په هغه وخت کې چې قرآن نازلیده، دا د یوه نوي امت د جوړولو کار پیل کړ، له هغو ډېرو پراخو ډلو څخه چې هر یو په خپل کوچني کنج کې د جهالت پر ژور لجن کې ډوب و. اسلام د دوی اخلاق و سړل، نو مسلمانان په لاس نیولي د انسانیت له ډېر لوړ معیار ته ورسول شول. بیا دوی ته د انسانیت د مشرۍ لوی رول وسپارل شو. په دې ډول اسلام خپلو پیروانو ته یو بالکل نوی اخلاقي معیار وټاکه، هغه معیار چې د پاک وجدان او د پاکیزې ټولنیز جوړښت پر بنسټ ولاړ دی.

As the Qur’ān was being revealed, it undertook the process of establishing a new nation out of a great many scattered groups each steeped in their little corners of ignorance. After Islam remoulded their characters, the Muslims were led by the hand to a much higher human standard. They were then assigned their great role as the leaders of mankind. In this way, Islam set a completely new moral standard for its followers, one based on a clear conscience and a pure social set-up.

کله چې نوې مسلمانه ټولنه دې درجې ته ورسېده، نو په شخصي او ټولنیز اخلاق کې د نورو انسانانو په پرتله د هغې برتري د نظریاتي تصورونو د برتري په اندازه وه. بیا مسلمانې ټولنه وکولای شول چې د خدای په مرسته هغه څه ترسره کړي چې هغه ورته ټاکلي وو، او د خدای د نظام د ساتونکي رول ومني. په دې توګه دا د انسانانو لپاره داسې لارښود شو چې دوی یې له تیارې څخه رڼا ته وباسي، او دوی ته یې صادقانه او مینه ناکه مشري وروړاندې کړه.

Once the new Muslim community had attained this standard, its superiority over the rest of mankind in personal and social morality was equal to its superiority in ideological concepts. The Muslim community was then able to accomplish, by God’s will, what He had determined for it, and to assume its role as custodian of the Divine system. It, thus, became a guide for mankind bringing them out of darkness into light, and providing them with an honest and caring leadership.

د اخلاقو برتری یوه ملت په طبیعي ډول د رهبرۍ لپاره مناسب کوي. دا هغه صحیح بنسټ برابروي چې دې ملت ته وړتیا ورکوي چې د تمدن په لوړ معیار، علمي پرمختګ، او د ښه اقتصادي او سیاسي نظام په جوړولو کې بریالی شي. په دې چارو کې برتری د ښو عقیدو او لوړو اخلاقي ارزښتونو طبیعي پایله ده. دا د خدای طبیعي قانون یوه برخه ده چې د افرادو او ټولنو دواړو لپاره په یوشان ډول پلي کیږي.

Superiority of moral standards makes a nation naturally fit for the role of leadership. It provides the right foundation enabling that nation to achieve a higher standard of civilisation and scientific advancement and to formulate a better economic and political system. Superiority in these matters comes as a natural result of superior beliefs and moral values. This is part of God’s natural law which applies to individuals and communities alike.

دا د وجدان د پاکولو د پروسې یوه برخه ده، چې په انفرادي او ټولنیزه کچه ترسره کیږي، او په دې برخه کې دوه پیل کوونکې آیتونه راوړل شوي دي: «الله د بدې خبرې ښکاره کول نه خوښوي، مګر هغه چې په حقیقت کې ظلم شوی وي. او الله ښه اوریدونکی، ښه پوهیدونکی دی. که تاسو نیکي ښکاره کړئ یا پټه یې کړئ، یا د بدۍ په بدله کې عفو وکړئ، نو بیشکه الله ډیر معاف کوونکی، ډیر قادر دی.» (آیتونه ۱۴۸-۱۴۹)

Part of this conscience purification process on individual and social levels is represented by the two opening verses in the present passage: “God does not love evil to be spoken openly unless it be by someone who has been truly wronged. God hears all and knows all. Whether you do good openly or in private, or pardon others for evil (done against you), God indeed absolves sin and He is Powerful.” (Verses 148-149)

د خپلې حساسیت له امله، ټولنې ته د ټولنیز اخلاقو یو سم معیار ټاکل اړین دي. یو ناڅاپي ویل شوی خبره او یوازې یو تن ته د ضد په نیت خپره شوې افواه کیدای شي ټوله ټولنه، د هغې دودونه او ارزښتونه ډیر زیات زیانمن کړي.

By virtue of its sensitivity, society needs to establish a proper standard of social morality. A word said unwittingly and a rumour intended against only one person may have highly detrimental effects on society as a whole, its traditions, and values.

که د ضمیر او د مؤمنانو د ځانګړتیا، یعنې د خدای د ویرې له لارې مهار نه شي، نو بد ژبه کارول ډیر اسانه کار دی، او دا کار په ناچارۍ سره ټولنې باندې ژورې او زیانمنې اغیزې پرېږدي. ډیرځله دا د خلکو تر منځ متقابل باور له منځه وړي، او داسې عمومي تاثر پیدا کوي چې بدي عام شوې ده. همدارنګه د بدو تمایلاتو لرونکي کسان هڅوي چې خپل بد تمایلات په ښکاره کړي. څرنګه چې دوي د بدۍ پیل کوونکي نه دي، ځکه بدي له مخه ډېره خپره ده، نو دوي ته د عکس‌العمل په اړه اندېښنه نه ده پکار.

