دې حقیقت ته په پیل کې څرګندتیا ورکولو وروسته، سورت بیانوي چې په ځانګړې توګه د پخوانیو الهي کتابونو خاوندانو کې دینی اختلاف او ویش د دوی د ناخبرتیا، یا د دین د ګډوډۍ او پیچلتیا له امله نه دی راغلی. بلکې د دوی ویش هغه وخت پیښ شو چې د خدای پیغمبرانو له لارې دوی ته ریښتینی علم او ښکاره نښې ورسیدې: «او هغه کسان چې پخوا ته کتاب ورکړل شوی، د دوی تر دې چې دوی ته دا ښکاره دلیلونه راغلي وو، یووالی نه دی ویشلی.» (آیت ۴)
Having made this fact clear at the outset, the sūrah goes on to state that the people of earlier revelations in particular did not experience religious conflict and division as a result of ignorance, on their part, or confusion or complication on the part of their religion. Instead, their divisions occurred after true knowledge and clear signs were delivered to them through God’s messengers: “Nor did the people given revelations in the past break up their unity until after such clear evidence of the truth had been given to them.” (Verse 4)
پہلی تقسیم یہودیوں کے درمیان اس وقت واقع ہوئی جب وہ حضرت عیسیٰ علیہ السلام کی بعثت سے پہلے فرقوں اور گروہوں میں بٹ گئے۔ اگرچہ ان کے نبی موسیٰ علیہ السلام تھے اور تورات ان کی کتاب تھی، پھر بھی وہ پانچ بڑے فرقوں میں تقسیم ہو گئے، یعنی صدوقی، فریسی، آسینی، متشددین اور سامری۔ ہر ایک کی اپنی خصوصیات اور اپنے طریقے تھے۔
بعد ازاں یہودیوں اور عیسائیوں کے درمیان بھی تقسیم ہوئی، حالانکہ عیسیٰ علیہ السلام بنی اسرائیل کی طرف بھیجے گئے آخری نبی تھے۔ وہ تورات کی تصدیق اور اس کی توثیق کے لیے آئے تھے۔ اس کے باوجود یہودیوں اور عیسائیوں کا جھگڑا شدید دشمنی اور نفرت کی اس حد تک پہنچ گیا کہ تاریخ ان دونوں فریقوں کے درمیان ہونے والے ہولناک قتل عام کا ذکر کرتی ہے۔
The first division occurred among the Jews who split into sects and groups before the advent of the Prophet Jesus. Although their prophet was Moses and the Torah was their book, they divided into five main sects, namely, the Sadducees, the Pharisees, the Asians, the Extremists and the Samaritans. Each had their own characteristics and their own ways. Later on a division between the Jews and Christians took place in spite of the fact that Jesus was the last prophet sent to the Children of Israel. He came to endorse the Torah and confirm it. Nevertheless, the quarrel between the Jews and Christians reached a high level of violent enmity and hatred. History tells us about the horrifying massacres that took place between the two parties.
دعیسوی او یهودو ترمنځ د یو بل په اړه د حسد او کرکې دښمني، چې دوی ته یې د پخوانۍ حساب د صاف کولو هیڅ فرصت نه پریښود، د شپږمې پیړۍ د پای په لور خپل لوړ نقطه ته ورسیده. په ۶۱۰ م کال کې د انطاکیې یهودو د عیسویانو پر ضد بغاوت وکړ، او امپراتور فوکاس خپل مشهور جنرال بونوسس ولیږه چې دا پاڅون ځپلی کړي. هغه چې د خپل کار پیل یې دومره په ځواکمن ډول وکړ، چې د یهودو ټوله نفوس له منځه لاړ. زرګونه یهودان په تورې ووژل شول، پداسې حال کې چې سلګونه نور یا غرق شول، یا ژوندي وسوځول شول یا وحشي حیواناتو ته وغورځول شول.39
