بې شکه دا [قرآن] د ټولو عالمونو د پروردګار له لوري نازل شوی دی. دا امین روح (جبرائیل) د ځان سره راوړی او ستا په زړه یې نازل کړی، ترڅو ته له ډاروونکو څخه وی، په واضح عربي ژبه کې. (آیتونه ۱۹۲-۱۹۵)
Most certainly, this [Qur’ān] has been bestowed from on high by the Lord of all the worlds. The trustworthy Spirit has brought it down into your heart — so that you may give warning, in the clear Arabic tongue. (Verses 192-195)
امانتدار روح هغه فرښته جبرئیل و چې د ژبې په موجودیت یې د خدای له لوري قرآن راوړ او د پيغمبر ﷺ په زړه یې ونغښت. هغه یقیناً امانتدار و، چې هغه شی یې ساتلی و چې د هغه امانت ته سپارل شوی و. په دې ډول، هغه قرآن په مستقیم ډول پيغمبر محمد ﷺ ته ورکړ، چې هغه یې په بشپړه توګه پوه شو. په دې ډول، پيغمبر ﷺ داسې ويرونکی شو چې خلکو ته یې په روښانه عربي ژبه نصیحت کاوه، کومه ژبه چې د هغه قوم ويله. دوی د هغه تر ټولو لوړ څه پوهیدل چې انسانان یې ويلای شي، نو کله چې پيغمبر ﷺ دوی ته قرآن لوستی، دوی وپیژندل چې دا د انسانانو له خبرو سره توپیر لري، که څه هم په همدې خپله ژبه وه. د خپل جوړښت، معنیګانو، طریقې او دوام له امله دا په ډاګه کړه چې یقیني ډول له هیڅ انساني سرچینې نه راغلی.
The trustworthy Spirit was the angel Gabriel, or Jibrīl, who brought the Qur’ān from God and imprinted it in the Prophet’s heart. He was certainly trustworthy, keeping intact what was given into his trust. Thus, he gave it directly to the Prophet Muhammad, who understood it fully. Thus, the Prophet became a warner giving people admonition in the clear Arabic tongue, which was the language his people spoke. As they were well aware of the utmost that human beings could say, they recognized as the Prophet recited the Qur’ān to them that it was unlike what humans say despite its being in their own tongue. By its very construction, meanings, method and consistency, it clearly demonstrated that it definitely came from no human source.
یہ دلیل خود قرآن کے اندر سے تھی۔ سورت البتہ ایک اور دلیل بھی فراہم کرتی ہے، مگر اس بار یہ خارجی ہے: «بے شک یہ بات پہلی کتابوں میں بھی بیان ہوئی ہے۔ کیا ان کے لیے یہ دلیل کافی نہیں کہ بنی اسرائیل کے علماء اسے (حق کے طور پر) پہچانتے ہیں؟» (آیات 196-197)
اُس رسول کا وصف جو آسمان سے قرآن لے کر آتا، اور اُس دین کے بنیادی اصول جن کی وہ تبلیغ کرتا، قدیم اقوام کی کتابوں میں واضح طور پر بیان کیے گئے تھے۔ اسی لیے بنی اسرائیل کے علماء اس آخری پیغام اور رسولؐ کے منتظر تھے۔ وہ محسوس کرتے تھے کہ اس کے ظہور کا وقت قریب آ رہا ہے اور آپس میں اس کا ذکر کرتے تھے، جیسا کہ سلمان اور عبداللہ بن سلام سے روایت ہے۔ اس بارے میں مروی روایات بالکل صحیح ہیں۔
This evidence came from within the Qur’ān itself. The sūrah, however, also provides further evidence, but this time it is external: “It was surely foretold in the revealed books of former peoples. Is it not sufficient proof for them that the learned ones among the Children of Israel have recognized it [as true]?” (Verses 196-197) The description of the Messenger who would receive the Qur’ān from on high, and the fundamentals of the faith he would preach were clearly indicated in the scriptures of ancient peoples. Hence, the learned ones among the Children of Israel were expecting this last message and Messenger. They felt that the time for his appearance was fast approaching and they talked about it among themselves, as reported by Salmān and `Abdullāh ibn Sallām.2 Reports concerning this are absolutely authentic.
