovery of fire was a greatly important event in mankind’s life.
شاید دا د هغې ډیره مهمه پیښه وه، ځکه چې دې د تمدن پیل ښودلی و. مګر اور دومره عادي شوی دی چې هیڅ زړه ته لیوالتیا نه ورکوي. انسان یقینا اور بلوي، مګر هغه ونه چې د اور سوخت کیږي څوک وده ورکوي؟ سورت دمخه بوټو ته اشاره کړې ده، او ونې د بوټو یوه ډول دي. او بل ټکی دا دی چې د «ونې» په حواله یادونه کیږي: عربان به اور د یوې ونې څانګه د بلې ونې سره د ډیر ځای څخه رګړوه، هغه ډول چې لاهم په ځینو لومړنیو ټولنیزو چاپیریالونو کې کارول کیږي. نو دا بیان د دوی د خپل تجربې سره نږدې ورته دی. په اړه د اور د معجزې او د هغې راز چې ساینس پوهان یې مطالعه کوي، دا هغه برخې دي چې ډیره پاملرنه ته اړتیا لري. دلته د اور یادونه د دوزخ د اور د یادونې لپاره هم کارول کیږي: «مونږ دا د انسان لپاره یوه یادونه ګرځولې» — د راتلونکي ژوند یادونه. خدای ﷻ اور د «صحرا ګرځندویانو لپاره یو آرام» هم ګرځولی دی (آیت ۷۳). دا وروستی ټکی په ځانګړې توګه هغو عربانو سره اړونده و چې قرآن ورته خطاب کاوه، ځکه چې دا د دوی د خپل ژوند تجربې ته اشاره کوله.
It was perhaps its most important event as it signalled the beginning of civilization. Fire, however, has become so familiar that it stirs no interest. Man certainly kindles fire, but who grows the tree that becomes its fuel? The surah has already mentioned plants, and trees are a type of plant. Yet another point is mentioned by the reference to 'its tree The Arabs used to ignite fire by rubbing a branch of one tree against another from a different tree, in the way still used in some primitive social environments. This, thus makes this description a close parallel of their own experience. As for the miracle of fire and its secret which scientists study, these are areas that deserve more attention. The mention of fire here is also used as a reminder of the fire of hell: “We made it a reminder for man? reminding man of the life to come. God has also made fire “a comfort for desert travellers? (Verse 73) This last point was particularly relevant to the Arabs addressed by the Qur’an, as it referred to their own life experience.
دا سورت هغه حقیقت ته اشاره کوي چې ټول دغه حقایق پر هغه ختمیږي: د خدای د ربوبیت او د کائناتو پر ټولو شیانو د هغه د ځواکمن واکمنۍ حقیقت، چې اوس د انسان په فطرت کې په خپل ټول شان سره ښکاره کیږي. دا سورت پیغمبر ﷺ ته حکم کوي چې دې حقیقت ته پام واوړي، د هغه حق ورکړي، او دا حقیقت مخ ته راوړي تر څو د انسانانو په زړونو کې خپل ژور اغیز وکړي: «نو د خپل لوی رب د نوم پاکي بیان کړه» (آیت ۷۴)
The surah now points to the ultimate truth that all these facts lead to: God’s Lordship of the universe and His ultimate power that now manifests itself, in all its glory, to human nature. It instructs the Prophet to recognize this truth, give it its due, and bring it to the forefront so that it exercises its profound influence on peoples hearts: “Extol, then, the glory of the name of your Lord, the Supreme? (Verse 74)
A Great Oath
اوس سورت خپل خطاب بل طریقے سره هغو کسانو ته متوجه کوي چې د قرآن حق والي یې انکار کړی و، او د یوه لوی قسم په ذریعه چې د ټولو جهانونو رب خدای په نامه دی، قرآن او کائنات ترمنځ یوه اړیکه بیانوي:
Now the surah directs its address to those who denied the truth of the Qur’an in another way, providing a relationship between it and the universe in a great oath by God, the Lord of all the worlds:
زه د ستورو د ځایونو قسم کوم - یو لوی قسم، که تاسو پوهیدئ!- چې دا یقیناً یو ډیر عزتمن قرآن دی، په یو ساتل شوي ثبت کې چې یوازې پاکان یې ته لاس وهلای شي: د ټولو عالمینو د رب له لوري نازل شوی وحي. (آیتونه ۷۵-۸۰)
I do swear by the positions of the stars - a mighty oath, if you but knew it!- that this is indeed a most honourable Quran, in a well-guarded record that only the purified can touch: a revelation from the Lord of all the worlds, (Verses 75-80)
هغه کسان چې په نزول د قرآن کې ورسره خطاب شوی و، د ستورو د ځایونو په اړه د سترګو په ساده لیدلو سره پرته له دې نه نور هیڅ نه پوهیدل. له همدې امله سورت دوی ته وایي چې هغه قسم چې دمخه شوی و، یو لوی قسم دی، که څه هم دوی په هغه وخت کې دا نه پوهیدل.