The mutual jealousy and hatred between Christians and Jews, which did not permit them to forego any opportunity of settling an old score, was brought to its climax towards the close of the sixth century. In 610 A.D. the Jews of Antioch rebelled against the Christians, and the Emperor Phocas sent his famous general, Bonosus, to put down the uprising. It was he who set about his business with such enthusiasm that the whole of the Jewish population was wiped out. Thousands of Jews perished by the sword, while hundreds more were either drowned, burnt alive or thrown to the wild beasts.39
ایسی مظالم یهودو او عیسائیانو ترمنځ بار بار تکرار شول. المقریزی په خپل کتاب "الخطط" کې وایی: "د بیزانس د امپراتور فوکاس په دوره کې، د فارس شاه خسرو خپلې لښکرې سوریې او مصر ته واستولې. دوی د بیت المقدس، فلسطین او د سوریې نورو ځمکو کلیساوې ویجاړې کړې. دوی ټول عیسائیان له منځه یوړل او تر مصر پورې یې تعقیب کړل، چېرته چې ډېر لوی شمېر یې ووژل او ناشونې شمېر یې غلامان کړل. یهودانو د عیسائیانو پر ضد په جنګ او د دوی د کلیساوو په ویجاړولو کې د فارسیانو مرسته وکړه. دوی له ټولو خواوو راغلل څو د فارسیانو سره مرسته وکړي، او له طبریه، د جلیل غرونو، د ناصره کلي، د صور ښار او د بیت المقدس شاوخوا څخه راغلل. دوی د عیسائیانو پر ضد هر ډول ظلم وکړ، ډېر ویرونکي قتل عامونه یې تنظیم کړل، د بیت المقدس دوې عیسوي کلیساوې یې ویجاړې کړې، د هغو ځایونه یې وسوځول، د صلیب د ستنې یوه ټوټه یې وغله او د بیت المقدس پلار (بطریرک) او ډېر ملګری او ملګري یې ونیول..." المقریزی بیا د فارسیانو د مصر فتح بیانوي؛ بیا لیکي: "په هغه وخت کې د صور ښار یهودانو بغاوت وکړ او له خپلو منځو څخه پیغامبران نورو ښارونو او کلیو ته واستول، او ټولو موافقه وکړه چې د عیسائیانو لپاره دام ږدي او هغوی ووژني. په یهودانو او عیسائیانو کې جنګ پیل شو، په داسې حال کې چې د یهودانو شمېر شاوخوا ۲۰،۰۰۰ و. دوی د صور شاوخوا عیسوي کلیساوې ویجاړې کړې. مګر عیسائیانو دوی محاصره کړل او ډېر لوی شمېر یې راټول کړ، نو یهودانو ویرونکې ماتې وخوړه او ډېر شمېر یې ووژل شول. په همدې وخت کې هرقل په قسطنطنیه کې واک ته ورسېد. هغه د شاه د دام په ږدلو سره فارسیان ماتې کړل، او شاه بالاخره هغه پرېښود او لاړ. بیا هغه له قسطنطنیه څخه روان شو څو په سوریه او مصر باندې خپل واک بیا رامنځ ته کړي او هغه څه بیا جوړ کړي چې فارسیانو ویجاړ کړي وو. یهودان له طبریه او نورو ځایونو څخه د هغه د استقبال لپاره ووتل." هغوی هغه ته قیمتي تحفې وړاندې کړې او له هغه څخه یې غوښتنه وکړه چې د دوی امنیت تضمین کړي او په دې باب قسم وخوري. هغه د دوی غوښتنه ومنله. هغه بیا یروشلم ته لاړ، چیرې چې عیسوي خلکو هغه ته داسې آسته ورکړه چې په لاسونو کې یې انجیلونه، صلیبونه او بخور او بلې شمعې وې. هغه دا ولیدل چې ښار او د هغه کلیساګانې ویجاړې شوې دي، نو ډېر خفه شو. هغه د سیمې عیسویانو ته خپل غم څرګند کړ، چې هغوی ورته د یهودو پاڅون، د فارسیانو سره د دوی ملګرتیا، د عیسویانو قتل عام او د دوی د کلیساګانو ویجاړولو کیسه وکړه.