Unless checked by conscience and by the quality common to believers, namely, fear of God, it is very easy to use evil language, which inevitably leaves profoundly harmful effects on society. It often destroys mutual confidence among people, giving a general impression that evil has become commonplace. It also encourages those with evil tendencies to bring them out into the open. Since they are not the first to start evil, it already being widespread, they need not worry about any reaction.

دَ دې سره سره، آشنایي د بدۍ لومړنی جوړونکی اغیز له منځه وړي. کله چې بد خبرې یا بد کارونه عام شي، خلک معمولاً د هغو په اورېدو یا لیدو باندې خپل کرکه نه څرګندوي. کله چې بدي عام شي، هېڅوک هم د هغې د بدلولو هڅه نه کوي.

Moreover, familiarity removes the initial shock effect of evil. People tend not to express their disgust at hearing evil words, or indeed, seeing evil acts, when these become widespread. No one will try to change an evil when it becomes commonplace.

سورت بیا هغو خلکو ته اشاره کوي چې د اسلام تر راتګ مخکې یې د خدای له لوري وحی ترلاسه کړې وه. وروسته دا خبرې د یهودو په اړه کیږي او بیا یې د عیسویانو په اړه بحث کیږي. دا خبره ښه معلومه ده چې یهودان په ښکاره توګه مریم او عیسی د بدو الفاظو سره یادوي. دوی د هغو خبرو لپاره هیڅ بنسټ نه لري چې دوی یې د دغو دواړو په ضد وایي. دا ټوله د دوی خپله جوړه شوې خبره ده. د دوی دغه بدې تورنې په دې آیت کې یادې شوي دي، کوم چې له دې څخه مخکې دوو آیتونو سره تړاو لري، په هغو کې خدای مؤمنانو ته امر کړی چې په ښکاره توګه بدې خبرې ونه کړي. ټوله دغه برخه د قرآن هغه مبارزې یوه برخه ده کومه چې د مدینې د مسلمانو ټولنې په دښمنانو باندې کړې. د دې سورت او د دې مخکې دوو سورتونو کې هم د دغې مبارزې ورته برخې راغلي دي. اوس به موږ دغه مبارزه بحث کړو لکه څنګه چې دا په دې سورت کې څرګندیږي.

The sūrah then moves on to speak about those people who received revelations from God prior to the advent of Islam. It then speaks about the Jews in particular and, at a later stage, about the Christians. It is well known that the Jews speak openly in evil terms about Mary and Jesus. They have no basis whatsoever for what they say against them. It is all their own fabrication. Their evil accusations are mentioned in this passage which links it to the two preceding verses in which God orders believers not to speak evil openly. The whole passage is part of the campaign conducted by the Qur’ān against the enemies of the Muslim community in Madinah. Similar parts of this campaign were given in this sūrah and the two preceding it. We will now discuss this campaign as it unfolds in this sūrah.

هغه کسان چې د خدای او د هغه د پیغمبرانو انکار کوي، او غواړي د خدای (پر ایمان) او د هغه د پیغمبرانو (پر ایمان) تر منځ توپیر وکړي، او وایي: "موږ یو ته ایمان لرو او نورو ته انکار کوو"، او غواړي د دې دواړو ترمنځ یوه لاره ونیسي، حقیقت کې دوی کافران دي.

Those who deny God and His messengers, and want to make a distinction between [belief in] God and [belief in] His messengers, and say: “We believe in some but we deny others”, and want to pursue a path in-between those, in truth, are unbelievers.

موږ کافرانو لپاره یو سپکوونکی عذاب تیار کړی دی۔ او هغه کسان چې په الله باور لري او د هغه پیغمبرانو باور لري، او د دوی تر منځ هیڅ توپیر نه کوي، هغوي ته به خپل اجر ورکوي. او الله بښونکی، مهربان دی۔ (آیتونه ۱۵۰-۱۵۲)

We have prepared for unbelievers humiliating suffering. As for those who believe in God and His messengers and make no distinction between any of them — to them He will give their reward. God is indeed Much-Forgiving, Merciful. (Verses 150-152)

یهودانو دعویٰ وکړه چې دوی د خپلو پیغمبرانو په رښتیا باور لري، خو دوی د عیسیٰ او محمد ﷺ د پیغام انکار وکړ. په بل پلو، عیسویانو له پخوانیو پیغمبرانو سره باور درلود، مګر د عیسیٰ پر وخت ودریدل، سره له دې چې هغه ته یې خدایي طبیعت ورکړ. دوی هم د محمد ﷺ د پیغام انکار وکړ. قرآن کریم دواړو ډلو ته سکته ورکوي او بیانوي چې د ایمان سم او جامع مفهوم د خدای او د هغه د رسول ﷺ په منلو ولاړ دی، په دې کې نه د خدای او د هغه د پیغمبرانو ترمنځ توپیر کیږي، نه د پیغمبرانو ترمنځ. د داسې پراخ نظر په غوره کولو سره اسلام یوازینی دین دی چې خدای ته منل کیږي، ځکه چې دا د خدای د وحدانیت او د هغه عملي اغیزو ته، چې د خلکو په ژوند او عقیدو کې ښکاره کیږي، ټینګار کوي.