Those addressed by the Qur’an at the time of its revelation knew no more about the positions of the stars than what they could see with the naked eye. Therefore, the surah tells them that the oath already made was a mighty one, even though they did not know it at the time.
نن زموږ په وخت کې هم د دې قسم عظمت موږ دومره په ډېر ښه توګه درک کوو، خو د ستورو د ځایونو د عظمت په اړه موږ هم ډېر لږ پوهېږو. هغه لږ څه چې موږ د خپلو بظاهر پرمختللو رصدخانو او د ادعا شوو ځواکمنو دوربینونو په مرسته کشف کړي، موږ ته وایي چې د بې شمېره ګډو په منځ کې د خلاء له ډلو څخه یوه ډله، هغه کهکشان چې زموږ شمسي نظام پکې دی، یو میلیارد ستوري لري.1
Today, we appreciate the greatness of this oath far more than they did, but we too know only very little about the greatness of the positions of the stars. The little we have discovered with our seemingly advanced observatories and allegedly powerful telescopes tells us that one of the countless clusters in open space, the one that constitutes the galaxy that contains our solar system, includes one billion stars.1
ستورپوهان وايي چې د دې ستورو او سیارو څخه چې شمیر یې ډیر زیات دی، ځینې په syndrome سترګو لیدل کیږي، ځینې یوازې د قوي دوربینونو په مرسته لیدل کیږي، او ځینې نور یوازې د داسې ډیرو قوي دوربینونو په واسطه احساس کیدای شي. دا ټول په فضا کې د خپلو مدارونو په لور حرکت کوي. د دې ستورو د مقناطیسي ساحې یو له بل ته نږدې کیدل، یا د یو سیارې له بل سره ټکر کول، هغه شان لرې امکان دی لکه د مدیترانې په بحر کې د یوې کښتۍ له هغې کښتۍ سره ټکر کول چې د هندي سمندر کې روانه ده، کله چې دواړه په یوه لوري او په یوه سرعت روان وي. داسې ټکر د پیښیدو امکانات دومره لرې دي چې یقینا ناشونی دی.2
Astronomers say that some of these stars and planets, which number many billions, can be seen with the naked eye, while others can only be seen with powerful telescopes. Others still can only be sensed by such very powerful telescopes. All these run in their respective orbits in space. The possibility of a magnetic field of one of these stars coming close to another, or of a planet crashing into another, is as remote as that of a boat in the Mediterranean crashing into one travelling in the Indian Ocean, when both are travelling in the same direction at the same speed. The chances of such a crash ever taking place are so remote that it is certainly impossible.2
هر ستاره په خپل ځای کې، چې د خپلو ملګرو ستورو څخه داسې لرې دی، د خدای د حکمت او دقیق اندازې سره سم هلته ځای پر ځای شوی دی. هر یو له نورو ستورو او سیارو سره تعامل کوي ترڅو په فضا کې تیرو ټولو دې موجوداتو تر منځ یوه اندازه شوې توازن رامینځ ته شي. دا ټول د ستورو د ځایونو د عظمت برخه ده. دا د هغو کسانو د پوهې څخه ډیر لرې دی چې قرآن لومړی ورته خطاب کړی و. په ورته وخت کې، دا د ستورو او د هغوی د ځایونو د عظمت د ټولې حقیقت په پرتله بې حده کم دی.
