د دې سورت دې وروستۍ برخې کې د خدای له لوري د هغو کسانو لپاره ډېر مهم لارښوونې شتون لري چې د هغه په ساتنه او سرپرستۍ کې دي، يعنې د هغه رسول او هغه کسان چې د هغه پيغام يې منلی دی.

This last passage of the sūrah contains very important directives from God to those under His patronage, i.e. His Messenger and those who have accepted His message.

هغوی لا تر اوسه په مکه کې وو، او د عربستان د جاهلي ټولنې یرغل سره مخ وو، چې په نړۍ کې د ټولو جاهلي ټولنو له خوا ملاتړ کېده. دا لارښوونې د مؤمنانو هغه رویه بیانوي چې د جاهلیت او د لارې له لاسه ورکړو انسانانو سره په مخامخېدو کې یې لري. د خدای رسول ﷺ ته امر کېږي چې حوصله وښيي او هر هغه څه تشویق کړي چې ساده انساني فطرت یې د ښه په توګه پیژني، بې له دې چې پیچلتیا یا تینګښت ته اړتیا وي. نور هم ورته امر کېږي چې د جاهلیت له ملاتړو مخ واړوي او له دوی سره بې ګټې بحث ونه کړي. که دوی د عقل له حدودو تېر شي، د خپلې ضد رویې له امله هغه ته غوسه راولي، او شیطان دا غوسه نوره هم پاره کړي، نو هغه باید د خدای پناه وغواړي، هغه خدای چې یوازې هغه کولی شي ډاډ ورکړي: {د انسان د فطرت حق ادا کړه، او د ښو کارونو امر وکړه؛ او له هغو کسانو مخ واړوه چې جاهل پاتې کېدل غوره ګڼي. که شیطان له تا سره یو وسوسه راوپاروي، نو د خدای پناه وغواړه؛ هغه ټول اورېدونکی او ټول پوهېدونکی دی. که پرهېزګاران د شیطان له کومې وسوسې سره مخ شي، نو دوی یادوي [د خدای]؛ او بیا دوی واضح ګوري.} (آیتونه ۱۹۹-۲۰۱)

They were still in Makkah, facing the onslaught of the ignorant society in Arabia, supported by ignorant, or jāhiliyyah, societies all over the world. These directives define the attitude of the believers in their confrontation with jāhiliyyah and human beings who have gone astray. God’s Messenger (peace be upon him) is called upon to show forbearance and to encourage everything that simple human nature can recognize as good, without any need for complication or rigidity. He is further directed to turn away from the advocates of jāhiliyyah and not to engage in futile argument with them. If they go beyond the limits of reason, so as to infuriate him by their obstinate attitude, and Satan stirs up this anger further, then he should seek refuge with God who alone can give him reassurance: “Make due allowance for man’s nature, and enjoin the doing of what is right; and turn away from those who choose to remain ignorant. If a prompting from Satan stirs you up, seek refuge with God; He hears all and knows all. If those who are God-fearing experience a tempting thought from Satan, they bethink themselves [of God]; and they begin to see things clearly.” (Verses 199-201)

دی ته واضح معلومات ورکول کیږي د هغو جاهلانو د طبیعت په اړه او د هغه څه په اړه چې دوی ته د لا زیات ګمراهۍ کولو لپاره هڅوي. د پیغمبر ﷺ سره د دوی د رویې او د هغه نه د معجزو د غوښتلو په اړه لنډ حواله ورکول کیږي. بیا دې ته د هغه څه د ویلو لارښوونه کیږي چې دوی ته د پیغام د طبیعت او د پیغمبر ﷺ او د هغه د رب سره د هغه د اړیکې د پوهیدو لپاره ووایي: ﴿وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ * وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِم بِآيَةٍ قَالُوا لَوْلَا اجْتَبَيْتَهَا قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَىٰ إِلَيَّ مِن رَّبِّي ۚ هَٰذَا بَصَائِرُ مِن رَّبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ﴾ [الأعراف: 202-203]

د انسان د طبیعت حساب وساته، نیکۍ ته امر وکړه، او له جاهلانو څخه مخ واړوه. که شیطان له تا سره د وسوسې په شان یو څه ولګوي، نو له خدای څخه پناه وغواړه؛ هغه ډیر اورېدونکی او ښه پوهېدونکی دی. هغه کسان چې تقوا لري، کله چې د شیطان له طرفه کومه وسوسه وررسېږي، نو خدای یادوي او په دې وخت کې سم لیدل پیل کوي.

