دا سورت، الطلاق، د خدای له خوا د طلاق د احکامو یوه لنډه تشریح ده، چې په کې هغه قضیې په تفصیل سره بیان شوي چې په بل سورت، سورت البقرہ (دوهم سورت) کې چې دغه مهمه مسئله یې بیان کړې ده، نه وې بیان شوې. دا سورت د طلاق څخه راوتونکو نورو کورنیو مسئلو ته هم پام اړوي. دا بیانوي چې کله طلاق کېدای شي که دا غوښتل کېږي چې د خدای رضا تر لاسه شي او د هغه قانون ته غاړه کېښودل شي: ﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ﴾ (آیت ۱)۔ ﷺ دا سورت د طلاق شوې ښځې دا حق او دنده بیانوي چې د عدت په موده کې د خپل کور، یعنې د هغه خاوند کور کې پاتې شي چې هغې ته یې طلاق ورکړی دی. هغه نشي ایستل کېدای او نه ده په دې پکار چې په خپله له کوره ووځي، مګر هغه حالاتو کې چې ښځه د ډېر بې‌حیایي کار کړی وي.

This surah, Divorce, is an outline by God of the rules governing divorce, discussing in detail those cases that were not discussed in the other surah that tackles this important issue, Surah 2, The Cow. The surah also deals with a number of other family issues that result from divorce. It specifies the time when divorce may take place if it is to gain Gods approval and to follow His law: “ Prophet! When you divorce women, divorce them with a view to their prescribed waiting period.” (Verse 1) It states the divorced woman’s right and duty to stay in her family home, i.e. her divorcing husband’s home, during her waiting period. She cannot be turned out and should not leave of her own accord except in situations where a woman has committed an act of gross indecency:

"دې ته یې د کورونو څخه مه باسئ، او نه دا چې دوی پخپله ووځي، مګر دا چې دوی څرګنده بې‌حیایی وکړي" (آیت ۱) همدارنګه دا په ګوته کوي چې د عدت له پای ته رسیدو وروسته ښځې ته د کور څخه د وتلو حق او د هغه څه کولو آزادي ورکول کیږي چې هغه یې غواړي، مګر دا چې میړه یې د عدت په موده کې بیا خپل نکاح تازه کړې وي. که دا وشي، نو باید یوازې د دواړو ترمنځ د عادي ازدواجي ژوند د بیا پیل لپاره وي. دا نشي کیدای چې د ښځې د زیان رسولو یا د بل سړي سره د ودې د حق څخه د محرومولو لپاره وشي: "کله چې دوی خپله ټاکلې موده پوره کړي، نو یا هغوی په ښه طریقه وساتئ یا یې په ښه طریقه جلا کړئ." (آیت ۲) هر اختیار چې غوره شي، د نکاح ساتل یا د جلا کیدو بشپړول، دا باید د شاهدانو په موجودیت کې وي: "د خپلو منځونو څخه دوه تنه عادل شاهدان وګرځوئ." (آیت ۲)

“Do not drive them out of their homes, nor shall they themselves leave, unless they commit a flagrant indecency” (Verse 1) It also specifies the woman’s right to leave home after the end of her waiting period and her freedom to do what she likes, unless her husband has reinstated the marriage within the waiting period. Should this occur, it should only be to resume normal married life between them. It cannot be done to cause the woman any harm or to deprive her of the chance to marry a different man: “ When they have completed their appointed term, either retain them in fair manner or part with them in fair manner.” (Verse 2) Whichever option is followed, retaining the marriage or allowing the break up to be complete, it should be in the presence of witnesses: “Call to witness two persons of known probity from among yourselves.” (Verse 2)

په سورۀ البقرہ کې د هغې ښځې عدت چې لا تر اوسه حیض ته نه وي رسیدلې درې دورې ګڼل شوي دي، چې دا دورې یا د حیض وخت وي یا د پاکۍ وخت. د علماوو تر منځ دا اختلاف د هغه لغوي معنا پر بنسټ دی چې د سورې په کلمه «قرء» کې راغلې ده، او دا کلمه دواړو ته راتلای شي. په همدې سورې کې د هغې طلاقه ښځې عدت بیان شوی چې حیض ته نږدې وي یا ځوان وي او حیض نه لري: «او هغه ښځې چې له حیضه ناامیدې شوې یاست، که تاسو شک لرئ، نو د هغوی عدت درې میاشتې دي، او همداسې د هغو ښځو عدت هم چې لا حیض نه لري.» (آیت ۴)