Every star in its position, which is so distant from its sister stars, is placed there in accordance with Gods wisdom and careful measure. Each interacts with other stars and planets to produce a measured equilibrium between all these entities floating in space. All this is part of the greatness of the positions of the stars. It goes far beyond the knowledge of those who were the first to be addressed by the Qur’an. At the same time, it is immeasurably less than the total truth of the greatness of stars and their positions.
*۷ قسم ده د ستورو د ځایونو په نوم - یو لوی قسم، که تاسو پوهیدئ (آیتونه ۷۵-۷۶) دې آیتونو کې قسم یاد شوی دی چې په دې ژباړه کې سم بیان شوی دی. په هرصورت، دا سورت د ځانګړي څرګندونې یوه ډول کاروي چې په قرآن کریم کې ډیر کارول کیږي، چې که په لفظي ډول وژباړل شي، نو داسې به وي: "زه د ... په قسم نه خورم". دا سبک لومړی قسم یادوي، بیا داسې ښکاري چې له هغه څخه اړوي. داسې ښکاري لکه څنګه چې خدای فرمایي: "زه دې قسم ته اړتیا نه لرم..." خو دا په دقیق ډول ورته معنا نه افاده کوي. عربي اصل د هغه څه په بیانولو کې چې موخه ده، ډیر پیاوړی دی. له همدې امله په انګلیسي کې د قسم ټینګار هم په همدې ډول بیان شوی دی. خبره دا ده چې دا لوی حقیقت د ثابتولو لپاره قسم ته اړتیا نه لري، ځکه دا دمخه څرګند او ښه تایید شوی دی: "بېشکه دا یو ډیر عزتمن قرآن دی، په یوه ساتل شوي کتاب کې چې یوازې پاکان ورته لاس لګولی شي: د ټولو جهانونو د رب له لوري نازل شوی وحی دی۔" (آیتونه ۷۷-۸۰)
*7 do swear by the positions of the stars - a mighty oath, if you but knew (Verses 75-76) These verses make an oath which is correctly rendered in the translation here. However, the surah employs a special mode of expression, often used in the Qur’an which would say, if literally translated, “I do not swear by..This stylistic feature mentions an oath, then appears to turn away from it. It is as if God is saying: “I do not need to make this oath by...” Yet this does not convey exactly the same meaning. The Arabic original is far more powerful in its deliverance of what is intended. Hence, the emphasis on the oath in the way it is rendered in English. The point is that this great truth does not need an oath to establish it, as it is already clear and well confirmed: “ This is indeed a most honourable Quran, in a well-guarded record that only the purified can touch: a revelation from the Lord of all the worlds (Verses 77-80)
بیشکه قرآن یو ډیر معزز کلام دی. دا هغه شی نه دی لکه څنګه چې کافران یې په اړه ادعا کوي، چې دا د یو راهب کار دی یا د یو دیوانه، یا دا چې دا جوړ شوی دی، یا د پخوانیو افسانو یوه ډله ده، یا دا چې شیطانانو راوړی دی، یا نور داسې ویناوې. دا په خپل سرچینه، په خپل ذات او په هغه پیغام او تعلیماتو له مخې چې ورکوي، ډیر معزز دی.
The Qur’an is indeed a most honourable discourse. It is unlike anything the unbelievers allege about it, claiming that it is the work of a monk or a madman or that it is fabricated, or a host of ancient legends, or that it is delivered by devils, or whatever. It is most honourable by its source, by itself and by the message and teachings it imparts.