Make due allowance for man’s nature, and enjoin the doing of what is right; and turn away from those who choose to remain ignorant. If a prompting from Satan stirs you up, seek refuge with God; He hears all and knows all. If those who are God-fearing experience a tempting thought from Satan, they bethink themselves [of God]; and they begin to see things clearly. (Verses 199-201)

دا خبره چې په دې برخه کې ورکړل شوې ده هغه دا ده چې د انسانانو په ضعفونو کې نرمي وښودل شي او له دوی څخه هغه څه قبول شي چې ښه او اسانه وي. پیغمبر ته دا امر شوی دی چې له دوی څخه کامل والي مه غواړه او ډیر لوړ اخلاقي معیار ونه غواړه. هغه باید د دوی کمزورۍ او نیمګړتیاوې وبخښي. مګر دا ټول حکم په شخصي معاملاتو کې پلی کیږي، نه په د عقیدې یا دیني دندو په پوښتنو کې. د ایمان او اسلامي شریعت له اساسي برخو څخه تېرېدل ممکن نه دي. زغم کیدای شي په سوداګریز او شخصي معاملاتو کې وشي. دا ډول زغم هغه مناسب رویه ده چې پیاوړي کسان باید له کمزورو کسانو سره وښيي. د خدای رسول ﷺ یو لارښود او استاد دی. له همدې امله زغم او بښنه د هغه لپاره مناسب صفتونه دي. په حقیقت کې دا د محمد ﷺ ځانګړي صفتونه وو. هغه هیڅکله په شخصي معاملاتو کې په غوسه نه شو. مګر که کومه خبره چې د دین سره تړاو درلود هغه را په غوسه کړ، نو د هغه غوسه له ټولو څخه ویریدله. د الهي دین ټول مبلغین اړ دي چې د پیغمبر ﷺ لاره تعقیب کړي. د الهي پیغام هغه مبلغ چې په ناچاره د انسانانو سره معامله کوي، باید نرم او اسان وي، مګر په غفلت کې نه.

The first directive given in this passage is to make allowances for the weaknesses of human beings and accept what is decent and easy from them. The Prophet is instructed not to require perfection or expect a very high standard of morality. He should overlook their shortfalls and weaknesses. But all that applies in personal matters, not in questions of faith or religious duties. There can be no overlooking of the essentials of faith or Islamic law. Forbearance can apply in business and personal dealings. Such forbearance is the appropriate attitude to be shown by those who are strong towards people who are weak. God’s Messenger (peace be upon him) is a guide and a teacher. Hence, forbearance and forgiveness are appropriate qualities for him. Indeed, these were distinctive qualities of the Prophet Muhammad. He never showed anger over personal matters. But if something related to the faith made him angry, then his anger was feared by all. All advocates of the divine faith are required to follow the Prophet’s suit. An advocate of the divine message, who inevitably deals with human beings, must be kind and easy, but without being negligent.

«د نیکۍ امر وکړه.» (آیت ۱۹۹) دا حکم هغه هر څه شامل کوي چې په ښکاره ډول ښه وي او د سالمې، بې‌فساده فطرت لرونکو صادقو خلکو په نزد عموماً ښه ګڼل کیږي. کله چې خلک د ښو کارونو ته عادت کوي، نو دوی په خپله خوښه هغه ترسره کولو ته چمتو کیږي، په دې احساس سره چې دا د کوم بار په توګه نه ښکاري. د نیکو کارونو د کولو مخه هیڅ شی داسې نه نیسي لکه سختوالی او پیچلتیا، په ځانګړې توګه د دینی مکلفیتونو د پیژندو په لومړیو ورځو کې. په لومړیو پړاوونو کې باید دوی ته داسې دندې ورکړل شي چې اسانې وي او ټولو ته عام وي، ترڅو دوی سم ځواب ورکولو ته عادت شي. دا کار خلکو ته امکان ورکوي چې د هغو شیانو لپاره چمتو شي چې ډیرې هڅې غواړي او پرته له ستونزې یې ورته مخه کړي.