دې سورت د ایمان د دې بنسټیز اصل ـ د حق او باطل، د خدای د پیغمبرانو او د هغوی د پیغامونو د حقیقت ـ څرګندولو وروسته، اوس د یهودو د یو شمیر پیښو په اړه د هغوی دریځ ته اشاره کوي او دا چې دوی څنګه په ښکاره بدې خبرې کولې. دا د پیغمبر ﷺ او د هغه د پیغام په اړه د هغوی دریځ غندي، په ځانګړې توګه د هغوی هغه ضدي غوښتنې چې دوی د پیغمبر ﷺ څخه غوښتل چې د هغه د پیغام د ثبوت لپاره ورته نبوي نښې او دلیلونه راوړي. دا دریځ د هغه دریځ سره پرتله کوي چې دوی د خپل پیغمبر، موسی (علیه السلام) په اړه غوره کړی و، او همدارنګه د عیسی (علیه السلام) او د هغه د مور مریم په اړه د هغوی دریځ سره. د دوی دریځ ښیي چې یهود ډیرو نسلونو راهیسې ورته طبیعت لري. قرآن د هغه یهودي نسل خبرې کوي چې د پیغمبر ﷺ مخالفت یې وکړ، هغه نسل چې د عیسی (علیه السلام) مخالفت یې وکړ، او هغه نسل چې د تیر زمانې موسی (علیه السلام) مخالفت یې وکړ، د یو ډلې په توګه، او په دې ډول دا حقیقت ټینګوي چې ټول یو شان طبیعت لري.

Having established this basic principle of Islamic faith with regard to the truth of faith and unfaith, God’s messengers and their messages, the sūrah now refers to the attitudes adopted by the Jews on a number of occasions and how they openly spoke evil. It denounces their attitude towards the Prophet and his message, particularly their pigheaded demands asking him to provide them with signs and evidence proving his message. It compares this attitude to the one they adopted towards their own messenger, Moses (peace be upon him), and to their attitude towards Jesus (peace be upon him) and his mother, Mary. Their stance reveals that the Jews have always had the same nature over many generations. The Qur’ān speaks of the Jewish generation which opposed the Prophet and that which opposed Jesus and the one which opposed Moses in the past as one group, in this way emphasising the fact that they all shared the same nature.

پخوانی وحیو خاوندان له تا وایي چې ته ورته د آسمان څخه کتاب راکوز کړې. دوی موسی ته د دې څخه هم لوی یوه شي وغوښت، کله چې وویل:

The people of earlier revelations ask you to have a book sent down to them from heaven. They asked Moses for something even greater than that, when they said:

«ځمونږ ته خدای په syx سترګو وښایه!» نو د دوی د ظلم له امله بریښنا دوی ونیول. بیا دوی د غوښې د مجسمې عبادت پیل کړ، حال دا چې دوی ته روښانه دلیلونه راغلي وو. مګر موږ هغه هم وبخښل، او موسی ته مو ښکاره واک ورکړ. او د دوی په سر مو د طور غر د خپل عهد په شاهد پورته کړ.

`Make us see God with our own eyes.” The thunderbolt smote them for this their wrongdoing. After that, they took to worshipping the calf even after clear evidence of the truth had come to them. Yet We pardoned them that, and We gave Moses clear authority. We raised Mount Sinai high above them in witness of their solemn pledge.

او مونږ هغوی ته وویل: «دروازې ته سجده کونکي ننوځئ»؛ او مونږ هغوی ته دا هم وویل:

د دوی د دې ادعا د ردّ څخه وروسته، سورت د هغو اسبابو بیانولو ته دوام ورکوي چې څه ځکه دوی ته هغه څه حرام شوي چې مخکې یې دوی ته اجازت ورکړل شوی و، او د آخرت کې د دوی د یوې نورو زیاتې سپکاوي والا عذاب چمتو کولو ته دوام ورکوي: «او د دوی د کفر په سبب، او د مریم پر وړاندې د دوی د ډیر لوی بهتان په سبب، او د دوی د دې ویلو په سبب چې: مونږ د الله رسول عیسیٰ بن مریم وژلی دی.» (آیتونه ۱۵۶-۱۵۷)

Having answered this boastful claim, the sūrah resumes outlining the causes behind their being forbidden certain things which they were previously permitted and the preparation of an even more humiliating punishment for them in the hereafter: “And for their disbelief and the monstrous calumny they utter against Mary, and their boast: ‘We have killed the Christ Jesus, son of Mary, God’s Messenger.’” (Verses 156- 57)