Such atrocities were repeated again and again between the Jews and Christians. Al-Maqrīzī says in his book Al-Khiţaţ, “During the reign of the Byzantine Emperor Phocas, Chosroes, the Shah of Persia, dispatched his armies to Syria and Egypt. They destroyed the churches of Jerusalem, Palestine and the rest of the Syrian land. They wiped out all the Christians and pursued them to Egypt, where they slaughtered them in large numbers and enslaved an unimaginable number. The Jews helped them in fighting the Christians and destroying their churches. They poured from all directions to help the Persians and came from Tiberia, the Mount of Galilee, Nazareth village and the City of Tyre and all around Jerusalem. They committed all sorts of atrocities against the Christians, organized ghastly massacres, destroyed two Christian churches in Jerusalem, burnt their places, stole a piece of the pillar of the Cross and captured the Patriarch of Jerusalem and a great many of his friends and companions...” Al-Maqrīzī goes on to relate the Persian conquest of Egypt; then he writes: “At that time, the Jews in the City of Tyre rebelled and sent messengers from among themselves to other cities and towns and all agreed to lay a trap for the Christians and kill them. A war broke out between the Jews and Christians in which the number of the Jews was around 20,000. They destroyed the Christian churches around Tyre. But the Christians surrounded them and raised much greater numbers, so the Jews suffered a ghastly defeat and a great number were killed. At the time Heraclius ascended to power in Constantinople. He defeated the Persians by setting a trap for the Shah, who left him eventually and went away. Then he marched from Constantinople to re-establish his authority over Syria and Egypt and to renew what the Persians had destroyed. The Jews from Tiberia and other places went out to meet him. They presented him with precious gifts and begged him to guarantee their security and to take an oath to this effect. He granted their request. He went on to Jerusalem where he was received by the Christian population holding up their Bibles, crosses, and incense, and burning candles. He was very much displeased at seeing the city and its churches destroyed. He expressed his sorrow to the local Christians who told him about the uprising by the Jews and their siding with the Persians, the massacre of the Christians and the destruction of their churches.
انھوں نے ہرقل کو یہودیوں پر حملہ کرنے کا حکم دیا، لیکن اُس نے یہ کہہ کر انکار کیا کہ وہ پہلے ہی اُن کی امان دے چکا ہے اور اس بارے میں قسم بھی کھا چکا ہے۔ ان کے راہبوں، کاردینالوں اور پادریوں نے یہ فتویٰ دیا کہ یہودیوں کا قتل جائز ہے، اس بنیاد پر کہ انھوں نے ہرقل سے یہ امان اُس وقت حاصل کی جب وہ جانتا نہیں تھا کہ اُنھوں نے کیا چال چلی ہے۔ پادریوں نے یہ عہد بھی کیا کہ ہرقل کی قسم کا کفارہ وہ خود اور تمام عیسائی ہر سال ایک خاص جمعہ کا روزہ رکھ کر ادا کریں گے، اور یہ سلسلہ ہمیشہ جاری رہے گا۔ چنانچہ ہرقل ان کی دلیل کی طرف جھک گیا اور یہودیوں سے ایسا وحشیانہ انتقام لیا کہ بازنطینی صوبوں شام اور مصر میں صرف وہی لوگ اپنی جان بچا سکے جو بھاگ سکتے تھے یا چھپ سکتے تھے۔
They told Heraclius to level a blow to the Jews but he protested that he had already guaranteed their security and had taken an oath to that effect. Their monks, cardinals and priests gave their judgement that the killing of the Jews was justifiable on the grounds that they had played a trick in order to win that assurance from him before he knew what they had done. The clergy also pledged to atone for Heraclius’ oath by committing themselves and all Christians to fast a certain Friday every year for the rest of time. Thus he leaned to their argument and wreaked such a savage vengeance upon the Jews that in the Byzantine provinces of Syria and Egypt those alone could save themselves who could take to flight or go into hiding.