هغه بتپرستان په دښمنۍ کې په پوهه ډېر ستر ضد درلود. دوی د دلیل او ثبوت کمي نه درلوده. که یو غیر عرب دوی ته راغلی وای او د قرآن کریم یې د هغې ښکلې عربي فصاحت سره تلاوت کړی وای، بیا به هم ایمان نه راوړی: «او که موږ دا (قرآن) د یو غیر عرب په باندې نازل کړی وای، او هغه به یې دوی ته لوستی وای، نو دوی به یې باور نه وای کړی.» (آیتونه ۱۹۸-۱۹۹)
دا خبره پیغمبر ﷺ ته د تسلی لپاره وه، چې دوی د ډېرې ښکاره دلیل سره سره په خپل ضد کې ټینګ دي. بیا سورت دا بیانوي چې حقیقت ته د دې انکار، پداسې حال کې چې هغه واضح او یقیني دی، د دوی طبیعت شوی و. دوی به له دې دریځ څخه نه لاس اخیستی تر هغه چې د خدای عذاب ونه ویني، کوم چې به دوی ته په ناڅاپه راشي: «همداسې موږ دا (انکار) د مجرمانو په زړونو کې داخل کړی، دوی به په دې باور نه کوي تر هغه چې دردناک عذاب وویني. دا به په ناڅاپه دوی ته راشي، په داسې حال کې چې دوی به خبر نه وي.» (آیتونه ۲۰۰-۲۰۲)
Those idolaters were knowingly stubborn in their opposition. They did not lack the evidence or the proof. Had a non-Arab come to them and recited the Qur’ān in its superb Arabic style, they would still have refused to believe: “Had We revealed it to any non-Arab, and had he recited it to them, they would not have believed in it.” (Verses 198-199) This was meant to comfort the Prophet, presenting to him their stubborn refusal despite the clearest form of evidence. The sūrah then states that such denial of the truth, despite its clarity and certainty, was second nature to them. They would not depart from this stance until they suffered God’s punishment, which would take them by surprise: “Thus have We caused it to pass through the hearts of the guilty: they shall not believe in it until they see the grievous suffering. It will come to them suddenly, without their being aware of it.” (Verses 200-202)
اس طرح سورت اُن کے نہ جھکنے والے انکار کی ایک مادّی تصویر پیش کرتی ہے کہ قرآن کی وحی کو اُن کے دلوں میں انکار کی صورت میں داخل کیا گیا ہے۔ یوں وہ اُن کے ذہنوں اور دلوں تک نہیں پہنچتی، مگر اُس چیز کی صورت میں جو رد کی گئی ہو اور مسترد کی جا چکی ہو۔ یہ حالت اُن کے دلوں میں اُس وقت تک باقی رہتی ہے "یہاں تک کہ وہ دردناک عذاب کو دیکھ لیں۔" لیکن ایسا عذاب "اُن پر اچانک آ جائے گا، اور اُنہیں اس کا شعور تک نہ ہوگا۔" بلکہ بعض لوگ ایسے ضدی انکار پر قائم رہے یہاں تک کہ زمین کے چہرے سے رخصت ہو گئے۔ پس یہی اُن کے دردناک عذاب کا پیش خیمہ بنا۔ کیونکہ حقیقت کا ادراک اُسی لمحے ہوتا ہے جب وہ اس عذاب کا سامنا کرتے ہیں: "پھر وہ کہیں گے: کیا ہمیں کچھ مہلت مل سکتی ہے؟" (آیت ۲۰۳) کیا ہمیں ایک اور موقع مل سکتا ہے کہ جو گزر چکا اُس کی اصلاح کر لیں؟ مگر وہ مہلت کبھی نہیں دی جائے گی۔
Thus the sūrah provides a physical image of their unbudging denial of the revelation of the Qur’ān, saying that it has been made to pass through their constitution in denial form. Thus it does not reach their minds and hearts except in the form of something that is denied and rejected. It remains so in their hearts “until they see the grievous suffering.” But such suffering “will come to them suddenly, without their being aware of it.” Indeed, some maintained such a stubborn denial until they departed from the face of the earth. This, then, heralded their grievous suffering. For it is at the very moment of facing such suffering that realization is achieved: “And then they will say: Could we have a respite?” (Verse 203) Can we have another chance to rectify what has passed? That, however, will never be given.
دوی د خدای عذاب د خپل بې پروا ټوکې وهلو سره په تلوار غوښتی و، په دې باور چې هغه آرامي او نعمتونه چې دوی یې څښتن وو به تل پاتې وي. له همدې امله دوی دا ناسم بلله چې یوه ورځ د نعمت او عزت له حالته د عذاب او سزا په حالت کې واوړي. دا د هغو کسانو عام رویه ده چې د آرامۍ او نعمت ژوند تېروي. دوی ډېر لږ، که هیڅ، دا نه فکروي چې دا ټول شیان له لاسه ورکېدای شي. له همدې امله سورت دوی دې حقیقت ته متوجه کوي او دوی ته دا ښي چې کله به دوی هغه عذاب ترلاسه کړي چې اوس یې په تلوار غواړي: «ایا دوی غواړي چې زموږ عذاب ژر راولېږدول شي؟
They hastened God’s punishment with their careless ridicule, believing that the comforts they enjoyed would last. Hence, they considered it improbable that they could ever move from a position of favour to one of suffering and punishment. This is a common attitude among those who enjoy a life of comfort and blessing. They rarely, if ever, think that it can all be removed. Hence, the sūrah wakens them to this reality, raising before them what their position will be when they suffer the punishment they now hasten: “Do they, then, wish that Our punishment be hurried on?