دا چې دوی کافران دي، هر ځل ياد شي چې د دوی کوم بد عمل ذکر کيږي. دا دمخه د دوی د هغه کار سره یوځای بیان شوې وه چې پیغمبران یې په ناحقه وژل. نه ده ویل چې هیڅ پیغمبر په حق نه شي وژل کېدای. دا یوازې یو واقعیت بیانول دي چې د پیغمبرانو وژل په کلکه ناحقه او ظالمانه بلل شوي دي. بیا هم دوی د هغه ډېر لوی دروغ سره یوځای کافران بلل شوي چې د مریم پر ضد یې خپور کړی و. په حقیقت کې دوی پاکې مریم د یوسف نجار سره د زنا تور ولګاوه. لعنت پر دوی. بیا دوی وویاړل چې مسیح یې وواژه او صلیب یې ته وایست. دوی دا کار د هغه خبرې پر مسخره کولو سره یوځای کړ چې هغه د خدای رسول دی.

The fact of their being unbelievers is referred to every time one of their evil actions is mentioned. This has already been stated in conjunction with their killing of prophets against all right. Needless to say, no prophet could ever be killed rightly. It is merely a statement of fact that the killing of prophets is described as absolutely wrongful and unjust. Again, they are described as unbelievers in conjunction with the monstrous falsehood that they circulated against Mary. Essentially, they accused Mary, the pure, of adultery with Joseph the Carpenter. Accursed are they. They then boasted that they killed the Messiah and crucified him. They coupled this with derision at his statement that he was God’s Messenger.

په دې ځای کې د کیسې لړۍ بیا درېږي، ترڅو د یهودو دې ادعا ته ځواب ورکړل شي او د عیسی علیه السلام په اړه حقیقت ثابت شي: «نه یې هغه وژلی و او نه یې هغه په صلیب ایستلی و، بلکې دا یوازې دوی ته داسې ښکاره شوه [لکه څنګه چې دا ورسره شوي وي]. هغه کسان چې د هغه په اړه اختلافي نظریات لري، په حقیقت کې په شک کې دي، هیڅ ډول علم یې په دې اړه نه لري، او یوازې اټکلونو پسې ځي. ځکه دوی په یقین سره هغه نه دی وژلی. نه، بلکې خدای هغه ځان ته پورته کړ. او خدای ډېر زورور او ډېر حکیم دی.» (آیتونه ۱۵۷-۱۵۸)

At this point, the account is interrupted again in order to answer this claim by the Jews and to establish the truth concerning Jesus: “They did not kill him, and neither did they crucify him, but it only seemed to them [as if it had been] so. Those who hold conflicting views about him are indeed confused, having no real knowledge about it, and following mere conjecture. For, of a certainty, they did not kill him. No! God raised him up to Himself. God is indeed Almighty, Wise.” (Verses 157-158)

قرآن کریم نور د مسیح ع په اړه نور هم ډیر څه وایي، همدارنګه د مخکنیو کتابونو اهلو (یهودو او نصرانیانو) دریځ او هغه عقیده چې دوی یې د هغه په اړه درلوده: «د اهلِ کتابو هیڅ یو داسې نشته چې د خپل مرګ په وخت کې به په هغه باور نه وړي، او د قیامت په ورځ به هغه (عیسی) د دوی په وړاندې شاهدي ورکوي.» (آیت ۱۵۹)

The Qur’ānic text has still more to say about Christ, the position of the people of earlier revelations towards him and what they believed about him: “There is not one of the people of earlier revelations but will, at the moment of his death, believe in him, and on the Day of Resurrection he will bear witness to the truth against them.” (Verse 159)

د اسلامو لومړني عالمان دې آیت ته د "موته" (د هغه مرګ) د ضمیر د مرجع په اړه د هغوی د نظر له مخې مختلف تفسیرونه کوي. ځینې وایي چې د پخوانیو الهي کتابونو ټول خلک به په حتمي ډول د عیسیٰ علیه السلام له مرګ دمخه په هغه ایمان راولي، ځکه هغه به د قیامت له ورځې دمخه بیرته دځمکې ته راشي. نور عالمان وایي چې د پخوانیو الهي کتابونو ټول خلک به د خپل مرګ دمخه په عیسیٰ ایمان راوړي. دا پدې معنا ده چې کله چې دا کس د مرګ په سختۍ کې وي، نو هغه ته به حقیقت ښکاره شي، په داسې حال کې چې د هغه علم به دې وخت کې ګټه نه درکوي. موږ دویمې نظریې ته زیات تمایل لرو. دا پدې معنا ده چې هغه یهودان چې عیسیٰ انکار کړی او د هغه د مقام نه منونکي شوي، او ادعا یې کړې چې هغه یې وژلی او په صلیب یې ایستلی، دې تجربې ته به ورسیږي، کومه چې دوی ته ښیي چې عیسیٰ په حقیقت کې د خدای رسول و او د هغه پیغام حق و. بیا به دوی عیسیٰ ته ایمان راوړي، خو دا به ډیر ناوخته وي او د دوی ایمان به دوی ته هیڅ ګټه ونه رسوي. د قیامت په ورځ به عیسیٰ د دوی په ضد شاهد وي.