دا روایتونه موږ ته دې ته اشاره کوي چې دواړو خواوو په کومه کچه وحشت ته رسیدلي وو، او دا چې هر ځل د خپل دښمن د وهلو فرصت ته ګوته نیولې وه، پرته لدې چې د دې کار په ترڅ کې کومې قاعدې ته پام وکړي.40
These reports give us an idea about the degree of savagery the two parties had reached, their watching for every chance to strike their enemy and heeding no rules in the process.40
پس عیسائیانو کې دین کې پخپله په اختلافونو او توپیرونو کې راګیر شول، سره له دې چې د دوی کتاب هم یو دی او د دوی پیغمبر هم یو دی۔ لومړی دوی په عقیدې کې ووېشل شول، بیا دوی په دښمنه او جنګیالۍ ډلو وویشل شول۔ د دوی اختلافات د عیسی د طبیعت په اړه وو، چې آیا هغه الهي طبیعت لري که انساني، د مریم، د هغه مور د طبیعت په اړه، او همدارنګه د تثلیث د طبیعت په اړه چې دوی وايي د خدای جوړونکی دی۔ قرآن کریم د دې مسئلو په اړه د دوی له دوو یا درېیو خبرو یادونه کوي: «یقیناً هغه کسان کافر دي چې وايي: بیشکه خدای هم هغه مسیح دی چې د مریم زوی دی۔» (المائدہ: ۷۲) او:
Then divisions and differences broke out among the Christians themselves in spite of the fact that their book is one and their messenger is one. They were divided first in matters of faith; then they split up into hostile and warring factions. Their differences concerned the nature of Jesus and whether he had a divine or human nature, the nature of Mary, his mother, and also the nature of the Trinity which they claim constitutes God. The Qur’ān relates two or three of their sayings on these issues: “Unbelievers indeed are those who say: ‘God is the Christ, son of Mary.” (5: 72) And:
په حقیقت کې هغه کسان کافر دي چې وايي: «خدای د درېیو یو دی» (۵:۷۳)۔ او خدای به وفرمایي: «اې عیسیٰ، د مریم زویه! ته یې خلکو ته وویل چې زه او زما مور د خدای پرځای معبودان ونیسئ؟» هغه به ووايي: «ته پاک یې! زه داسې خبره هیڅکله نشم کولای چې زما حق یې نه وي۔» (۵:۱۱۶)
“Unbelievers indeed are those who say: ‘God is the third of a trinity.” (5: 73) And, “God will say: Jesus, son of Mary! Did you say to people, ‘Worship me and my mother as deities beside God?’ [Jesus] answered: ‘Limitless are You in Your glory! I could never have claimed what I have no right to [say] “(5: 116)
په ډېرو خونړیو مذهبي اختلافاتو کې هغه اختلاف و چې د بازنطینې دولت او د سوریې او مصر عیسویانو ترمنځ رامنځته شو، یا په بل ډول، په دقیقه توګه ویلای شو، د ملکیانو او مونوفیزیټانو ترمنځ. اصلي بحث د عیسی په ذات کې د الهي او انساني طبیعتونو د ادعا شوي یوځای کېدو پر سر و. د سوریې ملکي عیسویانو دا باور درلود چې هغه هم الهي و او هم انساني، خو د مصر مونوفیزیټان ټینګار کوی چې هغه په حقیقت کې الهي دی، او د هغه انساني برخه د الهي کې داسې ورک شوې ده لکه د سرکې یوه څاڅکی چې په سمندر کې خپل هویت له لاسه ورکوي. د دې دوو ډلو ترمنځ اختلاف د شپږمې او اوومې پېړۍ په ترڅ کې دومره سخت شو چې داسې بریښېده لکه د دوو سيالو دینونو ترمنځ دوامداره جګړه، یا د یهودو او عیسویانو ترمنځ شخړه. هره ډله بلې ته ویل چې د هغې دریځ هېڅ بنسټ نه لري.
The most violent of doctrinal divisions was that which erupted between the Byzantine State and the Christians of Syria and the Christians of Egypt, or, in a more accurate definition, the Melkites and the Monophysites. The main dispute centred around the alleged combination of the divine and human natures in Jesus. The Melkite Christians of Syria held that he was both divine and human, while the Monophysites of Egypt insisted upon his being truly divine, the human part of his nature having lost itself in the divine as a drop of vinegar loses its identity in an ocean. The dispute between the two parties became so strong during the sixth and seventh centuries that it looked as if it were a ceaseless war between two rival religions, or a dispute between Jews and Christians. Each faction saying to the other that its stand was without foundation.
امپراتور هرقل (۶۱۰–۶۴۱) د فارسیانو په ۶۳۸ کال کې د بریا وروسته هڅه وکړه چې په خپل دولت کې سیالو عقیدو ته پام واړوي او د جوړجاړې له لارې یې یوځای کړي.
Emperor Heraclius (610-641) tried after his victory over the Persians in 638 to reconcile the contending creeds in his state and to unite them by compromise.