In Surah 2, the waiting period of a woman who has not yet reached the menopause is specified as three cycles, counting either the time of menstruation or the time of cleanliness. The scholarly difference here is based on the linguistic meaning of the term used in the surah, qur' which applies to either period. In this surah, the waiting period of a divorced woman who has passed the menopause or who is too young to have a period is specified: “As for those of your women who are beyond the age of monthly courses, as well as for those who do not have any courses, their waiting period, if you have any doubt, is three months. n (Verse 4)

همچنان، د حاملہ طلاق شوې ښځې د عدت موده هم مشخصه شوې ده: «او د حاملو ښځو عدت دا دی چې خپل بار زیږوي.» (آیت ۴)

Likewise, the waiting period of a pregnant divorcee is specified: “As for those who are with child, their waiting term shall end when they deliver their burden. ” (Verse 4)

سورت د طلاق شدې ښځې د عدت په موده کې د هغې د اوسیدو کور په اړه احکام هم شامل کړي، او که هغه حامله وي نو د بچي د زیږون تر وخته پورې د هغې د نفقې حق هم: «هغوی هلته واوسوئ چیرې چې تاسو اوسئ، د خپل وس سره سم، او هغوی ته زیان مه رسوئ ترڅو د هغوی ژوند تنګ شي. او که هغوی حامله وي، نو تر هغه وخته پورې یې نفقه ورکوئ چې خپل بوج وغورځوي.» (آیت ۶) بیا سورت د طلاق شوې ښځې د ماشوم د شیدو ورکولو په اړه تفصیلي احکام بیانوي، او همدارنګه د هغې دا حق چې که هغه ماشوم ته شیدې ورکوي نو مالي عوض ترلاسه کړي، که دواړه میندې او پلار دا خبره ومني چې دا د ماشوم په ګټه ده. همدارنګه که دواړه یو بل سره موافق نه وي، نو د ماشوم د شیدو ورکولو لپاره د بلې ښځې د ټاکلو حکم هم بیانوي: «که بیا هغوی ستاسو ماشومانو ته شیدې ورکړي، نو د هغوی اجر ورکړئ. یو بل سره په ښه طریقه مشوره وکړئ. او که تاسو یو بل ته ستونزې جوړې کړئ، نو بل ښځه دې ماشوم ته شیدې ورکړي.» (آیت ۶) بیا سورت د ټولو حالتونو لپاره د نفقې او عوض په اړه نور تفصیلات زیاتوي، او دا د طلاق ورکوونکي خاوند د مالي وسې سره سمه کوي:

The surah also includes rulings on the home where a divorced woman lives during her waiting period and, if she is pregnant, her right to maintenance until she has delivered the baby: “Let them dwell wherever you dwell, according to your means, and do not harass them so as to make their lives a misery. If they are with child, maintain them until they have delivered their burden.” (Verse 6) The surah then goes on to give detailed rules about the breast-feeding of a divorcee’s child and her right to financial compensation if she so breast-feeds the child, if the two parents agree this is in the child’s best interests, as also provisions for the child’s breast-feeding by another woman if the two cannot agree: “If, after that, they suckle your infants, pay them for it. Take counsel with one another in a fair manner. If some of you make things difficult, let another woman suckle the child.” (Verse 6) The surah then adds further details on maintenance and compensation in all cases, making it commensurate with the financial means of the divorcing husband:

هغه څوک چې دده وسیله پراخه وي، باید د خپلې وسعت له مخې infaq وکړي؛ او هغه څوک چې رزق یې تنګ وي، باید د هغه څه له مخې infaq وکړي چې خدای ورکړی دی. خدای هیچا ته له هغه څه زیات بار نه اچوي چې هغه ته یې ورکړی دی.

“Let the one who has ample means spend in accordance with his means; and let the one whose provisions are restricted spend according to what God has given him. God does not burden anyone with more than He has given them.” (Verse 7)

دې سورت ټول د طلاق حالتونه راوړي، او هر حالت لپاره تفصیلي احکام بیان کوي. دا د کورنۍ له ټوټې کیدو څخه رامنځ ته کیدونکي هر ستونزې ته ځواب ورکوي، داسې یو آرامه حل وړاندې کوي چې روښانتیا، پاملرنه، اسانتیا او د وړوکو وړوکو تفصیلاتو ته پام سره یو ځای کوي.

Thus, the surah takes up all divorce situations, providing detailed legislation for each context. It caters for every problem that results from the collapse of the family, providing a comfortable solution that combines clarity with care, ease and attention to detail.

دا سورت د طلاق او هغو حالاتو په اړه چې له هغې څخه رامنځته کیږي، په ډیر ښکلي ډول خبرې کوي۔ دا د هڅونې او خبرداری ډیر اړخونه یو ځای کوي، او هر حکم او هر قانون باندې تبصره کوي۔ دا د طلاق مسئله د خدای د مشیت سره تړي چې په اسمانونو او ځمکه کې کار کوي، او د خدای د هغه قانون سره چې هغو کسانو ته تباهي راوړي چې په ضد سره د هغه نافرمانۍ کوي۔ په ورته ډول، دا هغو کسانو ته چې د خدای څخه ویره لري، آرامي او زیات روزي هم ورکوي۔ دا بیا بیا حکم کوي چې له بل فریق سره مهربانۍ، زغم او متقابل ملاحظه وکړل شي، او تل د نیکۍ کولو ته لومړیتوب ورکړل شي۔ دا د دې امید ورکوي چې خلک ښه پایلې ترلاسه کړي، او دوی ته د خدای د مشیت یادونه کوي چې په مخلوق، د روزۍ په برابرولو، او د اسانۍ او سختۍ په حالاتو کې څنګه پلي کیږي۔

This surah is remarkable in the way it tackles divorce and the situations that may result from it. It brings together many aspects of encouragement and warning, and gives comments on every order and ruling. It links the question of divorce to Gods will as it works in the heavens and the earth, and to God’s law that brings destruction to those who stubbornly disobey Him. By the same token, it also provides comfort and increased provisions to those who remain God-fearing. It repeats its directive to treat the other party with kindness, forbearance and mutual consideration, always preferring to do a good turn. It holds out the prospect of people receiving better results, reminding them of Gods will and how it applies to creation, the provision of sustenance, and in cases of ease and affliction.

د دې سورت په لیدو کې چې بنسټ یې طلاق دی، موږ یوازې د هغو ډیرو عمومي حقیقتونو په وړاندې حیران پاتې کیدای شو چې په کې راټول شوي دي. دا موضوع دومره جدي ده چې سورت د ﷺ نبي ته په شخصي توګه خطاب پیلوي، پداسې حال کې چې دا خطاب عمومي دی او ټولو مؤمنانو ته تر لاسه کیږي. دا سورت په دې هم ځانګړی دی چې هر حالت یې په ډېر تفصیل سره بیانوي، او غوښتنه کوي چې د هغې احکامو او حکمونو پلي کول د خدای د ویرې په ساتلو سره وشي. موږ دا هم ګورو چې ورکړل شوې ګوښتې ډیرې دي، سره د ثواب ژمنو او عذاب څخه د ډارولو سره. دا تبصرې، لکه څنګه چې اوږدې او پرله پسې دي، دا تاثر ورکوي چې دا پوښتنه د اسلام ټوله مجموعه ده.

We can only look with amazement at the numerous universal truths brought together in a surah that primarily deals with divorce. The theme is taken so seriously that the surah begins making its address to the Prophet personally, although it is intended as a general address to all believers. The surah is also remarkable in the way it deals with each situation in great detail, requiring that its provisions and rulings be implemented while maintaining a fear of God. We also note that the comments given are numerous, coupled with promises of reward and warning against punishment. These comments, long and frequent as they are, give the impression that this question is the total sum of Islam.