Early Muslim scholars interpret this verse in different ways, according to the referent, in their view, of the pronoun in the phrase “his death”. Some maintain that every single person of the people of earlier revelations will inevitably believe in Jesus before his, i.e. Jesus’s death, considering that he will be back on earth before the Day of Resurrection. Other scholars maintain that every single one of the people of earlier revelations will, before his own death, believe in Jesus. This means that when this person is in the throes of death, he will be made to see the truth, when his own knowledge will no longer avail him. We are more inclined to take this second view. It means that the Jews who have denied Jesus and continued to deny his status, claiming to have killed and crucified him, will have this experience which tells them that Jesus was truly a messenger from God and that his message was the truth. They will then believe in Jesus but it will be too late for their belief to be of any benefit to them. On the Day of Resurrection, Jesus will be a witness against them.

پس د دوی د ظلم له امله مو هغه ښې شیان، چې دوی ته پخوا حلال وو، په دوی باندې حرام کړل، او د دې له امله چې دوی ډیر د خدای د لاري څخه منډه کوله، او د دې له امله چې دوی سود اخیست، حال دا چې دا په دوی باندې منع شوی وو، او د خلکو مال په ناروا توګه خوړل. او موږ د دوی له ډلې د کافرانو لپاره دردونکې عذاب تیار کړی دی۔ (د النساء ۱۶۰-۱۶۱ آیتونه)

سورت د پخوانیو وحیونو والا خلکو سره خپل مخالفت دوام ورکوي، په ځانګړې توګه یهودانو ته مخ اړوي، د دوی طرز عمل غندي، په ځانګړې توګه د پیغمبر محمد ﷺ د پیغام نه منل او دا ناسم ادعا چې خدای هغه د پیغمبر په توګه نه دی لیږلی. دا د پیغمبرانو تر منځ د توپیر د رامینځته کولو هڅه او د دوی متکبرانه غوښتنه یادوي چې د هغه، یعنې محمد ﷺ، د پیغام د ثبوت لپاره له آسمانه د کتاب په شکل ثبوت وړاندې شي. دا سورت په وضاحت سره بیانوي چې پیغمبر ته وحي کول نوی یا عجیب شی نه دی. حقیقت کې، د نوح څخه تر محمد ﷺ پورې ټول پیغمبران په همدې عادت ولیږل شول. ټول پیغمبران د زیری ورکونکو او سخت خبرداریو ورکونکو په توګه ولیږل شول. دا د خدای د رحمت یوه برخه ده چې هغه په خپلو بندګانو باندې کړې، ترڅو دوی د کفر د توجیه لپاره هیڅ دلیل ونلري. دوی د قیامت د ورځې نه مخکې کافي خبرداری ورکړل شوي. ټول دغه پیغمبران د ورته هدف او ورته پیغام د رسولو لپاره ولیږل شول. له همدې امله، د دوی ترمنځ د توپیر کولو هڅه د تکبر او غرور یوه رویه ده. که خلک دا حقیقت انکار کړي، نو خدای د ملايكو سره یو ځای پر دې شاهدي ورکوي. او خدای د شاهد په توګه بس دی.

The sūrah continues its confrontation with the people of earlier revelations, particularly the Jews in this instance, condemning their attitude, particularly their rejection of the Prophet Muĥammad’s message and their false claim that God did not send him as a Messenger. It refers to the distinction they tried to draw between messengers and their arrogant demands for proof of this message in the form of a book sent to him, Muĥammad, from heaven. This sūrah states clearly that revelation to a messenger is not something new or strange. Indeed, it is the normal practice with all messengers since the time of Noah to that of Muĥammad. All of them have been sent as messengers bringing happy news and delivering strong warnings. This is an aspect of Divine mercy bestowed by God on His servants that they may have no argument to justify their disbelief. They have been amply warned before the Day of Judgement. All these messengers were sent for the same aim, and to convey the same message. Hence, to try to distinguish between them is an attitude smacking of arrogance and conceit. If people deny this fact, God bears witness to it, together with the angels. God is sufficient for a witness.

بیشکه موږ تاسو ته وحی راولېږله، لکه څنګه چې موږ نوح او د هغه نه وروسته پیغمبرانو ته وحی راولېږله. لکه څنګه چې موږ ابراهیم، اسماعیل، اسحاق، یعقوب او د هغه اولادونو، عیسیٰ، ایوب، یونس، هارون او سلیمان ته وحی راولېږله، او داود ته مو زبور ورکړ۔ او داسې پیغمبرانو ته چې موږ تاسو ته د دوی یادونه مخکې کړې ده، او داسې پیغمبرانو ته چې موږ تاسو ته د دوی یادونه نه ده کړې هم وحی راولېږله۔ او خدای موسیٰ سره په ځانګړې توګه خبرې وکړې۔ دا ټول پیغمبران وو چې د زیری ورکونکي او ویرولو ورکونکي په توګه راولېږل شوي، ترڅو د دوی له راتګ وروسته خلکو ته د خدای په وړاندې هیڅ دلیل پاتې نه شي۔ او خدای ډیر زورور، ډیر حکمت والا دی۔

We have sent revelations to you just as We did send revelations to Noah and the prophets after him; as We sent revelations to Abraham, Ishmael, Isaac, Jacob and their descendants, Jesus, Job, Jonah, Aaron and Solomon, and as We vouchsafed to David a book of Divine wisdom; and as [We inspired other] messengers whom We have mentioned to you previously, as well as other messengers whom We have not mentioned to you. And God has spoken His word directly to Moses. [These] were messengers sent to bring good news and to give warning, so that people may have no argument against God once these messengers (had come). God is Almighty, Wise.