دې موافقې د مسیح، مسیحا، د طبیعت په ماهیت او دا چې ایا هغه یوه طبیعت لري یا دوه طبیعته، د دې په اړه هر ډول بحث کولو عمومي منع کولو په بڼه ترسره شوه. مګر ټولو ته لازمه وه چې د مسیح کې د یوې انرژۍ عقیده ومني۔ 41 په دې اړه موافقه د 631 کال په پیل کې تر لاسه شوه، او په دې ترتیب سره د مونوتیلیټي عقیده د دولت رسمي عقیده اعلان شوه، او د هغو ټولو خلکو لپاره چې د مسیحي کلیسا پورې تړلي وو، هم همدا عقیده رسمي وګرځیده۔
This compromise took the shape of a general ban on indulging in any argument on the nature of Jesus Christ, the Messiah, and whether he had a single or dual nature. But everyone had to accept the doctrine of a single energy in Christ. 41 Agreement on this was established at the beginning of 631, and thus the Menothelian creed was declared the official creed of the state and all those of its populations who belonged to the Christian Church.
ہرقل نے نئے عقیدے کو مکمل غلبہ دلانے کا پختہ ارادہ کیا، اور اس مقصد کے لیے ہر ذریعہ استعمال کیا۔ لیکن قبطیوں نے اس کے اختیار کو تسلیم کرنے سے انکار کیا اور اس بدعت اور انحراف کو مکمل طور پر مسترد کرنے کا اعلان کیا۔ انہوں نے مخالف موقف اختیار کیا اور پرانے عقیدے کی خاطر اپنا سب کچھ قربان کر دیا۔
شہنشاہ نے ایک بار پھر تمام عقائد کو متحد کرنے اور اختلافات ختم کرنے کی کوشش کی۔ وہ اس پر راضی تھا کہ لوگ اس بات کو تسلیم کر لیں کہ مسیح کی ایک ہی مشیت ہے۔ دوسرے مسئلے، یعنی اس مشیت کا عمل کے ذریعے ظہور، پر اس نے کوئی موقف اختیار کرنے کو مکمل طور پر موخر رکھا۔ اس نے تمام فریقوں کو ان مسائل پر بحث و مباحثہ کرنے سے بھی منع کر دیا۔ یہ سب کچھ اس نے ایک سرکاری پیغام میں شامل کیا جو مشرقی دنیا کے تمام حصوں میں بھیجا گیا۔ مگر یہ پیغام فتنے کا طوفان ختم کرنے میں ناکام رہا۔ اس کے بجائے، مصر میں دس برس تک شہنشاہ کی طرف سے ایسا وحشیانہ ظلم و ستم روا رکھا گیا جو کسی بھی انسان کے رونگٹے کھڑے کر دے۔ لوگوں کو بےدردی سے اذیتیں دی جاتیں اور پھر غرق کیا جاتا۔ بڑی بڑی مشعلیں جلا کر بدنصیب قیدیوں پر ڈالی جاتیں، یہاں تک کہ ان کے جسموں کی چربی دونوں پہلوؤں سے بہہ کر فرش پر گرنے لگتی۔ قیدیوں کو بوریوں میں ڈال کر ان میں ریت بھری جاتی اور پھر انہیں سمندر میں پھینک دیا جاتا۔43
Heraclius was determined to give the new creed overall supremacy, and he utilized all means to this end. But the Copts disputed his authority and declared their total rejection of this innovation and deviation. They took the opposing stand and sacrificed their all for the old faith. The Emperor tried once again to unite all the creeds and settle the differences. He was content that people should accept that there is a single will for Christ.42 As for the other issue, namely, the realization of that will by action, he deferred taking a stand on it altogether. He also banned all parties from indulging in arguments and debates on these issues. He included all this in an official message which he delivered to all parts of the Eastern world. But the message failed to end the storm. Instead, brutal persecution of a sort that would send a shiver through any mortal, was administered by the Emperor in Egypt for ten years. Men were savagely tortured before being drowned. Huge torches were lit and directed onto the miserable prisoners until the fat ran from both sides of their bodies to the floor. Prisoners were put in sacks which were then filled with sand and thrown into the sea.43
د پخوانیو الهی کتابونو د خلکو ترمنځ دا ټول اختلافات د هغه وروسته پیښ شول چې "ځانګړی دلیل یې دوی ته راغلی و." (آیت ۴) دوی د علم او دلیل څخه بې برخې نه وو، بلکې په کورکې خواهشونو دوی په ګمراهۍ کې کوپړ کړل.
All these disputes among the people of earlier revelations took place after “clear evidence of the truth had been given to them.” (Verse 4) They were not lacking in knowledge and proof, but they were blindly driven by their desires into deviation.