د قرآن د نورې بیانولو لپاره، لاندې دوه آیتونه اضافه شوي دي، چې دویم یې د لومړي تشریح کوي: «په یوه ساتل شوي لیک کې چې یوازې پاک کسان یې لمس کولی شي۔» (آیتونه ۷۸-۷۹) کافرانو دا ادعا کوله چې قرآن د شیطانانو له خوا نبي ﷺ ته راوړل شوی دی۔ دا آیت دې خبرې رد کوي۔ هیڅ شیطان دا لیک نشي لمس کولی، ځکه چې دا ساتل شوی دی او د خدای په پاملرنه کې محفوظ دی۔ دا د فرښتو له خوا پاک شوی دی، چې دا نبي ﷺ ته راوړي۔ دا د هغه آیت غوره تشریح ده چې وايي یوازې پاک کسان د قرآن لمس کولی شي۔ دلته نفي یوه بیان دی، امر نه دی۔ په دې دنیا کې هر څوک کولی شي د قرآن لمس وکړي۔
Further description of the Qur’an is added in the next two verses, the second of which provides an explanation of the first: “In a well-guarded record that only the purified can touch.” (Verses 78-79) The unbelievers alleged that the Qur’an was given to the Prophet by devils. This verse refutes this. No devil can touch this record, which is well-guarded, kept safe under God’s care. It is purified by angels that bring it down to the Prophet. This is the better explanation of the verse that says that only the purified can touch the Qur’an. The negation here is a statement, not a command. In this life on earth anyone can handle the Qur’an:
یا پاک شخص یا ناپاک شخص، مؤمن یا کافر، دونوں کے درمیان فرق کیا جاتا ہے۔ اس نفی کو قرآن پر مشتمل کتاب پر لاگو کرنا غلط ہوگا۔ یہ صرف اس وقت درست ہو سکتی ہے جب اسے کافروں کے اعتراضات کی تردید کے طور پر لیا جائے۔ آسمان میں موجود وہ لوحِ محفوظ جس میں قرآن درج ہے، اسے پاک فرشتوں کے سوا کوئی نہیں چھو سکتا۔ Note: The Pashto rules require translating into Pashto, so here is the Pashto version: یا پاک شخص یا ناپاک شخص، مؤمن یا کافر، دواړو ترمنځ توپیر کیږي۔ دا نفي د هغه کتاب پر چې قرآن پکې دی تطبیقول غلط به وي۔ دا یوازې هغه وخت سم کیدای شي کله چې دا د کافرانو د تورونو د ردولو په توګه واخیستل شي۔ په آسمان کې هغه الهي ثبت چې قرآن پکې دی، د پاکو فرښتو پرته د بل چا لخوا نه شي لمس کېدای۔
someone who is purified or someone who is contaminated, a believer or an unbeliever. To take the negation as applying to the book containing the Quran would be erroneous. It can only be true when we take it as refuting the unbelievers’ allegations. The divine record containing the Qur’an in heaven is untouchable by anyone other than purified angels.
دا د هغه بیان لخوا هم تایید کیږي چې راځي، چې قرآن "د ټولو عالمونو د رب له لوري نازل شوی کتاب" دی. (آیت ۸۰)
This is further confirmed by the statement that follows, confirming that the Qur’an is “4 revelation from the Lord of all the worlds.n (Verse 80)
دوو حدیثونه دي چې یو بل ته مختلف معنا بیانوي، او دا معنا څرګندوي چې یوازې هغه سړی د قرآن لمس کولی شي چې وضو یې کړې وي.
Two hadlth reports state a different meaning, implying that only a person who has purified himself by ablution can touch the Qur’an.
ابن کثیر، مگر، واضح کوي چې دواړه دې روایتونو هیڅ یو هم په صحیح ډول نقل شوی نه دی.
Ibn Kathlr, however, makes clear that neither of these reports has been authentically transmitted.