مګر دا هم وګورئ: که مونږ دوی ته څو کاله د ژوند خوند واخیستو، بیا چې هغه وعده شوې عذاب دوی ته راورسیږي، نو د دوی هغه تېر خوند به دوی ته څه ګټه ورسوي؟" (آیتونه ۲۰۴-۲۰۷)
سورت د ژر راتلونکي عذاب انځور یوې خوا ږدي، او د خبرداریو د پوره کېدو امکان مطرح کوي. موږ وینو چې د خوښۍ کلونه ورکېږي، لکه چې هېڅکله نه وو. دا دوی ته هېڅ ګټه نه رسوي۔
But consider this: If We allow them to enjoy themselves for several years, and then the promised [punishment] befalls them — of what avail to them will be all their past enjoyment?” (Verses 204-207) The sūrah puts the image of hastening punishment to one side, and raises the prospect of the fulfilment of the warnings. We see the years of pleasure dwindling, as though they had never been. They benefit them in no way.
پښتو ژباړه نن هم د ابن کثیر په وینا یوه صحیح حدیث راوړی، چې پیغمبر ﷺ فرمايي: "د قیامت په ورځ یو کافر راوستل کیږي او هغه ته یوه لنډه ډوبه په اور کې ورکول کیږي. بیا ترې پوښتنه کیږي: ‹ایا تا په خپل ژوند کې کوم ښېګڼه یا کوم خوښي لیدلې وه؟› هغه به ځواب ورکړي: ‹ستا د عظمت په قسم، زما ربه، هېڅ نه وم لیدلي.› او هغه څوک چې په ځمکه کې تر ټولو سخت ژوند تېر کړی وي، راوستل کیږي او هغه ته یوه لنډه ساعت د جنت خوند ورکول کیږي. بیا ترې پوښتنه کیږي: ‹ایا تا په خپل ژوند کې کوم مصیبت یا تکلیف لیدلی وو؟› هغه به ځواب ورکړي: ‹ستا د عظمت په قسم، زما ربه، هېڅ نه وم لیدلی.›"
[3]
An authentic ĥadīth, according to Ibn Kathīr, quotes the Prophet as saying: “An unbeliever is brought forward on the Day of Judgement and he is given a quick dip into the fire. He is then asked: ‘Did you ever experience anything good or any luxury in your life?’ He will answer: ‘By Your greatness, my Lord, I never did.’ And the person who endured the most miserable life on earth is brought forward and he is given a quick taste of heaven. He is then asked: ‘Did you ever experience any misfortune or misery?’ He will answer: ‘By Your greatness, my Lord, I never did.”‘ 3
بې ایمانه کسانو ته بیا خبرداری ورکول کیږي چې دا خبرداری د هلاکت یوه مخکښه ده. د خدای د رحمت یوه برخه همدا ده چې هغه هیڅ ټولنه پرته له دې نه هلاکوي چې لومړی یو پیغمبر ورته ولیږي، چې د هغو نښو ته اشاره وکړي چې باید هغوی ته د ایمان د منلو هڅه ورکړي: «او موږ هیڅ ښار نه دی هلاک کړی مګر دا چې د هغه لپاره ویرونکي (پیغمبران) وو، د نصیحت لپاره. او موږ هیڅ ظلم نه کوو.» (آیتونه ۲۰۸-۲۰۹)
The unbelievers are then put on notice that the warning is a prelude to destruction. It is after all an aspect of God’s grace that He does not destroy a community without first sending them a messenger pointing to the signs that should encourage them to accept the faith: “Never have We destroyed any community unless it had received warnings, and reminders. Never do We wrong anyone.” (Verses 208-209)
خدای تعالی د ټولو انسانانو څخه دا عهد واخیست چې یوازې هغه عبادت وکړي. دا د فطرت هغه عهد دی چې انساني فطرت د یو خدای موجودیت احساس کوي، پرته لدې چې فاسد او منحرف شي. هغه په شاوخوا نړۍ کې د سمې عقیدې ډیرې ښکاره نښې ایښي دي. دا ټولې د یو خالق موجودیت تایید کوي. کله چې خلک د خپلې فطرت عهد هیروي او د عقیدې نښو ته پام نه کوي، خدای تعالی دوی ته یو خبرداری ورکوونکی لیږي چې هغه څه یادوي چې هیر یې کړي دي او هغه څه په سترګو مخې ته ږدي چې پریښي یې دي. په دې ډول، الهي پیغام د یادونې او د بشپړ عدل او بشپړ رحمت یو عمل دی: «او موږ هیچا ته ظلم نه کوو.» (آیت ۲۰۹) دا د بې ایمانه ټولنو د هلاکت په اړه هم سم دی. دا هلاکت د سمې لارښوونې څخه د منحرفیدو عادلانه بدله ده.