دا باید زموږ په ذهنونو کې روښانه وي چې د انسان عقل دا حق نه لري چې د دین په اصولو باندې قضاوت وکړي. نه شو کولای چې د عام انساني استدلال په واسطه د دیني احکامو او منعونو صحت یا عدم صحت وڅیړو، یا دا پریکړه وکړو چې دوی ته غاړه کیږدو یا رد یې کړو، وروسته له دې چې د دوی معنا او دا چې دوی د خدای له خوا اعلان شوي دي معلومه کړو. که دا د انساني عقل په واک کې وای چې د الهي قانون رد کړي، ځکه چې دی یې نه خوښوي یا غواړي ورته ځواب ورنکړي، نو د دې دین په تشریح کیدو وروسته د هغه د رد کولو له امله هیڅ سزا نه واي. په حقیقت کې انسان مکلف دی چې دیني تعلیمات ومني، کله چې هغه د صحیح سرچینې له لارې وپیژني او د هغې مراد په سمه توګه پوه شي.

It should be clear in our minds that it is not for the human intellect to pass judgement on the principles laid down by religion. Nor can we judge through normal human reasoning the validity or otherwise of religious orders and prohibitions, or indeed decide whether to accept or reject them, after having ascertained their meaning and that they have been proclaimed by God. Had it been up to the human intellect to reject Divine legislation, because it disapproves of them or does not wish to respond to them, no punishment would have been incurred for rejecting the Divine faith after it was explained. Man is, indeed, required to accept religious teachings once he gets to know them through a proper source and has correctly understood their import.

جب ہم کہتے ہیں کہ اسلام کا یہ پیغام انسانی عقل سے خطاب کرتا ہے تو اس کا مطلب یہ ہے کہ وہ ہماری عقلوں کو بیدار کرتا ہے اور ہمیں غور و فکر کا درست طریقہ اختیار کرنے کی ہدایت دیتا ہے۔ اس کا ہرگز یہ مطلب نہیں کہ یہ ہماری عقل پر منحصر ہے کہ وہ فیصلہ کرے کہ اسلام کا پیغام درست ہے یا غلط، قابلِ قبول ہے یا ناقابلِ قبول۔ جب ہمارے پاس کوئی مستند بیان موجود ہو تو وہی فیصلہ فراہم کرتا ہے جس کی اطاعت اور نفاذ کرنا ہے، خواہ وہ فوراً قابلِ قبول معلوم ہو یا بالکل اجنبی۔ ہم اپنی عقل کو کسی خاص بیان کا مفہوم سمجھنے کے لیے استعمال کرتے ہیں، لسانی قواعد اور محاوراتی استعمال کے مطابق۔ جب کسی بیان کا مفہوم متعین ہو جائے تو وہ معتبر اور واجبِ نفاذ رہتا ہے، کیونکہ وہ اللہ کی طرف سے دیا گیا بیان ہے۔ ہم انسانی عقل کو اس حیثیت میں نہیں دیکھ سکتے کہ وہ معبود بن کر اس چیز کو پرکھے اور اس پر فیصلہ کرے جو ہمیں اللہ نے عطا فرمائی ہے۔

When we say that this message of Islam addresses the human mind, we mean that it awakens our minds and directs us to use a proper method of evaluation. It certainly does not mean that it is up to our minds to judge whether the message of Islam is right or wrong, acceptable or unacceptable. Once we have an authentic statement, it provides the judgement to be obeyed and enforced, whether it sounds immediately acceptable or totally strange. We use our minds to understand the import of a particular statement, in accordance with linguistic rules and idiomatic usage. Once the import of a particular statement is ascertained, it remains valid and enforceable because it is a statement given by God. We cannot consider the human intellect a deity to evaluate and judge what has been given to us by God.

دې جملې ته بل زاویې څخه غور کول پکار دي، "څو خلکو لپاره د خدای په وړاندې د دې پیغمبرانو له راتګ وروسته هیڅ دلیل پاتې نه شي." (آیت ۱۶۵)

We need to consider from another angle the statement, “so that people may have no argument against God once these messengers had come”. (Verse 165)

بې شکه دا یوه لویه مسؤولیت دی چې خدای تعالی د خپلو پیغمبرانو په غاړه ایښی دی، (د ټولو په ژوند سلام وي) او هغو کسانو ته چې د دوی پیغامونه منی، د انسانیت په وړاندې.

It is indeed a great responsibility which has been assigned to God’s messengers, (peace be upon them all) and those who believe in their messages towards humanity.