At The Moment Of Death
د سورت وروستۍ برخه د مرګ د شیبې څخه خبرې کوي، هغه شیبه چې په هرچا کې د ویرې لړزه پیدا کوي. دا هغه شیبه ده چې ټول بحثونه ختمیږي، کله چې انسان د یوې لارې په پای او د بلې لارې په پیل کې ودریږي. دا د بیرته نه ستنیدو ټکی دی:
The final passage in the surah speaks of the moment of death, which sends a shudder of fear into everyone. This is the moment when all argument stops, when a person stands at the end of one road and the beginning of another. It is a point of no return:
د دې خبرو څخه به تاسو سرکشي کوئ؟ او تاسو به خپل ژوند داسې تیروئ چې دې (خبرو) ته درواغ وایئ؟ کله چې (د مړي) روح ستاسو په ستنه (غاښو) ته ورسیږي، او تاسو به ګورئ، او مونږ ستاسو څخه هغه ته نږدې یو، خو تاسو نه وینئ. نو که تاسو په حساب ورنه کیږئ، نو دا (روح) ولې نه بېرته راولئ، که تاسو رښتیني یاست؟ { أَفَبِهَٰذَا ٱلْحَدِيثِ أَنتُم مُّدْهِنُونَ * وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ * فَلَوْلَآ إِذَا بَلَغَتِ ٱلْحُلْقُومَ * وَأَنتُمْ حِينَئِذٍ تَنظُرُونَ * وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنكُمْ وَلَٰكِن لَّا تُبْصِرُونَ * فَلَوْلَآ إِن كُنتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ * تَرْجِعُونَهَآ إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ }
Would you look on this discourse with disdain? Do you make it your livelihood that you persistently deny it? When the soul [of a dying person] comes up to the throat while you are helplessly looking on We are closer to him than you, although you do not see Us. Why, if you think you are not to be judged, can you not restore that [ebbing life], if what you claim is true? (Verses 81-87)
ایا تاسو د هغه څه په اړه شک لرئ چې تاسو ته د دوهم ژوند په اړه ویل کیږي، د قرآن کریم حقیقت انکار کوئ او هغه څه چې دا د قیامت د ورځې په اړه درته بیانوي، یا د ایمان هغه اصول چې دا درته ټاکي؟ «ایا ته خپل روزي داسې ګرځوې چې ته مسلسل انکار کوې؟» (آیت ۸۲)۔ ستاسو انکار هغه څه دي چې تاسو په دې ژوند کې د خپل دوهم ژوند لپاره ګټئ او ذخیره کوئ. څومره بد روزي ده! هغه وخت به تاسو څه کوئ کله چې ستاسو روح ستاسو په ستنه کې وي، د هغه لارې په سر ولاړ وي چې تاسو ناپیژندل شوې ځای ته بیایي؟
Are you in doubt about what you are told concerning a second life, denying the truth of the Qur’an and what it tells you about the Day of Judgement, or the principles of faith it lays down for you? “ Do you make it your livelihood that you persistently deny fr?” (Verse 82) Your denial is all that you earn and save in this life for your second life. How miserable a livelihood! What will you do when your soul is in your throat, standing on a road that leads you to the unknown?
سورت دا حالت داسې انځوروي چې ځینې برخې یې په لنډو ټکو کې ښکاره کوي: «کله چې د مړ کیدونکي روح د ستنې تر ځایه ورسیږي، پداسې حال کې چې تاسو بېوسه ګورئ، موږ د هغه ته له تاسو څخه نږدې یو، که څه هم تاسو موږ نه ویني» (آیتونه ۸۳-۸۵)۔ موږ تقریباً د ستنې د غږ ږغ اوري، مخ ته د ځینو خصوصیاتو کمزوری کیدل ګورو او د درد او تکلیف احساس کوو:
The surah paints this situation in an inspiring way, drawing all its aspects in quick touches: “When the soul [of a dying person] comes up to the throat while you are helplessly looking on We are closer to him than you, although you do not see Us” (Verses 83-85) We almost hear a rattling sound in the throat, see the features decline and sense the distress:
« کله چې روح [د مړي کس] ستنې ته راورسیږي» موږ په هغو کسانو په مخونو کې چې د مړي شوي کس شاوخوا ولاړ وي، د نا امیدۍ څرګندونه تقریباً ویلای شو: «په داسې حال کې چې تاسو بې وسې ګورئ». په دې وخت کې، کله چې روح د دنیا له هیڅ شي سره علاقه نه لري؛ کله چې ټوله دنیوي نړۍ یې شاته پرېښې وي؛ کله چې نږدې دی چې یوه داسې نړۍ وګوري چې په بشپړ ډول نامعلومه ده او د هغې لپاره یې د دې ژوند له عملونو پرته بل توښه نه وي؛ کله چې یوه نوې نړۍ وینې او د هغې په اړه هیڅ ونه شي ویلای؛ کله چې له شاوخوا کسانو جلا شي چې یوازې یو مړ کیدونکی بدن ګوري، مګر بې وسې ولاړ وي، نو بیا د انسان واک او پوهه خپل پای ته رسیږي. په دې وخت کې خلک پوهیږي چې دوی په بشپړ ډول بې وسه دي: هیڅ نه ویني، هیڅ نه پوهیږي او هیڅ نشي کولای.