God took a pledge from all mankind that they would worship Him alone. This is the pledge of nature which makes human nature feel the presence of the One God, unless it grows corrupt and deviates.4 He placed countless indications in the world around us pointing to the right faith. All these confirm the presence of the One Creator. When people forget the pledge of their own nature, and overlook the pointers to faith, God sends them a warner to remind them of what they have forgotten and puts before their eyes what they have overlooked. Thus, the divine message is meant as a reminder and an act of perfect justice and total mercy: “Never do We wrong anyone.” (Verse 209) This is true even with the destruction of unbelieving communities. Such destruction is fair requital for deviating from proper guidance.
دې سورت کې قرآن کریم د خپل نزول طریقه ډیر واضح کوي: «دا قرآن شیطانانو نه دی راښکته کړی. دوی ته نه ښایي دا کار کول، او نه یې کولی شي. یقیناً دوی د دې اورېدو نه هم منع شوي دي.» (آیتونه ۲۱۰-۲۱۲)
The sūrah has more to say about the Qur’ān making the method of its revelation very clear: “No evil spirits have brought down [this Qur’ān]. It is not for them [to do so], nor can they. Indeed they are debarred even from hearing it.” (Verses 210-212)
سورہ نے پہلے ہی قرآن کے سرچشمے کے بارے میں ایک واضح بیان دیا تھا: «بے شک یہ [قرآن] رب العالمین کی طرف سے اتارا گیا ہے۔ امانت دار روح اسے تمہارے دل پر لے کر اتری ہے، تاکہ تم ڈرانے والے بنو، واضح عربی زبان میں۔» (آیات ۱۹۲-۱۹۵) اس کے بعد سورہ کافروں کے اس انکار کا ذکر کرتی ہے کہ یہ قرآن اوپر سے نازل ہوا ہے، اور اس چیلنج کا بھی جس کے ذریعے وہ پیغمبر ﷺ سے عذاب کی جلدی مچاتے تھے۔ اب سورہ ان کے اس دعوے کی تردید کرتی ہے کہ یہ محض شیاطین کی باتیں ہیں، جیسی کاہن لوگ پیش کیا کرتے ہیں، اور یہ کہ کچھ جن ان کے پاس غیب کی خبریں لاتے ہیں جب وہ فرشتوں کی باتیں سن لیتے ہیں۔
The sūrah had already given a clear statement of the source of the Qur’ān: “Most certainly, this [Qur’ān] has been bestowed from on high by the Lord of all the worlds. The trustworthy Spirit has brought it down into your heart — so that you may give warning, in the clear Arabic tongue.” (Verses 192-195) The sūrah then goes on to speak about the unbelievers’ denial of the revelation of the Qur’ān from on high and their hastening of their punishment by way of challenging the Prophet. Now the sūrah refutes their claims that it is no more than the talk of evil spirits, of the sort fortune-tellers display, claiming that some spirits bring them news of the world beyond as they listen to the angels.
دا قرآن چې انسانان نیک ژوند ته رابولي او ایمان ته هدایت کوي، دا په هیڅ ډول د شیطاني مخلوقاتو لخوا نازل نشو کیدای، هغو شیطانانو چې خلک ګمراه کوي او فساد او کفر ته هڅوي. دوی دا نه شي پیل کولای، حتی که هڅه هم وکړي، ځکه دوی د اورېدو څخه منع شوي دي، ځکه دا د خدای له لوري نازلېږي. هغه څوک چې دا د خدای په اجازه د پیغمبر ﷺ ته راوړي، هغه امین روح دی. له همدې امله، شیطانان حتی دا لمس هم نشي کولای۔
This Qur’ān, which calls people to lead a virtuous life and to have faith, providing them with guidance, could not be given by evil spirits which lead people astray and advocate corruption and disbelief. They cannot initiate it even if they try, because they have been debarred from listening to it as it is revealed by God. The one who brings it down to the Prophet, by God’s permission, is the trustworthy Spirit. Hence, the evil ones cannot even touch it.