پس متقي کسان هغه وخت چې د شيطان له خوا د بد وسوسې سره مخ شي، خپل رب ياد کوي، او په همدې وجه سمه لار نه پريږدي. خو دا خبره يوه فرعي برخه ده چې د رسول الله ﷺ ته د هغه حکم او د جاهلانو له خوا د مخ اړولو د لارښوونې ترمنځ راځي، او دا روښانه کوي چې څه شي دوی د جهالت په غوره کولو هڅوي او ټول چلند يې څه ټاکي. کله چې د متقيانو حالت بيان شو، سورت بيا د جاهلانو د انګيزې بيانولو ته راګرځي: ﴿او دوی ورونه (شيطانان) په دوام سره دوی په ګمراهۍ کې ور ګډوي﴾.

The God-fearing, then, remind themselves of God whenever they experience an evil thought that may tempt them away from the right path. But this is given as a side issue that intervenes between the divine order to the Prophet to turn away from ignorant people and an explanation of who and what motivates them to adopt ignorance which determines all their behaviour. When the attitude of the Godfearing has been explained, the sūrah goes back to explaining the motivation of the ignorant: “Their [evil] brethren try to draw them into error with unceasing determination.

کله چې تاسو دوی ته کومه معجزه نه راوړئ، وایي: «ولې تاسو خپله یوه معجزه نه غواړئ؟» ووایه: «زه یوازې هغه پیروي کوم چې زما د رب له خوا ماته وحي کیږي. دا [وحي] ستاسو د رب له خوا د روښانه بصیرت وسیله، او د هغو خلکو لپاره لارښوونه او رحمت دی چې ایمان به راوړي.»

When you do not bring them a sign, they say: `Why do you not seek to have one?’ Say: ‘I only follow what is revealed to me by my Lord: this [revelation] is a means of clear insight from your Lord, and a guidance and grace for people who will believe.’” (Verses 202-203)

هغه ورونه چې هڅه کوي دوی ژور ګمراهۍ ته ولوېږي، د جنو څخه شیطانان دي. دا هم کېدای شي چې د انسانانو شیطانان وي. دا شیطانان هېڅکله د دوی د ژورې ګمراهۍ ته د ټېلولو څخه ستړي نه کېږي. له همدې امله دوی په حماقت کې دوام ورکوي، پرته له دې چې پوهېږي چې دوی ته به چېرته وړل کېږي.

Their brethren who try to sink them deeper into error are the satans from among the jinn. They may well be the satans of human beings as well. These satans never tire of driving them deeper into error. Hence they continue to act in folly, unaware of where they are being led.

کافرانو د خدای د رسول (ﷺ) څخه د معجزو په غوښتلو کې ډیر ټینګار کاوه. دا سورت د دوی ځینې هغه خبرې نقلوي چې د دوی د ناپوهۍ څرګندوونکې دي، د دې ناپوهۍ څرګندوونکې چې دوی د خدای د پیغام د ماهیت او د خدای د رسول د رول په اړه درلودې.

The unbelievers were very persistent in demanding miracles from God’s Messenger (peace be upon him). The sūrah quotes here some of their statements that betray their ignorance of the nature of God’s message and the role of His Messenger:

جب تم ان کے پاس کوئی معجزہ نہیں لاتے تو وہ کہتے ہیں: "تم خود ہی کیوں نہیں چُن لیتے؟" (آیت ۲۰۳) وہ نبی ﷺ سے تقاضا کرتے ہیں کہ وہ خدا سے دعا کرے کہ وہ انہیں کوئی معجزہ دکھائے، یا وہ حتیٰ کہ اس سے کہتے ہیں کہ وہ خود کوئی معجزہ دکھائے۔ ان کے نزدیک چونکہ وہ نبوت کا دعویٰ کرتا ہے، اس لیے اسے ایسا کرنے پر قادر ہونا چاہیے۔ اس سے ظاہر ہوتا ہے کہ وہ نبی ﷺ کے منصب کو نہیں سمجھتے۔ وہ یقیناً نبی ﷺ کی اپنے رب کے سامنے عاجزی، اور اس حقیقت کو نہیں سمجھ سکتے تھے کہ وہ صرف وہی لیتے ہیں جو خدا انہیں عطا کرتا ہے۔ وہ اپنے رب کو کوئی تجویز یا طریقہ نہیں سجھاتے، اور نہ ہی اپنی مرضی سے کوئی کام شروع کرتے ہیں۔ خدا اسے حکم دیتا ہے کہ وہ ان پر یہ واضح کر دے: "کہہ دو: میں تو صرف اس کی پیروی کرتا ہوں جو میرے رب کی طرف سے مجھ پر وحی کیا جاتا ہے۔" (آیت ۲۰۳) میں کوئی ایسا نہیں جو اسے کوئی تجویز دے یا باتیں گھڑے۔ میرے پاس صرف وہی ہے جو مجھ پر وحی کیا جاتا ہے، اور میں صرف وہی کرتا ہوں جس کا مجھے حکم دیا جاتا ہے۔ جہاں تک ان کا تعلق ہے، وہ صرف انہی دھوکہ بازوں کے بارے میں سوچ سکتے تھے جو جاہلیت کے ہر دور میں نبوت کا دعویٰ کرتے رہے۔ اسی لیے ان کے یہ مطالبات تھے۔

قرآن کریم د انسان په فطرت کې د موجودیت د حقیقت د پیش کولو یوه ناشونې طریقه لري. دا په بشپړ ډول د فطرت خطاب کوي، خو په هر یو سیاق کې د هغې ټولو اړخونو ته مخاطب کېږي. دا د انسانی فطرت هر ډول دروازې ته ځي، د هغې ټول فکرونه او احساسات بیانوي. د قرآن طریقه دا هم ناشونې ده چې د موجودیت اساسي مسلې بیانوي، د دې ځینې داسې اړخونه ښکاره کوي چې دواړه، انسانی فطرت او انساني عقل، په آسانۍ سره منې. دوی دې ته ځواب ورکوي او په دې اړه خپل روښانه نظر جوړوي. دا د انسانی فطرت اړتیاوې هم پوره کوي، د هغې توان آزادوي او په سمه لار یې اچوي.

The fact is that the Qur’ān has a remarkable method in presenting the truth of existence to human nature. It appeals to it as a whole, yet it addresses every one of its aspects in every single context. It goes through every opening in human nature, deals with all its thoughts and feelings. The Qur’ānic method is also remarkable as it tackles the main issues of existence, revealing certain aspects of it which are readily acknowledged both by human nature and the human intellect. They respond to these and formulate their clear vision on them. It also answers the needs of human nature, releases its potentials and puts it on the right course.

د قرآن کریم دا ځانګړې لاره چې انسانی طبیعت لاس نیسي او په نرمۍ، پړاو په پړاو، سره له دې چې ډیر ځواک او روښانه لید لري، ورسره پورته ځي، حیرانوونکې ده. دا طبیعت یوې لوړې درجې ته رسوي، هغ ته ریښتیني پوهه، ټاکلی ځواب، ټینګ ډاډ، د عمل یووالی او د شتون بنسټیزو حقیقتونو په اړه روښانه او ارامه پوهه ورکوي.

We cannot but marvel at the unique Qur’ānic approach as it takes human nature by the hand and moves up with it gently, step by step, yet with much energy and clarity of vision. It takes it to a sublime height, giving it true knowledge, definite response, firm reassurance, consistency of action and a clear and relaxed awareness of the fundamental truths of existence.

قرآن کریم کا طریقۂ کار بے مثال ہے، کیونکہ وہ انسانی فطرت کو ایسے زاویوں سے مخاطب کرتا ہے جہاں سے کسی ردِعمل کا تصور بھی نہیں کیا جا سکتا تھا۔ پھر بھی ہم دیکھتے ہیں کہ انسانی فطرت اپنے مثبت ردِعمل کے ساتھ تیار رہتی ہے۔ حقیقت یہ ہے کہ جس ذات نے قرآن نازل کیا ہے وہ انسان کی خالق ہے، جو اپنی مخلوق کو جانتی ہے۔ وہ انسان کی رگِ جان سے بھی زیادہ اس کے قریب ہے۔

The Qur’ānic approach is unparalleled as it appeals to human nature from angles where no response could have been imagined to come. Yet we find human nature ready with its positive response. The fact is the One who has revealed the Qur’ān is the Creator of man who knows His creation. He is closer to man than his jugular vein.