دا هغه مسئله ده چې الله تعالی تاکلې ده، هغه ذات چې ګوري چې د هغه د حکمونو په تطبیق څه ډول کیږي. هغه کسان چې دغه احکام د حقیقي خدای ویره لرونکي احساس سره تطبیقوي، د هیڅ زیان نه باید وویرېږي، پداسې حال کې چې هغه کسان چې ځنډ کوي، ځان ژغورنه کوي یا د نورو د زیان کولو هڅه کوي، د سختې ترین سزا ګواښ سره مخ دي. دا هغه ټولنې ته د ښو راتلونکو امید پیدا کوي چې له دې ډول حالاتو سره په عادلانه، منطقي او مهربانه ډول چلند کوي.

دا سورت او د هغو په شان نور سورتونه د اسلامي لارښوونې د ژوند او د انساني فطرت سره د ريښتيني (واقعي) چلند ښودنه کوي. دا د انسان فطرت لکه څنګه چې دی، هغسې مني او د هغه په وړتياوو او حالاتو کار کوي. له همدې امله دا نه دې په هغه مسئله چې د خلکو د وجدان پر ښودلو پرېښودل شوې، تفصيلي قانون جوړولو کې ودريږي، او نه هم يوازې امرونه صادروي. بلکې دا دواړه په خپل چلند کې، د انسان د روح او د عملي ژوند په هکله کاروي.

This surah and similar ones like it indicate the realistic nature of the Islamic approach to life and to human nature. It accepts human nature as it is and works upon its potentials and circumstances. Therefore, it does not stop at either providing detailed legislation on a matter that is left to people’s consciences or issuing directives. Instead, it uses both in its approach to the human soul and to practical life.

په لومړي سر کې، د واده رابطه داسې ټاکل شوې چې دوامداره او په ټينګه بنسټ ولاړه وي. اسلام د دې د ساتلو لپاره ډېری تضمينات راوستي، او دا رابطه د خدای د امرونو د پوره کولو په کچه لوړه کړې ده. اسلام دا اجازه ورکوي چې د دولت پیسې د بې وزله نارينه او ښځو د واده کولو لپاره وکارول شي. دا د داسې ارزښتونو د ساتلو قانون جوړوي چې د بدن ښکلا په داسې ډول نه ښکاره کوي چې د مخالف جنس د اغوښتنې سبب شي، تر دې چې خواهشونه په سم او جايز چوکاټ کې پوره شي. اسلام د زنا او د زنا په ناسم تور لګولو لپاره سزاوې ټاکلي دي. کورونه د تقدس ساتنه کوي، په دې ډول چې خلک له کور ته د ننوتلو دمخه اجازه غواړي، او دا هم ټاکي چې په کور کې اوسېدونکي هم د نورو خونو ته د ننوتلو دمخه اجازه وغواړي. اسلام د ازدواجي اړيکو لپاره ځانګړي قواعد او قوانین هم ټاکلي دي. هغه کورنۍ نظام داسې تاسيس کړی چې د دواړو ملګرو يو يې د کورنۍ د بشپړ ساتنې مسؤلیت لري، او دا مسؤلیت نارينه ته ځکه ورکړل شوی چې ده ته دا دنده ښه برابره ده. په دې ډول اسلام په کورنۍ کې شخړه او بې نظمي مخنيوی کوي. د دې سره سره، د احساساتو د کارونې له لارې د لارښوونو سره د کار کولو لپاره نور تضمینات هم ایښودل شوي. دې ټولو ته دا هم اضافه کیږي چې دا اړيکه او د هغې ساتنه د خدای د ويرې يوه اساسي برخه ده.

To start with, the marriage bond is meant to be permanent and well established. Islam adds a host of guarantees to ensure that it remains so, raising it to the level of fulfilling God’s orders. It enables state funds to be used to help poor men and women marry. It legislates for the observance of values that prevent exposing physical charms so as to tempt the other sex, this so that desires are settled within a proper and legitimate framework. It prescribes punishments for adultery and false accusations of adultery. It protects the sanctity of homes by requiring people to ask permission before entering, and defines that people inside the home should ask permission before entering other rooms. Islam also regulates marital ties with specific rules and laws. It establishes the family system on the basis that one of the two partners is responsible for taking full care of the family, the man, as he is better suited for this responsibility. In this way, Islam prevents conflict and disorder within the family. Further safeguards are put in place to work together with directives utilizing peoples emotions. It adds to all this the fact that this bond and its preservation are an essential aspect of being God-fearing.

دا سورت د ټولو هغو هڅونو، خبرداریو، ټینګښت او تفصیلي حکمونو سره چې په کې شامل دي، په ښکاره توګه ښیي چې دا د داسې حالاتو په اړه خبرې کوي چې لا هم د جاهلیت د ورځو نښې پکې پاتې وې، هغه ورځې چې پکې د ښځو سره بد چلند او ښځو ته لوی ظلم کیده. له همدې امله، خلکو په ذهنونو باندې قوي اغېزې اچول شوي دي، ټوله ناوړه حیلې او لارې بندې کولو لپاره تفصیلي حکمونه هم راوړل شوي دي، ترڅو د حکمونو څخه د تېښتې اجازه ونه لري او د هغه پخوانیو جاهلانه تصورونو ته د بیرته راستنېدو لاره ونه لري چې ناروغ واده ګډ اړیکو ته یې لاره هواره کړې وه.

This surah with all that it includes of encouragement, warnings, emphasis, detailed provisions and telling comments clearly indicates that it was addressing certain situations that continued to carry traces of the days of ignorance, marked by the ill-treatment of women and gross injustice towards them. Hence, strong influences are brought to bear on peoples minds together with detailed provisions to close any loopholes that may allow evasion of the rules and a return to the old ignorant concepts that led to unhealthy marital relations.

یہ صرف عرب تک محدود نہیں تھا۔ یہ دنیا کے ہر حصے میں عام تھا۔ دنیا کے تقریباً تمام خطوں میں عورتوں کے ساتھ غلاموں جیسا، بلکہ غلاموں سے بھی بدتر سلوک کیا جاتا تھا۔ بعض معاشروں میں جنسی تعلق کو گندا سمجھا جاتا تھا اور عورت کو برائی کی جڑ قرار دیا جاتا تھا جو مردوں کو اس گندگی میں مبتلا کرتی ہے۔ عالمگیر جہالت کی انہی گہرائیوں سے اسلام نے عورت اور ازدواجی تعلقات کو ان کے بلند اور پاکیزہ مقام تک پہنچایا، عورت کو اس کا جائز عزت و احترام کا مقام دیا، اور اس کے حقوق کے تحفظ کے لیے ضمانتیں قائم کیں۔ اب کسی بچی کو زندہ درگور کرنے کا شکار نہیں ہونا پڑے گا۔ مزید یہ کہ جب وہ شادی کی عمر کو پہنچتی ہے تو اسے اس کی مرضی کے خلاف شادی پر مجبور نہیں کیا جا سکتا۔ کنواری ہو یا بالغ عورت، نکاح سے پہلے اس کی رضامندی لازمی ہے۔

This did not apply to Arabia only. It was common throughout the world. Women were treated in the same way as slaves, or worse than slaves, in almost all parts of the world. In some communities, sex was viewed as filthy and women were thought of as evil, tempting men to indulge in such filth. It was from such depths of global ignorance that Islam raised women and marital relations to their high and pure levels, giving women their rightful positions of honour and putting in place safeguards to protect their rights. No little girl would now be the victim of infanticide. Furthermore, when she reached a marriageable age, she could no longer be forced into marriage against her will. Whether virgin or mature, a woman must give her consent before she can be married.

په یوه بشپړ او محفوظ حق سره د ښځې حیثیت د میرمنې په توګه، او په دې سربیره اسلامي شریعت د هغې ساتنه کوي. که طلاق واقع شي، نو ښځه هغه حقوق لري چې په دې سورت او همدارنګه په سورة البقرہ کې بیان شوي دي، او همدارنګه هغه حقوق چې په قرآن کریم او سنت نبوي ﷺ کې نور هم ځایونو کې بیان شوي دي۔

As a wife, a woman has full and protected rights, and she further enjoys the safeguards provided by Islamic law. If divorced, a woman has the rights detailed in this surah and in Surah 2, The Cow, as also revealed elsewhere in the Qur’an and Sunnah.