“ When the soul [of a dying person] comes up to the throat” We almost see the despair on the faces of those attending the dying person: “ while you are helplessly looking on” At this point, when the soul is no longer concerned with anything in this world; when it has put the whole earthly world behind it; when it is about to see a world totally unknown and for which it has no provisions other than its deeds in this life; when it sees a new world and cannot say anything about it; when it has separated from all around it who only see a dying body but who stand helpless, then human power and knowledge are at their end. At this point, people realize that they are absolutely helpless: they see nothing, know nothing and can do nothing.
ټول واک او علم یوازې خدای ته تعلق لري، او هیڅوک دې حقیقت کې شک نشي اچولی: «موږ له تاسو سره ده، مګر تاسو نه ګورئ» (آیت ۸۵)
All power and knowledge belong to God alone, with no one able to cast any doubt about this truth: “We are closer to him than you, although you do not see Us” (Verse 85)
په دې ځای کې د خدای عظمت په ډاګه احساسیږي، او خلک د هغه د حضور له امله د ویرې او درناوي احساس کوي. هغه بې شکه هر وخت حاضر دی، مګر د قرآن کریم دا وینا د دې حقیقت احساس بیا ژوندی کوي، هغه حقیقت چې خلک اکثراً هیروي. له همدې امله، د مرګ منظره د خدای د عظمت او ویرې احساساتو، سربیره پر دې چې د خلکو خپل بې وسي هم تیاره کوي.
At this point Gods majesty is clearly felt, and people experience a sense of awe resulting from His presence. He is no doubt present at all times, but the Quranic statement reawakens the feeling of this truth which people often overlook. Hence, the scene of death is overshadowed by feelings of Gods majesty and awe, in addition to peoples own helplessness.
سورت اوس یو داسې ځواب وړاندې کوي چې ټولې بحثونه پای ته رسوي: "نو ولې، که تاسو فکر کوئ چې تاسو ته حساب نه ورکول کیږي، دا روح بیرته نه شي راستنولای، که څه چې تاسو وایئ رښتیا وي؟" (آیتونه ۸۶-۸۷) که دا رښتیا وي چې نه د اعمالو حساب شته او نه د هغو بدله، او تاسو آزاد یاست، څوک د حساب ورکولو مکلف نه یاست، نو هڅه وکړئ، که کولای شئ، دا روح بیرته راولئ چې ستاسو د ستنې تر ټوکې رسیدلی دی او په خپل ځای کې یې کیږدئ. هڅه وکړئ، که کولای شئ، د هغه روح د هغه حساب لوري ته د تللو مخه ونیسئ، پداسې حال کې چې تاسو بې وسه ګورئ.
The surah now puts forward a challenge that ends all argument: “ Why, if you think you are not to be judged, can you not restore that [ebbing life], if what you claim is true?” (Verses 86-87) If it is true that there will be no reckoning of deeds and no requital for them and you are free, with no accounting to make, then try, if you can, to restore this soul that has come up to the throat and put it back in place. Try, if you can, to prevent its march towards that reckoning while you helplessly look on.
ښکاره ده چې ټول عذرونه، دلیلونه او شخړې پای ته رسیږي. دا حقیقت دومره وزن لري چې هیڅ انسان یې مخې ته ولاړ نشي، مګر یوازې په ضد او بې بنسټه انکار سره.
Thus all excuses, arguments and disputes end. This truth is felt to be so weighty that no man can stand up to it, except through stubborn and baseless denial.
The Final Destination
سورت اب هغه نفس ته پام اړوي چې دې دنیا ته شا اړولې ده، ترڅو خپل نوی او دایمي ژوند پیل کړي.
The surah now explains the fate of the soul that has turned its back on this world to begin its new and permanent life:
که هغه مړ کیدونکی څوک د هغو کسانو څخه وي چې الله ته نږدې کړل شوي دي، نو هغه ته راحت، رزق او د نعمتونو جنت دی. او که هغه د ښي لوري خاوندانو څخه وي، نو تا ته د ښي لوري خاوندانو له خوا سلام ورکړل کیږي. مګر که هغه د هغو کسانو څخه وي چې حق یې انکار کړی او ګمراه شوي وو، نو د ډوډو اوبه (ګرم اوبه) به یې استقبال کړي، او د بلې اور تودوخه به وي.
If that dying person is one of those who are drawn close to God, he will have repose, fulfilment and a garden of bliss. If he is one of those on the right, a greeting of peace will welcome you by the ones on the right. But if he happens to be one of those who denied the truth and went astray, he will be welcomed with scalding water, and the heat of a blazing fire. (Verses 88-94)
په دې سورت کې د لومړي برخې کې موږ هغو نعمتونو انځورونه ولیدل چې د خدای ته نږدې کسانو ته ورکول کیږي. دا روح به اوس هغه څه وګوري چې د هغه لپاره انتظار کوي: "آرام، بشپړتیا او د خوښۍ باغ۔" د دې ټکو اوریدل پخپله د آرام، سکون او خوشحالۍ څخه ډک دي.
In the early part of the surah we saw images of the blessings granted to those who are close to God. The soul of such a person will now see what awaits it: 'repose, fulfilment and a garden of bliss The very sound of these words overflows with comfort, ease and happiness.
«که هغه له ښیو لوریو کسانو څخه وي» نو اوس دې شخص ته د هغه ورونړو له خوا، چې له ښي لورې دي، سلام ورکول کیږي. دا یوه نرمه او خوښوونکې ډالۍ ده، چې هغه ته زړه ډاډ ورکوي. هغه د ښي لورې خلکو سره د راتلونکي ژوند په هیله شروع کوي.
“If he is one of those on the right” This person is now directly addressed with a greeting sent to him by his brethren who are on the right. It is a gentle and delightful greeting, giving him reassurance. He begins to look forward to his forthcoming life with the people on the right.
«لیکن که هغه د هغو کسانو څخه وي چې حق یې نه و منلی او گمراه شوي وو، نو د ګرم اوبو سره استقبال به ورسره وشي، او د سوځیدونکې اور تودوخه به ورکړل شي۔» (آیتونه ۹۲-۹۴) څومره بد استقبال دی! او د ګرمو اوبو او سوځیدونکي اور عذاب څومره سخت دی! دا ټول ورته په سترګو ښکاره کیږي او هغه پوهیږي چې دا عذاب باید وګالي.
“But if he happens to be one of those who denied the truth and went astray, he will be welcomed with scalding water, and the heat of a blazing fire.” (Verses 92-94) How miserable a welcome! How terrible is the suffering of scalding water and blazing fire! It all appears before such a person and he knows that he will have to experience it.
اب چې دې لوړې نقطې ته ورسیدو، د سورت پایله د خپل ټون له مخې ژوره او جدي ده: ﴿وَإِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ * فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ﴾ ﴿دا خامخا د یقین حق دی۔ نو د خپل لوی رب په نوم تسبیح وایه۔﴾ (آیتونه ۹۵-۹۶) په خدای کې دې حقیقت ته ورکړل شوې لویه تلې هغه حتمي پیښې سره یوځای کوي چې د سورت په پیل کې یاده شوې ده۔ دا وروستی احساس د دې مضبوط عقیدې اغیز ښيي، چې د خدای، لوی خدای د سپیڅلتیا او لوړوالي په بیانولو سره ختمیږي۔
Now that this climax has been reached, the conclusion is profound and serious in its tone: “This is surely the indubitable truth. Extol, then, the glory of the name of your Lord, the Supreme. ” (Verses 95-96) The great weight assigned to this absolute truth in Gods scales thus combines with the inevitable event mentioned at the beginning of the surah. The final feeling reflects the effect of this firm belief with glorification of God, the Supreme.