دَ قرآن کریم د موضوعاتو په اړه څه وایي؟

So far for the approach, but what about the subject matter the Qur’ān tackles?

ځکه چې قرآن داسې کتاب دی، مؤمنانو ته یو واضح حکم ورکړل شوی دی: ‏«کله چې قرآن تلاوت کیږي، نو په غور سره یې واورئ او په خاموشۍ سره یې واورئ، ترڅو تاسو ته د خدای رحمت ورکړل شي۔» ‏(آیت ۲۰۴) دا آیت هغه سورت په پای کې راځي چې په یوه واضح اشاره سره د قرآن څخه پیل کیږي: ‏«دا هغه کتاب دی چې تاسو ته له پورته نازل شوی دی — نو د دې په اړه هیڅ شک مه کوئ — ترڅو تاسو د هغې پیغام سره خلکو ته خبرداری ورکړئ، او مؤمنانو ته نصیحت وکړئ۔» ‏(آیت ۲)

Because the Qur’ān is such, the believers are given an express directive: “When the Qur’ān is recited, hearken to it, and listen in silence, so that you may be graced with God’s mercy.” (Verse 204) This verse comes towards the end of the sūrah which begins with a clear reference to the Qur’ān: “This is a book that has been bestowed on you from on high — so do not entertain any doubt about it — in order that you may warn people with its message, and admonish the believers.” (Verse 2)

په دې اړه مختلف روایات شتون لري چې د قرآن کریم د تلاوت په وخت کې د غور نیولو او چوپ پاتې کیدو حکم په کومو حالاتو کې پلی کیږي. ځینې علماء په دې نظر دي چې دا حکم په فرض لمانځه کې پلی کیږي کله چې امام په высоко غږ قرآن لولي۔ د امام احمد، ابو داود، ترمذي، نسائي او ابن ماجه لخوا روایت شوې یوه صحیحه حدیث کې د ابو هريره رضي الله عنه څخه راغلي دي چې یوه ورځ پیغمبر ﷺ هغه لمونځ پای ته ورساوه چې په کې یې په هغر غږ قرآن تلاوت کړی و، او وې فرمایل: «آیا ستاسو څخه څوک زما د لوستلو په وخت کې د قرآن څه برخه ولوستله؟» یو سړي وویل: «هو، یا رسول الله!» پیغمبر ﷺ وفرمایل: «زه حیران وم چې ولې قرآن زما څخه اخیستل کیږي.» له هغې ورځې وروسته خلکو د پیغمبر ﷺ په هغه وخت کې چې هغه په high غږ لوستل، په لمانځه کې قرآن لوستل پریښودل. بل روایت وايي چې عبدالله بن مسعود رضي الله عنه، چې د پیغمبر ﷺ د صحابه وو له مشرو عالمانو څخه و، لمونځ کاوه چې د جماعت ځینو خلکو د امام سره قرآن لوست. کله چې هغه لمونځ پای ته ورساوه، وې فرمایل: «تاسو کله پوهیږئ؟ تاسو کله خپل عقل کاروئ؟ تاسو باید هغه څه وکړئ چې خدای تاسو ته حکم کړی دی: "کله چې قرآن تلاوت کیږي، پرې غور ونیسئ او چوپ واوریږئ۔" (آیت ۲۰۴)»

There are various reports suggesting different situations when the order applies to listen attentively and in silence to Qur’ānic recitation. Some scholars are of the view that it applies in obligatory prayer when the imām reads aloud. An authentic ĥadīth related by Imām Aĥmad as well as Abū Dāwūd, al-Tirmidhī, al-Nasā’ī and Ibn Mājah mentions a report by Abū Hurayrah that one day, on finishing a prayer in which he recited aloud, the Prophet said: “Has any of you read something of the Qur’ān while I was reading?” A man said: “Yes, Messenger of God!” The Prophet said: “I was wondering why the Qur’ān was being pulled away from me.” From that day, people stopped reading the Qur’ān in prayer when the Prophet was reading aloud. Another report mentions that `Abdullāh ibn Mas`ūd, a leading scholar among the Prophet’s companions, was praying when he heard some people in the congregation reading the Qur’ān with the imām. When he finished, he said: “When will you understand? When will you use your reason? You must do as God has commanded you: “When the Qur’ān is recited, hearken to it and listen in silence.” (Verse 204)