د انسانانو تقدیر، په دې دنیا او په راتلونکې آخرت دواړو کې، په اصل کې د رسولانو او د هغوی د پیروانو پورې تړلی دی. که دوی دا پیغام، لکه څنګه چې مکلف دي، انسانانو ته ورسوي، نو خلک به په دنیا او آخرت دواړو کې ثواب او سعادت ترلاسه کړي. که نه، نو دوی به په بدمرغۍ کې ژوند تیر کړي او سزا ته مستحق به وي.

For the destiny of mankind, in both this life and the life to come, depends primarily on the messengers and their followers. If they convey this message to people, as they are required to do, people may achieve reward and happiness in both this world and the next. Otherwise, they live in misery and deserve punishment.

کله چې موږ دا د یوې لویې مسؤولیت په توګه بیانوو، موږ یوازې یو حقیقت بیانوو. په حقیقت کې د خدای رسولان د خپل دندې د لوی اهمیت په اړه ډېر پوه او حساس ښکاري. خدای دوی ته د خپلې مسؤولیت حقیقي ماهیت ښودلی دی. هغه خپل وروستی رسول ته دا روښانه کړې چې هغه ته سپارل شوی پیغام یو درانه پیغام دی، چې هغه باید د دې لپاره ځان چمتو کړي: «اې کمبل پوښونکيه! د شپې ولاړ شه [په لمانځه کې]، مګر یوه لږه برخه، د نيمايي يا د هغې لږه کمه کړه، يا پرې زیاته کړه، او قرآن په ورو او واضح ډول ولولې.* موږ به تر تا باندې يو درانه خبره نازلوو.» (۷۳: ۱-۵) «دا موږ یو چې دا قرآن په پړاو پړاو سره په تا نازل کړی دی، حقیقتاً یو نازلول دي له لوړ څخه.»

When we describe this as a great responsibility, we are only making a statement of fact. Indeed God’s messengers have shown themselves to be keenly aware of the great importance of their task. God has pointed out to them the true nature of their responsibility. He made it clear to His last Messenger that the message he has been assigned is a weighty one, which he needed to prepare himself for: “O you enwrapped one, keep awake [in prayer] at night, all but a small part of one half of it, or make it a little less than that, or add to it; and recite the Qur’ān calmly and distinctly, with your mind attuned to its meaning. We shall bestow on you a weighty message.” (73: 1-5) “It is We who have bestowed from on high this Qur’ān on you, step by step, truly a bestowal from on high.

مخکې لدې چې د دې آیت په اړه خپلې تبصرې پای ته ورسوو، باید د خدای د عظمت، د انسان په اړه د هغه د علم، د انسان سره د هغه د انصاف، او د هغه د پاملرنې، رحمت او فضل په اړه، سر ټیټ کړو او یو څه فکر وکړو، سره لدې چې انسان ډیر ناشکره دی.

Before we conclude our comments on this verse, we need to reflect a little with our heads bowed in acknowledgement of God’s greatness, His knowledge of man, His fairness to him, as well as the care, mercy and grace He extends to him, despite his excessive ingratitude.

ال یو ځل د خدای تعالیٰ د پوهې په اړه فکر وکړو چې هغه انسان، د هغه وړتیاوو او استعدادونو او د هغه د فطري حالت په اړه، چې هغه د هدایت د تعقیب یا د ګمراهۍ ته د تسلیم کیدو توان لري، بشپړ او پوره پوهیږي. د انسان په اړه د خپلې پوهې له مخې خدای تعالیٰ انسان د هغه څه پر بنسټ نه پریږدي چې د هغه عقل یې ورته لارښوونه کوي، که څه هم دا عقل د هغه لوی ډالۍ ده چې خدای ورکړې ده، او که څه هم دا عقل د ایمان لارې ته د ډېرو او ښکاره نښو په ورکولو سره د سمې لارې ښودنه کوي. خدای پوهیږي چې دا لوی وسیله چې هغه انسان ته په واک کې ورکړې ده، ممکن د انسان د خواهشاتو په واسطه اغیزمنه شي، او دا چې هغه نښې چې هغه د ټول افق او خپل انسان په دننه کې ایښې دي، ممکن د انسان څخه یا په قصد یا د ناپوهۍ له امله پټې شي. له همدې امله، تر هغه وخته پورې چې خدای تعالیٰ د خپلو پیغمبرانو په واسطه دا خبره په ښکاره ډول ورته روښانه نه کړي، د انسان عقل د سمې لارښوونې د منلو یا له هغې د مخ اړولو مسؤل نه ګڼي. سربیره پردې، حتیٰ د دې ډول ښکاره پیغام له ورکولو وروسته هم د ژوند د لارې د جوړولو دنده انسان ته نه سپارل کیږي. هغه څه چې انسان ته سپارل کیږي، هغه د هغه ژوند د لارې پلي کول دي چې خدای تعالیٰ ټاکلې ده. له دې هاخوا، خدای تعالیٰ انسان ته یو لوی واکمني ورکړې ده چې هغه له هغې سره هرڅه چې غواړي وکړي، هغه څنګه چې خوښه وي بدل یې کړي، او هغه د خپل خوښ شوي ډول سره وڅېړي.

Let us first reflect for a moment on God’s thorough and perfect knowledge of man, his capabilities and potentials, as well as his inherent susceptibility to follow guidance or to go astray. It is on the basis of His knowledge of man that God has not left him to what his mind, the great gift He has given him, may dictate, even though it makes numerous and clear indicators which point out the way to faith. God knows that this great tool He has placed at man’s disposal may be influenced by man’s desires and that the indicators He has placed all over the horizon and within man himself may be screened from man, deliberately or through ignorance. Therefore, He does not hold man’s intellect responsible for following right guidance or for turning away from it until He has made it clear to him through His messengers. Moreover, even after such a clear message has been given, the task of devising a way of life is not assigned to man. What he is assigned is the implementation of the way of life laid down by God. Beyond that, God has given man a vast dominion to do with it whatever he likes, changing it as he pleases, and analysing it the way he wishes.

هغه څه چې تر اوسه وویل شول، د قرآن کریم د دې ځای څرګند احساسات تشریح کولو لپاره کافي دي: «دا رسولان وو چې د زیري ورکولو او ویروونکي ورکولو لپاره لیږل شوي وو، ترڅو خلکو ته د الله تعالی په وړاندې هیڅ حجت پاتې نشي، د دې رسولانو له راتګ وروسته. الله تعالی ډیر غالب، ډیر حکیم دی.» (آیت ۱۶۵) اوس به د دې اړوند نور متن تشریح کړو.

What we have said so far is sufficient to explain the clear feelings generated by the Qur’ānic statement: “[These] were messengers sent to bring good news and to give warning, so that people may have no argument against God once these messengers (had come). God is Almighty, Wise.” (Verse 165) We will now proceed with our commentary on the rest of this passage.

خلک ممکن ده هغه پیغام له ځینو نورو دلایلو له امله رد کړي. هغه کسان چې له پخوانیو پیغمبرانو له لارې د خدای له خوا وحي ترلاسه کړې وه، ممکن د ﷺ محمد ته ورکړل شوي وروستي پیغام رد کړي، که څه هم دا پیغام د هغه بندګانو ته د زیری ورکولو او د کفر څخه د خبرداری ورکولو لپاره د پیغمبرانو د لیږلو هماغه نمونه تعقیبوي. هغه کسان چې پخوانۍ وحي یې ترلاسه کړې، هغه پیغمبران منی چې له محمد ﷺ مخکې راغلي وو: یهودو له عیسی (علیه السلام) مخکې راغلي ټول پیغمبران منلي دي، او عیسویانو دا ټول پیغمبران او سره له دې عیسی هم منلی دی، چې دوی ته الهي طبیعت منسوب کوي، لکه څنګه چې وروسته به تشریح شي. خدای پیغمبر ﷺ ته خطاب کوي او د دې رد کېدو په وړاندې یې دلاسا ورکوي: «خو هرڅه چې وي، خدای پخپله د هغه حقیقت شاهد دی چې هغه یې تاسو ته نازل کړی دی: په خپل علم سره یې نازل کړی دی؛ او فرښتې هم دې ته شاهدي ورکوي؛ که څه هم خدای د شاهد په توګه بس دی.» (آیت ۱۶۶)

People however may deny that message for different reasons. People who have received earlier revelations from God through earlier prophets may deny the final message given to Muĥammad (peace be upon him), although it follows the same pattern of sending messengers to bring happy news to God’s servants and to warn them against disbelief. Those who received earlier revelations believe in the messengers who were sent before Muĥammad: the Jews acknowledged all messengers who came before Jesus (peace be upon him) and the Christians acknowledged all these as well as Jesus, to whom they attribute a Divine nature, as will be explained later. Addressing the Prophet, God consoles him for facing such rejection: “However it be, God [Himself] bears witness to the truth of what He has bestowed from on high to you: with His knowledge He bestowed it from on high; and the angels also bear witness to that; although God is sufficient as a witness.” (Verse 166)

اس شاهدي له خدای او فرښتو څخه، چې ځينې يې د پيغام رسولو لپاره په محمد ﷺ باندې نازل شوي وو، هغه ټولې خبرې بې اغيزې کوي چې هغه کسان يې کوي چې پخوانيو وحيو ته د تلو دعوه کوي. د هغو خبرو څه ارزښت دی کله چې خدای پخپله شاهدي ورکوي او فرښتې هم همداسې کوي؟ يقيناً د خدای شاهدي يوازې هم کافي ده. دا شاهدي هغه وخت راغله چې رسول الله ﷺ ته د يهودو سخت مخالفت او د هغه د پيغام پر ضد د دوی سازشونه ډېر وو، نو دا شاهدي د رسول الله ﷺ لپاره تسلي وه. همدارنګه دا شاهدي په مدينه کې د لومړنيو مسلمانانو لپاره هم ډاډ وو، چې د يهودو له لوري سخت بريدونو سره مخ وو، او د دې بريدونو لويوالی د هغه کمپاين څخه ښکاري چې په قرآن کې د دوی د ردولو لپاره پيل شوی.