بیا سورت یو وروستی لارښوونه ورکوي: «او په خپل رب یاد کړه په زړه کې، په عاجزۍ او ویرې سره، او پرته له دې چې غږ لوړ کړې، په سهار او ماښام کې؛ او له غفلت نه کار مه اخله. هغه کسان چې ستا د رب سره نږدې دي، هېڅکله د هغه له عبادت نه تکبر نه کوي. دوی د هغه پاک ذات تسبیح وایي، او یوازې د هغه په وړاندې سجده کوي.» (آیتونه ۲۰۵-۲۰۶)

The sūrah then gives a final directive: “And bethink yourself of your Lord humbly and with awe, and without raising your voice, in the morning and evening; and do not be negligent. Those who are near to your Lord are never too proud to worship Him. They extol His limitless glory, and before Him alone prostrate themselves.” (Verses 205-206)

ابن کثیر په خپل د قرآن تفسیر کې وایي: «الله تعالی دا عمومي حکم ورکوي چې موږ باید په هر ورځ کې د سهار او د ماښام په پیل او پای کې ډېر ځله هغه یاد کړو، لکه څنګه چې هغه دا حکم کړی چې موږ باید په همدغو دوو وختونو کې د هغه عبادت وکړو، کله چې هغه فرمایي: «د خپل رب پاکي او ستاینه د لمر له راختلو مخکې او د هغه له ډوبېدو مخکې بیان کړه.» (۵۰: ۳۹) دا حالت هغه وخت و چې د ورځنیو لمونځونو فرض کېدل د پیغمبر ﷺ د شپې د معراج په پېښه کې نه و راغلي.» دا اوسنی آیت په مکه کې نازل شوی. دلته الله تعالی فرمایي چې موږ باید هغه «په سهار او ماښام» کې یاد کړو، او دا کار باید په عاجزۍ او ویرې سره، پرته له دې چې غږ لوړ کړو، وشي؛ دا د الله یادولو غوره لاره ده، نه دا چې په لوړ غږ سره هغه ته خطاب وکړو. د پیغمبر ﷺ صحابه له هغه پوښتنه وکړه: «ایا زموږ رب دومره نږدې دی چې په نرمۍ سره ورته خطاب وشي، یا لرې دی چې موږ باید په لوړ غږ سره ورته وغواړو؟» د دې په ځواب کې الله تعالی دا قرآني آیت نازل کړ: «کله چې زما بندګان له تا څخه زما په اړه پوښتنه وکړي، نو زه نږدې یم؛ زه د دعا کوونکي دعا قبلوم کله چې هغه ما ته غږ کوي.» (۲: ۱۸۶) امام بخاري او امام مسلم دواړو د خپلو صحیحو کتابونو کې د ابو موسی اشعري له روایت سره دا نقل کړي چې: «یوځل په سفر کې خلکو په دعا کې خپل غږونه لوړ کړل. پیغمبر ﷺ هغوئ ته وفرمایل:»

In his commentary on the Qur’ān, the famous scholar, Ibn Kathīr says: “God gives this general order that we should remember Him often at the beginning and end of each day, just as He ordered that we should worship Him at these two times, when He says: “Extol your Lord’s limitless glory and praise before the rising of the sun and before its setting.” (50: 39) This used to be the case before the daily prayers were made obligatory during the Prophet’s night journey.” This present verse was revealed in Makkah. Here God says that we should remember Him “in the morning and evening”, and this should be done humbly, and with awe, without raising our voices; this is the best way to remember God, not to address Him loudly. The Prophet’s companions asked him: “Is our Lord near to be addressed softly, or distant so that we should appeal to Him aloud?” In reply God revealed the Qur’ānic verse: “When My servants ask you about Me, well, I am near. I answer the prayer of the supplicant when he calls to Me.” (2: 186) Both al-Bukhārī and Muslim relate in their Şahīh collections on the authority of Abū Mūsā al-Ash`arī: “Once on a journey, people raised their voices when they made their supplication. The Prophet (peace be upon him) said to them: